«Η κλεψύδρα των λέξεων» του Κωνσταντίνου Πετρή (κριτική) – Ποιητικό πέρασμα από τη λήθη στη μνήμη

Ο Κωνσταντίνος Πετρής στη δεύτερη ποιητική του συλλογή Η κλεψύδρα των λέξεων περνά από τη λήθη στη μνήμη. Στην ιδιαιτέρως φροντισμένη έκδοση των εκδόσεων Ιωλκός, ήδη από το εξώφυλλο που επιμελήθηκε ο εξαίρετος πάντα Δημήτρης Κουρκούτης, η κλεψύδρα του Πετρή σχηματισμένη από σημεία στίξης, προσκαλεί τον αναγνώστη να ανακαλύψει μέσα της πού το κόμμα, πού η τελεία, πού το θαυμαστικό, πού οι παρενθέσεις, αλλά κυρίως, πού το ερωτηματικό. Επειδή η ποίηση πάντοτε καταλήγει σε ερωτηματικό που καλείται ο αναγνώστης να απαντήσει, ανάλογα πάντα με τις δικές του εμπειρίες και προσλαμβάνουσες.

Η συλλογή ετούτη, αφιερωμένη «στις υπάρξεις που ήρθαν, που έφυγαν και που έμειναν σμιλευμένες εντός μας», αποτελεί καρπό μόχθου και ωριμότητας και καλεί τον αναγνώστη να γίνει κοινωνός ενός κόσμου που βρίσκεται κρυμμένος εντός του. Ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής, κατανοεί κανείς ότι ο Πετρής δεν αρκείται σε μια περιγραφική προσέγγιση των θεματικών του αλλά, ενατενίζοντάς τες με φιλοσοφική διάθεση, φτάνει το ποιητικό του μαχαίρι ως το κόκκαλο ζητώντας να «εξαγοράσει κάπως το τέλος του μύθου με τα νομίσματα που πέφτουν από το σώμα του». Και ναι, μπορεί το τέλος του μύθου που βιώνουμε όλοι σήμερα να είναι πικρό και βάναυσο, αλλά ο Πετρής με το φως του, με ενσυναίσθηση και περίσσεια ευαισθησία μπορεί να διαλέξει να αγοράσει το σύννεφο που γυρνούσε ανέστιο για να αποδράσει μέσα του. Αυτός ο συνδυασμός τόλμης, καθαρότητας σκέψης και βαθύτατης ευαισθησίας διατρέχει ολόκληρη τη συλλογή.

Σε αυτή την συλλογή ο Πετρής τιμά τη μνήμη και τις μνήμες τις συλλογικές, αλλά και τις προσωπικές, τιμά τις ρίζες του, μέσα από τα έργα του πατέρα του Γιάννη, που κοσμούν τις σελίδες του βιβλίου, αλλά και μέσα από ποιήματα γραμμένα για τον μόχθο, τη ζωή και τον πόνο δικών του ανθρώπων. Και δικών μας.

Μια νέα εκδοχή της Ελένης 

Ο ποιητικός του κόσμος, βρίσκεται κρυμμένος στη μνήμη, στον χρόνο και το αποτύπωμα που άφησαν άνθρωποι, όνειρα, έρωτες, σώματα και ψυχές. Ψυχές νεότερες και αρχαίες. Με τις αγωνίες και τα αναπάντητα ερωτήματά τους. Με το δυσδιάκριτο μεταξύ του «είναι» και του «φαίνεσθαι». «Ισως φταίει που ο κόσμος σε κοίταζε πάντα απ’ έξω» διαπιστώνει στην «Ελένη» του και συνεχίζει εκφράζοντας σκέψεις για τον άνθρωπο, την ύπαρξη και την πορεία του στη ζωή που έχουν απασχολήσει την φιλοσοφική σκέψη για αιώνες: «Ίσως να θέλησες να πετάξεις τις χρυσές σου ζώνες, να ξεβάψεις τα μάτια σου και να γίνεις κάποια που δεν θα θυμάται κανείς. Δεν το τόλμησες και όλοι σε θυμούνται αλλά... εσύ ποια ήσουν; Όχι για μας. Για σένα.», μας λέει και θέτει το σημαντικότατο ερώτημα του αυτοπροσδιορισμού και ετεροπροσδιορισμού που έχει απασχολήσει τη φιλοσοφική σκέψη από τους Στωικούς και τον Επίκτητο μέχρι τη μεταμοντέρνα εποχή.

Η Ελένη του Πετρή είναι βαθιά ποιητική ακριβώς επειδή είναι αντιηρωϊκή.

Εδώ, η υπόσταση της Ελένης δεν ωραιοποιείται παρόλο που αναγνωρίζεται και εξυμνείται το κάλλος. Η Ελένη του Πετρή είναι βαθιά ποιητική ακριβώς επειδή είναι αντιηρωϊκή. Επειδή αμφισβητείται η υπόστασή της, επειδή ο πόλεμος , ο θάνατος και ο θόρυβος των σωμάτων που «συνθλίβονταν στις μυλόπετρες των μαχών» συνιστούν το αντίπαλο δέος στην αιωνίως εξυμνημένη ομορφιά που έφερε «αντί για προίκα την φθορά» και μετατράπηκε σε τραγική φιγούρα όχι γιατί η ύπαρξή της κόστισε τόσο αίμα και φόβο και μίσος, αλλά γιατί υπήρξε κάτι που δεν ήξερε αν ήθελε να είναι. Ποιο ερώτημα μπορεί να είναι βαθύτερα φιλοσοφικό από αυτό;

Διακειμενικές αναφορές 

Φιλοσοφικά συνδιαλέγεται και με τον θάνατο, με μια ιδιαίτερη μνεία στον Δημήτρη Λιαντίνη. Τον θάνατο που τον βλέπει ως «μια αλλαγή της φυσικής κατάστασης» ή ως «το τέλος που άρχιζε από τη γέννα» σε μια Αλτουσεριανή θεώρησή του.

Δεν είναι όμως ο Λιαντίνης η μοναδική του αναφορά. Πολύ συχνά αφιερώνει τα ποιήματά του σε ποιητές είτε με ονομαστικές αναφορές, είτε με τη συμπερίληψη κάποιου ή κάποιων στίχων. Αποσπάσματα από τον Μένανδρο, τον Ευριπίδη, τον Όμηρο, αλλά και τους νεώτερους, τον Ουράνη, τον Ρίτσο, τον Βρεττάκο, τον Σεφέρη, τη Γώγου, δείχνουν τη δυναμική, συνεχή ενασχόλησή του με τον ποιητικό λόγο. Και αυτές οι αναφορές δεν είναι κενό γράμμα. Ο Πετρής ενσωματώνει στη γραφή του τις πανανθρώπινες έννοιες με τις οποίες καταπιάστηκε η ποίηση στο πέρασμα των αιώνων.

Ο Έλιοτ θεωρούσε ότι ο χρόνος βιώνεται, άρρηκτα συνδεδεμένος με την ποίηση και τη μουσική, μέσα από τις άχρονες στιγμές της έμπνευσης. Ο Πετρής βιώνει την ποίηση ως αδήριτη ανάγκη ύπαρξης.

Στο ποιητικό του corpus περιέχονται ο έρωτας, το σώμα, η ψυχή, η ποίηση, το μεγάλο ωστόσο παρόν δίνει ο χρόνος. Άλλοτε ως μνήμη («να συναντηθώ με τον χρόνο, τη μνήμη, τον πόνο και την ψυχή μου»), άλλοτε ως επανάληψη συμπεριφορών και λαθών («πάλι θα σε συγχωρήσω απόψε όπως χθες, όπως αύριο... πάλι θα με τιμωρήσω απόψε όπως χθες, όπως αύριο»), άλλοτε ως χρέος που πρέπει να εξοφληθεί («Θα πληρώσω εγώ την καταδίκη. Αχρεωστήτως καταβληθέν ποσό – συνηθισμένος στην εξόφληση άλλων δίκην απάτης») και άλλοτε ως ενσωμάτωση των ίδιων του των συστατικών («το παρελθόν περιλαμβάνει το παρόν που γίνεται περασμένο, το μέλλον που γίνεται παρόν και παρελθόν»). Την ίδια αυτή θεώρηση συναντάμε και στον Έλιοτ: «Ο τωρινός κι ο περασμένος χρόνος ίσως κι οι δυό είναι παρόντες μέσα σε χρόνο μέλλοντα, κι ο μέλλων χρόνος είναι μέσα στον περασμένο χρόνο».

Ο Έλιοτ θεωρούσε ότι ο χρόνος βιώνεται, άρρηκτα συνδεδεμένος με την ποίηση και τη μουσική, μέσα από τις άχρονες στιγμές της έμπνευσης. Ο Πετρής βιώνει την ποίηση ως αδήριτη ανάγκη ύπαρξης. Είναι ταυτόχρονα βάρος ασήκωτο και λύτρωση. Οι στίχοι του «γεννιούνται στη συντριβή» και γράφει τα ποιήματά του «με τις πέτρες που κληρονομεί». Όμως αυτή η Καρυωτακική μελαγχολία δεν είναι καταδίκη γι’ αυτόν, αφού εν τέλει με αισιοδοξία αναγνωρίζει πως «σε ένα στίχο μπορούν να ενωθούν αφηρημένα επακριβώς άνθρωπος και Θεός».

Εναλλαγές πικρής μελαγχολίας και αισιοδοξίας

Αυτή η εναλλαγή πικρής μελαγχολίας και αισιοδοξίας είναι ιδιαιτέρως γοητευτική σε ετούτη την ποιητική συλλογή και είναι εμφανής στα ερωτικά του ποιήματα, στα γεμάτα σπάνια ευαισθησία ερωτικά του ποιήματα. Ο εκφραστικός του πλούτος και η τρυφερότητα της έκφρασης ασκούν μια γοητεία που σε ωθεί να τα διαβάσεις ξανά και ξανά. «Σώμα να ντύνεται η ψυχή, ψυχή μου, σώμα να ζεσταίνεις». Αλλά και στα πιο «πικρά» του ποιήματα καταφέρνει με την φροντισμένη χρήση της γλώσσας να περάσει ακριβώς το συναίσθημα που τον διατρέχει, όταν για παράδειγμα μιλά για ένα αποχαιρετιστήριο γράμμα που δεν διαβάστηκε ποτέ (πόσοι δεν το έχουμε ζήσει αυτό άλλωστε): «το Αντίο βολεύτηκε στην απεραντοσύνη της νεόφερτης Απουσίας... Τι καινούργιο να με μάθει η ανάγνωση;» Ε, μα τι καινούργιο μάς έμαθε ποτέ η ανάγνωση;

Πόσες ελπίδες δεν έραψαν άραγε στο στρίφωμα της φούστας ή του παλτού τους, μαζί με τα λιγοστά τους κοσμήματα ή χρήματα, οι μετανάστες, οι εκτοπισμένοι, οι διωγμένοι από την Σμύρνη και από αλλού;

Η ποιητική του τραύματος διατρέχει τη συλλογή, οι εσωτερικοί κλυδωνισμοί μέσω μνημονικών απεικονίσεων συχνά οδηγούν σε ανατροπές κινούμενοι μεταξύ υλικού και άυλου και το ποιητικό υποκείμενο στρέφεται πότε εντός του και πότε χαρακτηρίζεται από μια ζηλευτή εξωστρέφεια. Αυτό όμως δεν είναι χαρακτηριστικό του πολυδιάστατου κόσμου στον οποίο ζούμε; Ακριβώς αυτή την πολυσημία βρίσκουμε στις ποιητικές απεικονίσεις του Πετρή, που αντανακλούν όλα όσα απασχολούν την ανθρώπινη ύπαρξη μέσω του λόγου του που ποτέ δεν παραμένει στάσιμος αλλά εξελίσσεται, ωριμάζει και συχνά καταφέρνει να συμπυκνώσει σε μια απλή φράση σπουδαία συναισθήματα, και εικόνες περίφημες, όπως την ομορφιά του φωτός, όταν για παράδειγμα λέει: «Επιστροφή στο φως μέσα μας» ή «Δεν ταξίδεψα. Μ' έσυρε το φως» ή και ολάκερες ιστορικές εποχές όταν γράφει: «...που έκρυβε πίσω απ' το στρίφωμα για εφεδρική ελπίδα». Πόσες ελπίδες δεν έραψαν άραγε στο στρίφωμα της φούστας ή του παλτού τους, μαζί με τα λιγοστά τους κοσμήματα ή χρήματα, οι μετανάστες, οι εκτοπισμένοι, οι διωγμένοι από την Σμύρνη και από αλλού;

Στα ποιήματα, αλλά και τα πεζοποιήματα της συλλογής ο Πετρής με λόγο άλλοτε καταιγιστικό, άλλοτε ήπιο και μελαγχολικό, πάντοτε όμως ώριμο και πυκνό σκιαγραφεί την ανάμνηση – είτε αυτή είναι ιστορική, διατυπωμένη σε μετα- μοντέρνα γραφή, είτε είναι προσωπική, ως δομικό στοιχείο της ποιητικής του γραφής. Το φαντασιακό συμπλέκεται με το πραγματικό, το συνειδητό με το ασυνείδητο και ο χωροχρόνος του ενίοτε ως συνεχές, ενίοτε ως ασυνεχές μερικές φορές καταλήγει στον θάνατο και άλλοτε τον υπερβαίνει κρατώντας ως «μόνη παρηγοριά τον σπόρο στα χέρια του». Αυτή η πορεία του χρόνου προς τον θάνατο, όμως, είναι γεμάτη φως, ψυχή και έρωτα, επειδή «ο κόσμος που δημιουργήσαμε» μόνο «στον θάνατο του έρωτα τελειώνει». 

* Η ΚΑΛΛΙΟΠΗ Ι. ΚΑΚΛΑΜΑΝΗ είναι ποιήτρια. 

Λίγα λόγια για τον ποιητή

Ο Κωνσταντίνος Πετρής γεννήθηκε στην Αθήνα με καταγωγή από τη Λάρισα και τη Σύρο. Έχει πτυχίο στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό και μεταπτυχιακά στη Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου) και την Ιστορική Έρευνα, τη Διδακτική και τις Νέες Τεχνολογίες (Ιόνιο Πανεπιστήμιο).

Μιλάει αγγλικά και ισπανικά. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό Ιστορία Εικονογραφημένη και ποιήματά του σε ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά.

Το πρώτο του βιβλίο Ο γνόφος της λήθης κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιωλκός (2023). Η κλεψύδρα των λέξεων είναι η δεύτερη ποιητική συλλογή του.