Για την ποιητική συλλογή της Αγγελικής Σιδηρά «Όλα συμβαίνουν πριν συμβούν» (εκδ. Κέδρος). In memoriam της ποιήτριας, που έφυγε από τη ζωή τον περασμένο Ιούλιο.
Γράφει ο Δημήτρης Μπαλτάς
Όλα συμβαίνουν πριν συμβούν. Αυτή η ποιητική συλλογή έμελλε να γίνει το κύκνειο άσμα της καταξιωμένης ποιήτριας με το πλούσιο έργο, της ιδιαίτερα αγαπητής και σεμνής δημιουργού Αγγελικής Σιδηρά. Η εκδημία της σκόρπισε θλίψη, με μόνη παρηγοριά τη μονάκριβη ποίησή της. Με αφορμή το τελευταίο της βιβλίο, που εκδόθηκε από τον Κέδρο μόλις έναν χρόνο πριν, το 2024, θα επιχειρήσουμε να αποτυπώσουμε κάποια βασικά γνωρίσματα της ποίησής της. Να σημειωθεί ότι κάποια από τα ποιήματα αυτού του βιβλίου είχαν εμφανιστεί για πρώτη φορά στον συγκεντρωτικό τόμο Ποιήματα 1983-2021 (επιλογή), που κυκλοφόρησε από τον Κέδρο το 2021.
Η ποίηση της Αγγελικής Σιδηρά τα τελευταία χρόνια στιγματίστηκε από την αναπάντεχη απώλεια του γιου της. Γεγονός που συγκλόνισε την ίδια και επέδρασε καταλυτικά στη γραφή της. Άλλωστε, πάντοτε η ποίηση της Αγγελικής Σιδηρά υπήρξε προσωπική, βιωματική, φλερτάροντας διακριτικά με έναν στιβαρό υπαρξιακό στοχασμό. Ωστόσο, η ποιήτρια δεν ομφαλοσκοπεί. Αντίθετα, χρησιμοποιεί τη δική της τραυματική και καθηλωτική εμπειρία μιλώντας για την απώλεια. Και μάλιστα, για μια απώλεια που διαστρέφει τη φυσιολογική ροή των πραγμάτων, που θέλει τους γονείς να κηδεύουν τα παιδιά τους.
Συχνά, προκειμένου να μιλήσει για την απώλεια -και όχι μόνο-, χρησιμοποιεί ως όχημα τη σημειολογία των μύθων, των παραμυθιών και της χριστιανικής παράδοσης. Αρκετά από τα ποιητικά κείμενα του βιβλίου αναφέρονται στον Απρίλη και την περίοδο του Πάσχα, που συνέπεσε πολύ κοντά με το τραγικό συμβάν, όπως το αποκαλεί η ίδια η ποιήτρια. Έτσι, εκείνη ντύνει το ποίημα με το Θείο Πάθος και τα σύμβολά του, προκειμένου να μιλήσει για το δικό της προσωπικό δράμα. «Μα πιο πολύ απ’ όλα θα μου λείψει/ η βραδινή προσευχή./ Την ώρα εκείνη/ που μαζί με τον Χριστό/ ένιωθα ν’ ανασταίνεται/ κι ο γιος μου» («Βραδινή προσευχή»). Ακόμα και οι λογοτεχνικές αναφορές, συνήθως σε αγαπημένα κλασικά μυθιστορήματα, λειτουργούν ως μέσο που της επιτρέπει να μιλήσει για τον χαμό που τη σημάδεψε («Παραισθήσεις»).
Η απώλεια μοιάζει να γεννά αβίαστα το ποίημα και η μνήμη ενεργοποιείται σαν να περίμενε από καιρό αυτή τη γέννα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το ποίημα «Παρουσία», που απευθύνεται στην -ωσεί παρούσα- μητέρα. Σε αυτήν την πτυχή της ποίησης της Σιδηρά, δηλαδή στη λογοτεχνική αξιοποίηση του Θείου Πάθους, μπορούμε να ανιχνεύσουμε την κοινωνική ευαισθησία της ποιήτριας, όπως συμβαίνει λ.χ. στο ποίημα «Σήμερον κρεμᾶται», όπου η ποιητική φωνή διερωτάται εάν ποτέ θα αναστηθούν οι άστεγοι, αυτοί που καθημερινά ανεβαίνουν τον δικό τους Γολγοθά και, όχι σπάνια, σταυρώνονται.
Ο θάνατος και η ζωή
Η ποίηση μοιάζει να προσφέρει στην ποιητική φωνή το όχημα να αλλάξει, να μεταμορφωθεί, να αναλάβει ποικίλους και αποκλίνοντες ρόλους, να πρωταγωνιστήσει σε διάφορα ετερόκλητα έργα, μα όταν επιστρέφει στον εαυτό της εξομολογείται τον δικό της αθεράπευτο πόνο. «Βγαίνω συχνά έξω απ’ τη ζωή μου./ Γίνομαι αγόρι με τα ρόλερς του/ που εκτοξεύεται ή μια ζητιάνα/ ανιχνεύοντας μες στα σκουπίδια το φαΐ της./ Τρικλίζω ύστερα απ’ το μεθύσι, και μετά γίνομαι βρέφος και ταυτόχρονα/ μητέρα που θηλάζει./ Μα όταν γυρίζω,/ είμαι πάλι αυτή που ήμουνα:/ μια μάνα που έχασε/ τον λατρεμένο γιο της» («Έξω απ’ τη ζωή μου»).
Αν όμως επιστρέψουμε στη φωτεινή διάσταση του βιβλίου, θα συναντήσουμε ποιήματα, όπως λ.χ. τον «Πινόκιο» ή τη «Χιονάτη», όπου ο παραμυθητικός λόγος μπολιάζει την πραγματικότητα
Εντούτοις, η Αγγελική Σιδηρά ισορροπεί μεταξύ θανάτου και ζωής, δίνοντας προβάδισμα στην τελευταία, διαπιστώνοντας με τον πιο σκληρό τρόπο ότι μέσα απ’ τον θάνατο μια νέα ζωή ξεμυτά. «Κι εγώ, που σ’ έχασα στις τέσσερις του Απρίλη,/ στις είκοσι σε ξαναβρήκα/ στο γέλιο της μικρής μου Νίκης» («Απρίλιος»). Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο ξεκινά με ένα ποίημα που υμνεί την παιδική αθωότητα απέναντι στη σοβαροφάνεια των μεγάλων, αλλά και την αφοπλιστική και σαρωτική παιδική ειλικρίνεια, ενώ ολοκληρώνεται με ένα ποίημα πένθιμο και συγχρόνως αναστάσιμο, γραμμένο τέσσερα χρόνια μετά απ’ το τραγικό συμβάν. Καμιά φορά προσπαθεί και η ίδια να ξεγελάσει τη σκέψη της, να ξεγελάσει τον εαυτό της όταν σκέφτεται τον θάνατο του γιου της («Περπατώντας»).
Αν όμως επιστρέψουμε στη φωτεινή διάσταση του βιβλίου, θα συναντήσουμε ποιήματα, όπως λ.χ. τον «Πινόκιο» ή τη «Χιονάτη», όπου ο παραμυθητικός λόγος μπολιάζει την πραγματικότητα και δίνει την αφορμή στην ποιήτρια να μιλήσει για τους τρόπους που διαπλάθουν τη ζωή ενός παιδιού, για την ευθύνη των γονέων, για την ομορφιά μα και την απομάγευση, την προσδοκία και τη διάψευση. Ακόμα και τα τραγούδια, για να μνημονεύσουμε και το λυρικό «Ρετρό» λειτουργούν ως προφήτες της νοσταλγίας, του πόνου, της αλλοτινής αγάπης και χτίζουν όνειρα ερμητικά κλειστά.
Ποίημα είναι...
Για την Αγγελική Σιδηρά «ποίημα είναι η ενοχή, το λάθος/ του παιδιού, ο λυγμός/ του εφήβου, η έκρηξη,/ το ολίσθημα του αγγέλου.// Ποίημα είναι του Αυγούστου η εξαπάτηση,/ η απόγνωση του φθινοπώρου,/ τ’ αδιέξοδο της άνοιξης,/ η παγερή γκριμάτσα του χειμώνα.// Ποίημα είναι η ψυχρότητα στο βλέμμα σου,/ είν’ η νηφαλιότητα στο πάθος μου,/ η άρνησή σου στην αγάπη μου./ Ποίημα είναι ο θάνατός μου». («Είναι ποίημα»). Για την Αγγελική Σιδηρά, ποίημα είναι η μοναξιά, η λύπη, ο πόνος. Είναι όμως και η ζωή, η ελπίδα, η θέληση. Από την άλλη, ο φόβος της λευκής σελίδας στο ποίημα «Στειρότητα» είναι αυτός που διανοίγει το κενό στο οποίο το ποιητικό υποκείμενο βουλιάζει προσπαθώντας να βάλει σε τάξη λέξεις που ξεπηδούν αυτόνομα βασανίζοντας το μυαλό του. Άραγε, πόσο αφηρημένες είναι οι έννοιες και πόσο ακριβολόγες οι λέξεις που μας προσδιορίζουν («Η αγάπη»);
Ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένη για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η επονομαζόμενη τρίτη ηλικία -το βιβλίο της Silver Alert (2016) τιμήθηκε με το Κρατικό Ειδικό Θεματικό Βραβείο για βιβλίο που προάγει σημαντικά τον διάλογο πάνω σε ευαίσθητα κοινωνικά ζητήματα-, η Αγγελική Σιδηρά μιλά συχνά για την άνοια, όπως στα ποιήματα «Μονόλογος διάλογος» και «Η Νίτσα», που δημιουργεί έναν ιδιότυπο μικρόκοσμο στους ασθενείς που δεν (ανά)γνωρίζουν και δε θυμούνται τίποτα άλλο πέρα απ’ αυτόν. Ή όπως συμβαίνει ιδιαίτερα αποκαλυπτικά και εύστοχα στο εξίσου ιδιαίτερα μοντερνιστικό ποίημα «Το καλωσόρισμα», που καταλήγει: «Γελούσα τώρα μ’ εκείνο/ το μοναδικό κλαμένο γέλιο του/ και οι καρέκλες αρχίσανε να περπατάνε,/ το κρεβάτι του σηκώθηκε όρθιο/ κι όλα μες στο δωμάτιο ξεσηκώθηκαν/ να την καλωσορίσουν».
Η ποιητική φωνή επιστρέφει συχνά στο παρελθόν. Εκεί εντοπίζει τον έρωτα, ούσα μετέωρη ανάμεσα στο τότε και το τώρα.
Ο ερωτισμός δεν απουσιάζει από την ποίηση της Σιδηρά. Η ποιητική φωνή επιστρέφει συχνά στο παρελθόν. Εκεί εντοπίζει τον έρωτα, ούσα μετέωρη ανάμεσα στο τότε και το τώρα. Κρυπτογραφεί μια θαμμένη προσμονή ή κρυφή ελπίδα. Στου χρόνου το πέρασμα ο έρωτας λαμβάνει διάφορες μορφές, σχηματοποιείται σιγά σιγά παλινδρομώντας μεταξύ νοσταλγίας αλλά και της απουσίας πια του αγαπημένου προσώπου, όπως συμβαίνει στα ποιήματα «Μετέωρα» και «Φθινοπωρινό ερωτικό». Παράλληλα, ο έρωτας μοιάζει να γίνεται αντικείμενο ειρωνείας από τη φθορά των γηρατειών που νομοτελειακά φέρνει ο χρόνος και μια κρυφή, ανομολόγητη σχεδόν επιθυμία, μοιάζει να υποσκάπτεται από τον φόβο για κάτι το αναπάντεχο, το καινούργιο, το φαινομενικά παράδοξο. «Αν δεν σ’ είχα γνωρίσει,/ τις νύχτες δεν θα ίδρωναν τα σεντόνια μου,/ γαλήνια θα κοιμόμουνα,/ συμβιβασμένη με τα χρόνια μου./ Τα πρωινά στις λαϊκές/ θα ψώνιζα ραδίκια, φρούτα και λαχανικά,/ κι όχι εσώρουχα μεταξωτά/ σε ακριβές μπουτίκ/ για μια ενδεχόμενη κατάληξη,/ που όσο επιθυμούσαμε/ άλλο τόσο φοβόμαστε και αναβάλλαμε./ Τετάρτες και Παρασκευές/ όσπρια θα μαγείρευα/ κι οι ατμοί τα γκρίζα μου μαλλιά/ αθόρυβα θα φανερώνανε,/ δίχως καθόλου να με νοιάζει/ πόσο αργά είναι να μ’ αγκαλιάζεις,/ ν’ αναστατώνομαι και να υπολογίζω/ πόση φθορά κάθε φορά/ σου αποκαλύπτω.// Φύγε λοιπόν κι άσε με/ να γεράσω με την ησυχία μου!» («Εκτός χρόνου»).
Κάποια από τα ποιήματα του βιβλίου, γραμμένα πολύ πρόσφατα, αναφέρονται στην περίοδο της πανδημίας του κορωνοϊού Covid-19 και του επακόλουθου εγκλεισμού μας, με πιο χαρακτηριστικό το ποίημα «Εν μέσω covid, "του Αγίου Βαλεντίνου"», το οποίο δομείται στη βάση μιας αντίθεσης. Από τη μια έχουμε τη γιορτή των ερωτευμένων και από την άλλη την επιβολή μέτρων περιορισμού της ανθρώπινης επαφής. Έτσι που το ποίημα καταλήγει πένθιμα: «Μόλις που πρόλαβα κι εγώ να παραγγείλω/ το τρίποδο στεφάνι με τους μενεξέδες./ Τίποτα το πρωτότυπο: "ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ"/ και πάλι ήταν γραμμένο/ καθαρά, με κεφαλαία γράμματα,/ πάνω στη μοβ, φαρδιά κορδέλα».
Η Άνοιξη μοιάζει να βρίσκεται σε αντίθεση με το Θείο Πάθος, αλλά και το προσωπικό πάθος του καθενός μας. Όμως η Ανάσταση του Θεανθρώπου σηματοδοτεί και τη δική μας προσωπική ανάσταση.
Η ποιήτρια, περπατώντας τη ζωή, έμαθε να αναγνωρίζει τις μικρές εκείνες λεπτομέρειες που την ομορφαίνουν, που την κάνουν σημαντική. Με την εμπειρία της αγάπης και του χρόνου καταφάσκει στη ζωή που νικά τον θάνατο. Εκεί που η ανθισμένη πλάση συνομολογεί με τη γαλήνη του κοιμητηρίου κοιτώντας τον θάνατο σκωπτικά. Η Άνοιξη μοιάζει να βρίσκεται σε αντίθεση με το Θείο Πάθος, αλλά και το προσωπικό πάθος του καθενός μας. Όμως η Ανάσταση του Θεανθρώπου σηματοδοτεί και τη δική μας προσωπική ανάσταση. Καταθέτοντας τη σοφία του χρόνου, τη στωικότητα του ποιητικού αποστάγματος, για το επιστέγασμα της ζωής και το καταπραϋντικό του πόνου, η Σιδηρά γράφει: «Με τον φόβο/ του επικρεμάμενου πάντα τέλους μας/ σπεύδουμε να επιλύσουμε/ ό,τι αφήσαμε ημιτελές, ανολοκλήρωτο.// Αρχάριοι παραμένοντας,/ φαίνεται ν’ αγνοούμε/ πως οι εκκρεμότητες/ είναι αυτές που παρατείνουν τη ζωή/ μετά τον θάνατό μας» («Μια συνέχεια»).
Όσα δεν έγιναν ποτέ
Η Αγγελική Σιδηρά αφουγκράζεται τις συνθήκες υπό τις οποίες διαπλάθεται η ζωή, ακόμα και τα αποδέλοιπα της κάθε απώλειας που τη σημάδεψε ξεχωριστά. Η μεταφυσική της αγωνία καμιά φορά υποσκάπτει τον ίδιο της τον εαυτό ιδωμένη στον σουρεαλιστικό καμβά των ονείρων («Πρὸς ὕπνον ἀπιοῦσιν»), ενώ το επέκεινα που περιέχει όλη την πρότερη ζωή μοιάζει λίγο, ανάξιο λόγου, μοιάζει ένα τίποτα («Αποτέφρωση»). Κι όσα δεν έγιναν ποτέ -σκέψεις, όνειρα, ελπίδες, χαρές, έρωτες- όλα χωράνε «στον απέραντο/ σάκο της σιωπής» («Η σιωπή»). Κι όσο η κλωστή της ζωής κονταίνει, τόσο εντείνεται ο υπαρξιακός στοχασμός, τόσο τα «θα» λιγοστεύουν («Σε μέλλοντα τετελεσμένο»).
Θα ήθελα να κλείσω αυτή τη σύντομη αναφορά μου στην ποίηση της Αγγελικής Σιδηρά με ένα ποίημα που αποκαλύπτει όλη την ευαισθησία και την τρυφερότητά της, αλλά και την έγνοια της για να βρει την πιο «σωστή» λέξη, γράφοντας τα ποιήματά της. Ένα ποίημα ιδωμένο με το ανόθευτο, διαυγές και ανυπόκριτο βλέμμα ενός μικρού παιδιού.
Το σπίτι αυτό, γιαγιά,
είναι εγκαταλυπημένο, είπε
δείχνοντας ένα μισοερειπωμένο,
ολότελα εγκαταλειμμένο σπίτι.
Μικρέ μου γλωσσοπλάστη!
Τόσες εγκυκλοπαίδειες, τόσα λεξικά.
Τόσα ξενύχτια, τόσοι αγώνες
για μια λέξη πολυσήμαντη,
αναντικατάστατη,
που σκάρωσαν τόσο αβασάνιστα
τα δυόμισί σου χρόνια.
(«Ἄφετε τὰ παιδία ἐλθεῖν πρός με»)
*Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ είναι φιλόλογος και ποιητής. Πιο πρόσφατο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή Υπό καθεστώς ομηρίας (εκδ. Μετρονόμος, 2025).
Δυο λόγια για την ποιήτρια
Η Αγγελική Σιδηρά γεννήθηκε στην Αθήνα το 1938. Το 1963 παντρεύτηκε τον Γιώργο Παπακώστα και απέκτησαν τρεις γιούς. Εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα Ελλάδος και στο Υπουργείο Εξωτερικών. Ήταν εθελόντρια Κοινωνικής Πρόνοιας στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό. Ποιήματά της έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά, αγγλικά, ιταλικά και τουρκικά. Επίσης έχουν συμπεριληφθεί σε γνωστές ανθολογίες και δημοσιευθεί σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά. Ήταν μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και ιδρυτικό μέλος του Κύκλου Ποιητών.
Εκπροσώπησε την Ελλάδα σε Διεθνή Φεστιβάλ Ποίησης: τον Απρίλιο του 2010 στην Κωνσταντινούπολη, πολιτιστική πρωτεύουσα του 2010˙ τον Σεπτέμβριο του 2015 στο Τολέδο της Ισπανίας τον Ιούλιο του 2016 στη Σετ της Γαλλίας, και τον Ιούνιο του 2019 στη Γένοβα της Ιταλίας, στο Φεστιβάλ Ποίησης Voix Vives.
Δημοσίευσε δεκατέσσερις ποιητικές συλλογές. Είχε μεταφράσει ποιήματα της Αμερικανίδας ποιήτριας Έμιλυ Ντίκινσον και είχε συμμετάσχει στην έκδοση της μαρτυρίας Αίσθηση γυναίκας με άλλες πέντε συγγραφείς. Έφυγε από κοντά μας τον Ιούλιο του 2025.
