«Σατόρι – Η στιγμή της φωτοσύνθεσης» του Μανόλη Πρατικάκη (κριτική) – Τ’ ανθισμένα δέντρα είναι τα πιο αυθεντικά ποιήματα

Ο Μανόλης Πρατικάκης, ο «εκσκαφέας της αβύσσου», όπως εύστοχα έχει ονοματιστεί από την Κική Δημουλά, και άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, μας παρουσιάζει τα ευρήματα των εκσκαφών του στο Σατόρι ή η στιγμή της φωτοσύνθεσης, σμιλεύοντάς τα ως «Λιθοξόος» ώστε να λάβουν θέση στην «Κιβωτό» των δυνάμεων του πολιτισμού, καταφύγιο και πυξίδα προσανατολισμού στους κατακλυσμούς χαλεπών καιρών. Συνεπής στο ποιητικό του όραμα και πιστός στην ποιητική του πρόταση, στέκεται έναντι της αβύσσου, του κενού, του τίποτα, για να μας τραγουδήσει και να μας προσκαλέσει να αγκαλιάσουμε αυτό το κενό – «Μόνο μέσα από την αναπηρία μπορούμε κάποτε να ξαναβρούμε την αρτιμέλεια του Είναι μας», την αρνητική όψη της δημιουργίας, το ex nihilo. Εκ του μηδέν το Εν, «Εξ ενός πάντα και εκ πάντων εν. Του λόγου δ’ εόντος ξυνού ζώουσιν οι πολλοί ως ίδιαν έχοντες φρόνησιν, φθέγγεται ο Εφέσιος από την αρχαιότητα».

Οι αναφορές και η εξάρτυση της προσωκρατικής φιλοσοφίας και της ανατολικής σκέψης θα διευρυνθούν με την γονιμοποίηση της φροϋδικής ανακάλυψης και επινόησης του ασυνειδήτου – ο Φρόιντ στη μονογραφία Για την αφασία το 1891 θα γκρεμίσει το άνω των δύο χιλιάδων ετών έως τότε οικοδόμημα της δυτικής σκέψης που στηρίζεται πάνω στον δυϊσμό, γράφοντας «ούτε οργανογένεση, ούτε ψυχογένεση» και παρατηρώντας ένα μάλλον «παράδοξο παράλληλο» του ψυχικού με το σωματικό, ανακαλύπτοντας το γεφύρι μεταξύ τους που είναι η ενόρμηση (Trieb).

Γράφει ο Πρατικάκης: «Μόνο αν γίνεις γεφύρι μπορείς να συνενώσεις αυτά που έχεις με εκείνα που δεν έχεις· το ποτάμι και οι όχθες του ποταμού είναι ένα αδιαίρετο σύνολο. Μόνο έτσι θνήσκει ο δυϊσμός. Αυτός ο σκατόγερος», από το ποίημα «Μόνο όταν δεν ξέρεις», στην γραμμή της σωκρατικής σκέψης. Μόνο όταν δεν ξέρεις, ανοίγεται ο δρόμος να γνωρίσεις. «Μόνο όταν αγνοείς το Εγώ σου αναθρώσκει το μεγαλείο του Είναι σου» (από το ίδιο). Και τί είμαστε; «Είμαστε μονάχα αυτό που δίνουμε» απαντά ο ποιητής ή όπως χαρακτηριστικά θα πει ο ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν, ίσως ο επιδραστικότερος επίγονος του Φρόιντ, ότι «η μόνη τρέλα είναι το Εγώ».

Το Εγώ, το σύνολο των αυταπατών που έχουμε για τον εαυτό μας, αποτελεί μόνιμο στόχο αποδόμησης της ποίησης του Πρατικάκη. Εξ ού προκύπτει και η βαθιά πολιτική του θέση, αντιεξουσιαστική και αντικαθεστωτική, είτε πρόκειται για το Εγώ μας είτε για τα ενσαρκωμένα Εγώ της πολιτικής και κοινωνικής διαφεντεύουσας τάξης, «αυτά τα μεγάλα ευώδη μηδενικά – με τις αστραφτερές κορδελίτσες». Υπενθυμίζει, με την υφή ποιότητας συνθήματος σε τοίχο: «Ανασαίνει μια γόνιμη εκδίκηση μέσα στον εξευτελισμό».

Οι πτυχώσεις των αναφορών και των στυλ έκφρασης επιβεβαιώνουν ότι «η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος».

Η ποίηση του Πρατικάκη, όπως έχει επισημανθεί, φλερτάρει με όλα τα είδη του λόγου για να κανονίσει με τον αναγνώστη ένα ραντεβού στα τυφλά ώστε να ερωτευτεί με την πρώτη ματιά – τι; Το ότι εν αρχή ην ο Λόγος. Το αταξινόμητο, προσδίδει την ιδιάζουσα μοναδική ταυτότητα μιας ροής λόγου που συνεχώς διαφεύγει των κατηγοριοποιήσεων και μας προσκαλεί σε ένα παιχνίδι συγκινήσεων. Ταξιδιωτική οδηγία «Γίνε βαλβίδα διαφυγής». Οι πτυχώσεις των αναφορών και των στυλ έκφρασης επιβεβαιώνουν ότι «η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος».

Όντας ο ίδιος θεράπων κλινικός ψυχίατρος, κατά κάποιον τρόπο οργανώνει και καλλωπίζει το παραλήρημα του Λόγου σε ποιητικές συνθέσεις συνεκτικές και ανοιχτές στην ερμηνεία, μια γιορτή του Λόγου που μπορεί να γυρίζουμε ξανά και ξανά. Γιορτή που μας ταξιδεύει σε όλα τα γεωγραφικά μήκη της Γης, σε όλα τα ιστορικά και μυθικά μήκη του πολιτισμού. Για να άρει τα (ψευδή) σύνορα και τους σκάρτους διαχωρισμούς. Ένα ταξίδι με προορισμό το τώρα, τον πλησίον, το καινοφανές προφανές: «Τ’ ανθισμένα δέντρα είναι τα πιο αυθεντικά ποιήματα που ξέρω […] Αυτά τα ταπεινά, τα χάρτινα. Τα αγέραστα μνημεία».

* Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΟΥΒΑΡΑΣ είναι ψυχαναλυτικός ψυχοθεραπευτής και ποιητής.

Δυο λόγια για τον ποιητή

Ο Μανόλης Πρατικάκης γεννήθηκε στο Μύρτος, παραθαλάσσιο χωριό του Λιβυκού πελάγους. Έζησε εκεί ως τα δεκαοχτώ του, αλλά διατηρεί στενούς δεσμούς με τη γενέτειρα. Είναι ψυχίατρος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέχρι πρόσφατα Διευθυντής της Ψυχιατρικής Κλινικής του Νοσοκομείου Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός.

Έχει εκδώσει δεκαεννιά ποιητικές συλλογές, δύο βιβλία με διηγήματα και νουβέλες και έχει γράψει δύο σενάρια για μεγάλου μήκους ταινίες σε συνεργασία με τον σκηνοθέτη και συγγραφέα Μάκη Μωραΐτη. Είναι ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Το έργο του έχει μεταφραστεί στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και όχι μόνο. Το 1999 εκπροσώπησε την Ελλάδα για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας με το βιβλίο του Η κοίμηση και η ανάσταση των σωμάτων του Δομήνικου, το οποίο μεταφράστηκε σε τρείς γλώσσες. Το 2003 πήρε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης για τη συλλογή Το νερό. Το 2008 βραβεύτηκε από την Παγκρήτια Ένωση Επιστημόνων ως επιστήμονας και ποιητής. Το 2012 πήρε το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του.