«Ίμερος» της Μαίρης Χάψα (κριτική) – Χαϊκού με πάθος

Η τέχνη της ιαπωνικής ποιητικής φόρμας, του μικροσκοπικού ποιήματος χαϊκού, είναι η τέχνη της ποιήτριας Μαίρης Χάψα, που προτείνει την ομορφιά της λιτότητας και τη χαραμάδα που αφήνει για το ανείπωτο. Συμβάν δημιουργικής ανάσας η χαϊκού μύηση.

Αμύητη και άπειρη στο γεγονός χαϊκού με προκαλεί και με προσκαλεί σε ένα επεισόδιο αφύπνισης με λακωνικό τρόπο, τόσο συμπεριληπτικό και σημαίνον όσο το φύλλο που αποχωρίζεται το δέντρο το φθινόπωρο, όσο το φτερούγισμα των πουλιών που ενθαρρύνει το φιλί δυο εραστών, αυτό το δεύτερο κι αν έχει σημασία, όταν είναι το πρώτο, κάτω από ένα αλμυρίκι στα βότσαλα της αμμουδιάς που το χαϊδεύουν.

~
στον ωκεανό
μικρά πηγάδια πνοών
γεννούν κρατήρες (σ. 70)

~
δυο βλέμματα
σ' ενωμένες ανάσες
αλλάζουν όχθες (σ. 52)

~
Κολυμπώ σ’ ένα
θησαυρισμένο εγώ
μόνη μαζί σου (σ. 55)

Μαίρη Χάψα, τους είδες, κι εγώ κι εσείς, θαυμαστές, του πρώτου φιλιού εραστές. Με την απειρία μου στην ποιητική διάσταση και τον ίμερο που υπάρχει μέσα μου δειλά δηλώνω μέγιστη τη σημασία των μικροπραγματικοτήτων που αφήνουν καθαρό το κέντρο της σκέψης μας, της εποχής και της στιγμής που βιώνουμε. Δεν είναι τυχαίο πως το είδος αυτό καλλιεργήθηκε και αναδύθηκε από έναν προικισμένο λαό με ιδιαίτερες ευαισθησίες και σπάνια αντίληψη για το ευγενές και λεπτεπίλεπτο, τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, τη χώρα των χρυσανθέμων, την Ιαπωνία.

Η άνοιξη περνά
και ξαναπερνά σε στρώσεις ανθισμένων κιμονό,
ίσως οι ρυτίδες
να’ ρχονται με τα γηρατειά

Με ένα τάνκα του Μάτσουο Μπάσο χαιρετώ τη χώρα των χρυσανθέμων. Το τάνκα διαμορφώθηκε στο σύντομο και περιεκτικό χαϊκού. Λένε πως ο Μάτσουο Μπάσο μεταμόρφωσε και συμπύκνωσε στο ελάχιστο την ηδονή της τέχνης του χαϊκού. Με λιγότερα λόγια: «Πήγαινε στο πεύκο, αν θέλεις να μάθεις για το πεύκο και στο μπαμπού, αν θέλεις να μάθεις για το μπαμπού. Και κάνοντας έτσι, φρόντισε να ξεχάσεις τον εαυτό σου. Αλλιώς, θα επιβάλεις την παρουσία σου στο αντικείμενο και δε θα μάθεις τίποτα»… Κάπως έτσι οφείλουμε να αντιληφθούμε αυτή την τέχνη της σύντομης περιεκτικότητας.

Κάπως έτσι εκλαμβάνω αυτή την ποιητική συλλογή Ίμερος, ως ένα ανθίζον λιβάδι χαμομήλι.

Η πρακτική των τριών στίχων, των τριών ομάδων των 5, 7, 5 συλλαβών, 17 μόνο συνολικά, αποκαλύπτουν την ομορφιά των πραγμάτων που δεν λέγονται. Ο δε αναγνώστης έχει την ευκαιρία με τη φαντασία του να αποκωδικοποιήσει τα λιτά αλλά πλούσια νοήματα. Εικόνες ξεπροβάλουν αποκαλύπτοντας τη φύση και τις εποχές, μια στιγμή-μια αιωνιότητα, η ολότητα μιας στιγμιαίας εμπειρίας στην πιο σύντομη ποιητική φόρμα. Ξεβολευόμαστε εμείς οι πολυλογάδες με το περίγραμμα μιας εικόνας, ενός σημαντικού στοιχείου. Πολλές φορές αναρωτιέμαι εάν η πολυπλοκότητα της πολυσημίας των πολλών λέξεων που γειτνιάζουν με έπαρση, εάν τελικά αφαιρεί από την ουσία την απελευθέρωση που μπορεί να σου προσφέρει το λιτό κι απέριττο. Η αναγνωστική εμπειρία της ποίησης του Ίμερου σημαίνει την πολυσημία μέσω της συντομίας. Δέχεται πραγματικά μια εισβολή το πολύ από το λίγο, διεισδύει η απλότητα στην πολυπλοκότητα, ως ένα πλατύφυλλο ζιζάνιο, για να δώσει ένταση κι ορμή στο πραγματικά ουσιαστικό. Γνωρίζει κανείς εάν το χαμομήλι με τα λευκά, μικρά του φύλλα χαρακτηρίζεται ως ετήσιο πλατύφυλλο ζιζάνιο χειμερινών ακαλλιέργητων εκτάσεων; Κάπως έτσι εκλαμβάνω αυτή την ποιητική συλλογή Ίμερος, ως ένα ανθίζον λιβάδι χαμομήλι.

Ένιωσα πως πρώτα έπρεπε να ξηλώσω τη γλώσσα μου και να τη χωρέσω σε αλλόγλωσσες νοηματικές επαφές χωρίς να προσβάλω τη φόρμα αλλά και τα λεπτά νοήματα που περικλείουν ευεργετώντας το ποιητικό αποτέλεσμα με ρυθμό.

Δεν είμαι μεταφράστρια, δεν είμαι ποιήτρια, είμαι ευάλωτη με ευαίσθητες χορδές και με αυτή την αξία είδα την πρόκληση της μετάφρασης των χαϊκού της ποιήτριας. Ένιωσα πως πρώτα έπρεπε να ξηλώσω τη γλώσσα μου και να τη χωρέσω σε αλλόγλωσσες νοηματικές επαφές χωρίς να προσβάλω τη φόρμα αλλά και τα λεπτά νοήματα που περικλείουν ευεργετώντας το ποιητικό αποτέλεσμα με ρυθμό. Είχα στο νου μου τέσσερις λέξεις, παιδικότητα, σφαιρικότητα, ωμότητα κι ολότητα και με αυτές τις συνισταμένες διευκόλυνα τη διαδρομή, για να γίνω κι εγώ διαμεσολαβημένη «ποιήτρια». Η πρώτη με διευκόλυνε με την ελλειπτική διαδρομή της στην αίσθηση της απαλότητας της ηλικιακής χάραξης, η δεύτερη προσέφερε στη κυκλικότητα της ροής, του ρυθμού, η τρίτη άφησε χώρο για το ανεκδιήγητο και η τέταρτη με χώρεσε στη συλλογιστική του συλλογικού ασυνείδητου.

 ~
ως καταιγίδες
όνειρα μας ξεπερνούν
Ίμερου ορμές

like torrents they rush
dreams overtake our hearts’ flow
soulful yearnings’ grasp

~
πρώτη Μοίρα, πες,
θα τη ζήσω άραγε
αυτή την πλεύση;

first Moira, show me,
will I live to be graceful
to sail the wide tides

~
άγνωστοι δρόμοι
τις σκιές μου οδηγούν
φωτίζοντάς με

unknown paths await
leading my shadows through mist
enlightening me

~
πώς να σε βρίσκω
όταν χάνεσαι μέσα
σε ηλιοτρόπια;

how can I find you
when you feel so very lost
by the sunflowers?

~
ανέμελες οι
εισπνοές σκοντάφτουνε
εις το ανήκειν

unattended the
breathings stumble into void
towards belonging

~
κάλεσε με σε
αυλές όλο γιασεμί
ν ’αλέσω πέτρες

call me to courtyards
full of pinwheel shaped jasmine
to grind up hard rocks

~
έλα πάλι και
πάρε τα τοπία μου
πριν με ξοδέψεις

come one more time and
lay hold of my special place
before you waste me

Τα χαϊκού με τη λιτότητα και την αφαίρεση λειτουργούν ως γέφυρες στην ατομική και τη συλλογική συνείδηση. H καταιγίδα, η πλεύση, οι σκιές, τα ηλιοτρόπια, οι αναπνοές, τα γιασεμί, οι τόποι κάνουν χώρο ως εικόνες ώστε να αναλάβουμε την εξέλιξη του νοήματος που θα δώσουμε, μας επιτρέπουν με την απλότητα και το γεμάτο νόημα ρυθμό να συνδεθούμε με τη ατομική και συλλογική εμπειρία.

~
ως καταιγίδες
όνειρα μας ξεπερνούν
ίμερου ορμές

Η συναισθηματική αντήχηση προκαλεί αντίκτυπο στο εγώ εισβάλοντας στο όλο, η απλότητα της μορφής προάγει την εστίαση σε βασικές αλήθειες της ζωής… ίμερου ορμές… ο ίμερος, η έντονη επιθυμία, η λαχτάρα μετουσιώνεται σε πράξη, βρίσκει διέξοδο να ειπωθεί και να υπάρξει στη διαδρομή της. Ο ίμερος μας κάνει να έχουμε στο νου μας αυτό που πραγματικά θέλουμε. «Θέλω»: Δυο συλλαβές, τόσο πάθος και δύναμη για όσα προϋποθέτει η ψυχή και το σώμα να καταλάβει για όσα αγαπά.

Τα διαχρονικά θέματα που διαπραγματεύονται τα χαϊκού ενοποιούν γενεές και πολιτισμούς γύρω από κοινές αξίες και αισθήματα προκαλώντας μια έντονη ενσυναίσθηση και κατανόηση της κοινής μας πορείας.

~
πρώτη μοίρα, πες
θα τη ζήσω άραγε
αυτή την πλεύση

Έχετε ποτέ χαθεί σε ένα λιβάδι με ηλιοτρόπια; Έχετε σκεφτεί να περπατήσετε ανάμεσά τους καθώς ξεπροβάλουν στρέφοντας περήφανα τους κορμούς τους και τα ανθισμένα πρόσωπά τους προς τον ήλιο; Το ύψος του ηλίανθου μπορεί να φτάσει τα δυο μέτρα ενώ τα φύλλα του ωοειδή, οδοντωτά στην περιφέρεια και τριχωτά, είναι μεγάλα…

~
πώς να σε βρίσκω
όταν χάνεσαι μέσα
σε ηλιοτρόπια;

Χάνεσαι μέσα στην ποιητική συλλογή του Ίμερου. Η λιτότητα, η απλότητα των στίχων λειτουργούν ως σύμβολα που ανασύρουν μνήμες και συναισθήματα, μικρά πόδια, γυμνά, το θάμπος του ήλιου, η μυρωδιά της υγρής φύσης, ξηρασία και το κάλεσμα του γονιού που σε ψάχνει, συλλογικές μνήμες που ενισχύουν το αίσθημα και την ανάγκη του ανήκειν. Μέσα από αυτές τις διαστάσεις τα χαϊκού λειτουργούν ως γέφυρες που συνδέουν την ατομική εμπειρία με το συλλογικό ασυνείδητο, προάγοντας την επικοινωνία και την κατανόηση μεταξύ των συνανθρώπων.

Ένα μικρό διαμάντι που χάρη στην υπέρβαση, στην εικόνα, αγκαλιάζει μια αλήθεια με αρμονία.

Τα χαϊκού είναι σύντομα, δεν μπορείς να πεις τα πάντα με ένα χαϊκού κι αυτή η συνειδητοποίηση αναδεικνύει όσα δεν προλάβαμε λεκτικά και υπονοήσαμε με το πάθος του ίμερου. Τα ανείπωτα «θέλω». Μια σκέψη μιας στιγμής. Ένα μικρό διαμάντι που χάρη στην υπέρβαση, στην εικόνα, αγκαλιάζει μια αλήθεια με αρμονία. Η απόλαυση της ανάγνωσης των χάικου είναι η ευκαιρία που μας χαρίστηκε μέσω της ποιητικής δημιουργίας της ποιήτριας.

Ευχαριστούμε την ποιήτρια Μαίρη Χάψα για τη συλλογική χαρά και την ευκαιρία της σύνδεσης μέσω της ποιότητας της απλότητας που τόσο όμορφα προνόησε μέσω της ποιητικής συλλογής της Ίμερος.

*Η ΕΛΠΙΣ ΧΟΧΛΙΟΥΡΟΥ είναι εκπαιδευτικός μέσης εκπαίδευσης, καθηγήτρια αγγλικής φιλολογίας. Έκανε τη μετάφραση των χαϊκού στα αγγλικά που διαβάσατε παραπάνω.

Δυο λόγια για την ποιήτρια

Η Μαίρη Χάψα µε καταγωγή από την Χαλκιδική ζει στον Άσσο Κορινθίας και εργάζεται ως φιλόλογος στη µέση εκπαίδευση. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Πανεπιστήµιο Κρήτης και έκανε µεταπτυχιακό στο University of Edinburgh στη Σκοτία (MSC in Classics). Έχει ανακηρυχθεί διδάκτωρ κλασικής φιλολογίας από το Πανεπιστήµιο Πατρών και από τον Δεκέμβριο του 2023 εκπονεί μεταδιδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

Από το 2008 παραδίδει εργαστήρια Δηµιουργικής Γραφής σε µαθητές, παιδιά και εφήβους ενώ παράλληλα είναι επιστημονικός συνεργάτης της συστηματικής ανασκαφής στην Αρχαία Τενέα δημιουργώντας εκπαιδευτικά πολιτιστικά προγράμματα για μαθητές της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης καθώς και για φοιτητές αρχαιολόγους.

Είναι ποιήτρια και συγγραφέας παιδικών βιβλίων.