dreaming painting

Για την ποιητική συλλογή της Αγγελικής Πεχλιβάνη «40 εμπύρετα όνειρα» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: To όνειρο του Ευνούχου, πίνακας του Jean Lecomte du Nouÿ © Cleveland Museum of Art.

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Η πρόσφατη ποιητική συλλογή της Αγγελικής Πεχλιβάνη, 40 εμπύρετα όνειρα, πέρα από τη διεύρυνση του προβληματισμού για τη σύγχρονη ποίηση, προσφέρει τη δυνατότητα για τη διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην ποίηση και το όνειρο, για τον προσδιορισμό του σημείου στο οποίο οι δύο αυτές δημιουργικές συνθήκες εφάπτονται και συνυπάρχουν.

kichli pexlivani 40 empyreta oneira

Η δεύτερη αυτή προοπτική είναι, μάλιστα, πολύ περισσότερο ενδιαφέρουσα, όχι μόνο γιατί ανοίγει τον δρόμο για την αποτίμηση των σύγχρονων κατευθύνσεων της ποίησης, αλλά και γιατί συνεχίζει μια συζήτηση η οποία κρατά από την αρχαιότητα. Ήταν ο Αριστοτέλης ο οποίος πρώτος μελέτησε τη δύναμη και τη σημασία των ονείρων σε μια σειρά πραγματειών του που επιγράφονται αντίστοιχα Περί ύπνου και εγρηγόρσεως, Περί ενυπνίων, Περί της καθ’ ύπνον μαντικής, για να ακολουθήσουν πολλά χρόνια μετά οι εκπρόσωποι της ψυχολογίας του βάθους και της ψυχαναλυτικής θεωρίας οι οποίοι είδαν στα όνειρα το πεδίο εξύφανσης της ψυχοσύνθεσης και της αυτοσυνειδησίας του ανθρώπου. Σε μια πρώτη, λοιπόν, προσέγγιση θα μπορούσε κανείς να επισημάνει ότι η κοινότητα ποίησης και ονείρου προκύπτει από των μετεωρισμό τους ανάμεσα στο πραγματικό και το μη πραγματικό, ανάμεσα στο υπαρκτό και το ανύπαρκτο, ανάμεσα στη ζωή και την φαντασία.

Νοητικές εικόνες

Εδώ ο Αριστοτέλης μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα βοηθητικός. Γιατί ο χαρακτηρισμός που έδωσε στα όνειρα ως «νοητικές εικόνες» μπορεί να βρει την εφαρμογή του στις ποιητικές συνθέσεις της Πεχλιβάνη που παρουσιάζουν πραγματικά τη μορφή εξεικονίσεων που τεχνουργούνται σαν φαντασιώσεις, σαν τοπία μιας ζωής ονειρώδους και ονειρικής. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά ο προσδιορισμός «εμπύρετα» που δίνεται στα όνειρα, συνεπώς και στα ποιητικά κείμενα.

Πρόκειται ουσιαστικά για την ανάδειξη του πυρετού ως συστατικού στοιχείου της δημιουργίας, ως απαραίτητης προϋπόθεσης προκειμένου να συλληφθεί και να μορφοποιηθεί το ποίημα. Θα μπορούσε να κάνει κανείς λόγο για το γνωστό παραλήρημα στο οποίο παρασύρεται ο άνθρωπος όταν βρίσκεται σε εμπύρετη κατάσταση, με τη διαφορά όμως ότι οι συνθέσεις της Πεχλιβάνη, έτσι όπως εξελίσσονται βήμα βήμα, πρόταση πρόταση, λέξη λέξη, μοιάζουν σαν πορείες μελετημένες εξ αρχής, σαν εκ των προτέρων χαραγμένες διαδρομές.

Στα ποιητικά όνειρα της δημιουργού εκτυλίσσεται και μια άλλη συγκρουσιακή, αντιθετική, ασυμφιλίωτη συνύπαρξη. Πρόκειται για τη συνάντηση του ανθρώπου και του καλλιτέχνη, για τη σχεδόν ερωτική ένωση του υλικού της ζωής με το υλικό της τέχνης.

Εδώ ακριβώς ανοίγει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο εκτύλιξης μιας σχέσης σχεδόν συγκρουσιακής ανάμεσα στον έλεγχο της γλώσσας και στο ανεξέλεγκτο του θυμικού, του επιθυμητικού, του ενστίκτου. Στην Πεχλιβάνη, σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σε άλλους ποιητές, η σχέση αυτή δεν ρέπει ποτέ προς τη συμφιλίωση. Αντίθετα, παραμένει πάντα δυναμική, επιθετική, σχεδόν πολεμική. Και αυτό είναι που διαμορφώνει και μεταδίδει τη μεικτή αίσθηση της έντασης και του κατευνασμού, την παράλληλη θητεία στο πάθος και τον έλεγχό του.

Στα ποιητικά όνειρα της δημιουργού, όμως, εκτυλίσσεται και μια άλλη συγκρουσιακή, αντιθετική, ασυμφιλίωτη συνύπαρξη. Πρόκειται για τη συνάντηση του ανθρώπου και του καλλιτέχνη, για τη σχεδόν ερωτική ένωση του υλικού της ζωής με το υλικό της τέχνης κατά τέτοιον τρόπο που το σύνορο μεταξύ τους να είναι απόλυτα ορατό και ευδιάκριτο. Πρόκειται για μια ένωση που θυμίζει την ατελεύτητη πορεία ενός εκκρεμούς ανάμεσα στους πόλους της ύπαρξης και της δημιουργίας και, μάλιστα, με ταχύτητα εκπληκτική.

aggeliki pexlivani

Η Αγγελική Πεχλιβάνη γεννήθηκε στον Πειραιά και σπούδασε Ιστορία-Αρχαιολογία και Νεοελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Η ποιητική συλλογή της Πεζή οχούμενη (Κίχλη 2018) συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα των βραβείων Jean Moréas, του περιοδικού Ο Αναγνώστης και των βιβλιοπωλείων Public. Τον Ιούνιο του 2020 κυκλοφόρησε η συλλογή της From Russia with Love και, σε συνεργασία με τον Τριαντάφυλλο Η. Κωτόπουλο, η μονογραφία Μίμης Σουλιώτης. Ο ποιητής των στιγμών και των λέξεων (Gutenberg). Τον Απρίλιο του 2021 κυκλοφόρησε η συλλογή της Οι γάτες του Τρίτου και άλλοι ζωντανοί (Κίχλη).

Η Πεχλιβάνη μπορεί και σε μία μόλις πρόταση να εντάξει τη ζωή και την τέχνη, να τις φέρει σε μια διαδικασία αλληλομετάθεσης και μεταλλαγής χωρίς, παρόλ’ αυτά, να αλλάζει τη σύσταση και την ουσία τους. Γιατί αυτό είναι το σημαντικότερο που επιτυγχάνεται εδώ και που έχει ιδιαίτερη αξία μέσα στο σύγχρονο ποιητικό γίγνεσθαι. Είναι η διάνοιξη και η καλλιέργεια ενός νέου μεταιχμιακού εδάφους πάνω στο οποίο πραγματοποιείται η ώσμωση ζωής και τέχνης και, την ίδια ακριβώς στιγμή, ο διχασμός και η σχάση ανθρώπου και καλλιτέχνη: Βρέχει πάλι στο όνειρο. Είμαι ο παραλήπτης των χιλιάδων χαμένων επιστολών της Έμιλυ και δεν ζω στο Άμερστ αλλά στη Νίκαια θρηνώντας τους δικούς μου νεκρούς. («Όνειρο εικοστό έκτο -Έμιλυ-»)

Αυτός ο διχασμός φαίνεται πως κυριαρχεί τόσο στη σκέψη και την έκφραση της ποιήτριας, όσο και στην καθημερινότητά της ως άνθρωπος. Και είναι το χάσμα τόσο πρόσφορο στη δημιουργία, ώστε τα ποιήματα που προκύπτουν να μην ανήκουν ξεκάθαρα ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά, όπως ακριβώς τα όνειρα δεν ανήκουν ούτε στη ζωή ούτε στη φαντασία. Εδώ ακριβώς πραγματοποιείται η επαναφορά στην έννοια και τη σημασία του ονείρου ως δοχείου μιας παράλληλης ουσιαστικά ύπαρξης του ανθρώπου.

Στην περίπτωση της Πεχλιβάνη δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για προφητείες –παρόλο που σε πολλές περιπτώσεις η δύναμη του οραματισμού της ποιήτριας είναι τέτοια, ώστε να μοιάζει πως ό, τι γράφεται αποτελεί και το «γραφτό».

Μιας παράλληλης με τη ζωή διαδρομής η οποία όμως πραγματοποιείται με διαφορετικό όχημα, το όχημα της ενόρασης. Έτσι ενώ η πορεία στη ζωή συντελείται με βιολογικούς καθαρά όρους, συμπεριλαμβανομένων και των νοητικών και ψυχοσυναισθηματικών λειτουργιών, στο όνειρο, όπως και στην ποίηση, η πορεία αυτή πραγματοποιείται διαισθητικά, ενστικτώδικα, παρορμητικά –ταυτόχρονα, όμως, με τη βαθιά συνείδηση ότι ο δρόμος αυτός χαράσσεται με τη συνδρομή μιας δύναμης που προέρχεται από μιαν άλλη σφαίρα, εσωτερική και εξωτερική ταυτόχρονα.

Η δύναμη του οραματισμού 

Στο σημείο αυτό αξίζει να επανέλθει κανείς στον Αριστοτέλη και στη στέρεα πεποίθησή του ότι τα όνειρα μπορούν, κάποιες φορές, να αποδειχθούν προφητικά. Στην περίπτωση της Πεχλιβάνη, βεβαίως, δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για προφητείες –παρόλο που σε πολλές περιπτώσεις η δύναμη του οραματισμού της ποιήτριας είναι τέτοια, ώστε να μοιάζει πως ό, τι γράφεται αποτελεί και το «γραφτό», το πεπρωμένο, όπως το ορίζει η λαϊκή θυμοσοφία και γνώση. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για κάτι άλλο. Κάτι που έχει σχέση με την ίδια τη λογοτεχνία, το παρόν και το μέλλον της όπως το «ονειρεύεται», το οραματίζεται και το προτείνει, ως βιωμένη πια πραγματικότητα, η ίδια η συλλογή. Δεν είναι μόνο ο εναγκαλισμός και η ένταξη όλων τον λογοτεχνικών φωνών μέσα σε ένα ενιαίο σύμπαν.

Είναι κυρίως η εξακτίνωση σε ποικίλους τόπους και χρόνους, το άνοιγμα της ματιάς του δημιουργού σε κάθε γωνιά του λογοτεχνικού γίγνεσθαι και η οικείωση με όλες τις φωνές του παρελθόντος –γιατί όχι ακόμα και η ταύτιση με αυτές: Μες στων μαλλιών σου τη βροχή,/ στις αχερούσιες ρίζες τους,/ μία φορά κανείς πεθαίνει. («Όνειρο τριακοστό έβδομο -επανάληψις μήτηρ πάσης μαθήσεως-»), Πίνοντας το εσπρέσο μου, τινάζω χιόνια απ’ τα μαλλιά και αισθάνομαι –για μία, μοναδική φορά– σαν έτοιμη από καιρό· σαν θαρραλέα. («όνειρο τριακοστό έκτο -εθνικόν-»)

Είναι η υπόγεια και ρητά εκπεφρασμένη επιθυμία για την ενατένιση της λογοτεχνίας ως παγκόσμιας συνθήκης και για την ένταξη σε αυτή με όρους απόλυτης ελευθερίας. Με όρους καθαρά ερωτικούς, αφού μόνο στον έρωτα μπορούν έτσι αβίαστα να εκδηλωθούν το ένστικτο και η βούληση, η γνώση και η παρόρμηση, το όνειρο και η πράξη. Γι’ αυτό και ο ερωτισμός που εκδηλώνεται μέσα στα ποιήματα της Πεχλιβάνη δεν αρκείται ούτε περιορίζεται έκφραση μιας ανάγκης υπαρξιακής, αλλά γίνεται τέχνη, λόγος ερωτικός, οραματικός, ελπιδοφόρος. Γίνεται όνειρο χειροπιαστό και βιωμένο.

* Η ΕΥΣΤΑΘΙΑ ΔΗΜΟΥ είναι ποιήτρια και φιλόλογος.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η μοναξιά περίστροφα» του Βαλάντη Μάστορα (κριτική) – Ποίηση σκληρή και αδιάλλακτη

«Η μοναξιά περίστροφα» του Βαλάντη Μάστορα (κριτική) – Ποίηση σκληρή και αδιάλλακτη

Για την ποιητική συλλογή του Βαλάντη Μάστορα «Η μοναξιά περίστροφα» (εκδ. Ενύπνιο). 

Γράφει η Ευθυμία Γιώσα

Είναι ένας στίχος από τους Αποχρωματισμούς («Ομίχλη του μεσημεριού», 1959) του Λεοντάρη που με καταδιώκει και ...

«Δυο απουσίες δρόμος» της Μαίρης Μπαϊρακτάρη (κριτική) – «ραντίζοντας τον κόσμο με λέξεις»

«Δυο απουσίες δρόμος» της Μαίρης Μπαϊρακτάρη (κριτική) – «ραντίζοντας τον κόσμο με λέξεις»

Για την ποιητική συλλογή της Μαίρης Μπαϊρακτάρη «Δύο απουσίες δρόμος» (εκδ. Μελάνι). Kεντρική εικόνα: © Martin Sanchez/Unsplash.

Γράφει ο Θεόδωρος Εσπίριτου

Η πρόσφατη ποιητική συλλογή της Μαίρης Μπαϊρακτάρη με τίτλο&n...

«Εικόνες ψυχής [Πρώτο πλάνο]» της Μαρίας Δάτσικα (κριτική) – Ποίηση για τον έρωτα και την απώλειά του

«Εικόνες ψυχής [Πρώτο πλάνο]» της Μαρίας Δάτσικα (κριτική) – Ποίηση για τον έρωτα και την απώλειά του

Για την ποιητική συλλογή της Μαρία Δάτσικα «Εικόνες ψυχής [ πρώτο πλάνο]» (εκδ. Ιωλκός). Kεντρική εικόνα: Henri Cartier-Bresson

Γράφει ο Γιώργος Δ. Αναγνώστου 

Η ποίηση της Μαρίας Δάτσικα είναι άλλοτε καταφατική, ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

Θεόδωρος Γρηγοριάδης: «Κλείνει ένας κύκλος αγάπης και γραφής ταυτόχρονα»

Θεόδωρος Γρηγοριάδης: «Κλείνει ένας κύκλος αγάπης και γραφής ταυτόχρονα»

Μια συζήτηση με τον συγγραφέα Θεόδωρο Γρηγοριάδη με αφορμή το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Ελσίνκι» (εκδ. Πατάκη).

Συνέντευξη στον Κώστα Αγοραστό 

Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης είναι ένας τολμηρός και ταυτόχρονα χαμηλών τόνων συγγραφέας. Μέχρι στιγμής έχει ...

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ