«40 εμπύρετα όνειρα» της Αγγελικής Πεχλιβάνη (κριτική)

Η πρόσφατη ποιητική συλλογή της Αγγελικής Πεχλιβάνη, 40 εμπύρετα όνειρα, πέρα από τη διεύρυνση του προβληματισμού για τη σύγχρονη ποίηση, προσφέρει τη δυνατότητα για τη διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην ποίηση και το όνειρο, για τον προσδιορισμό του σημείου στο οποίο οι δύο αυτές δημιουργικές συνθήκες εφάπτονται και συνυπάρχουν.

Η δεύτερη αυτή προοπτική είναι, μάλιστα, πολύ περισσότερο ενδιαφέρουσα, όχι μόνο γιατί ανοίγει τον δρόμο για την αποτίμηση των σύγχρονων κατευθύνσεων της ποίησης, αλλά και γιατί συνεχίζει μια συζήτηση η οποία κρατά από την αρχαιότητα. Ήταν ο Αριστοτέλης ο οποίος πρώτος μελέτησε τη δύναμη και τη σημασία των ονείρων σε μια σειρά πραγματειών του που επιγράφονται αντίστοιχα Περί ύπνου και εγρηγόρσεως, Περί ενυπνίων, Περί της καθ’ ύπνον μαντικής, για να ακολουθήσουν πολλά χρόνια μετά οι εκπρόσωποι της ψυχολογίας του βάθους και της ψυχαναλυτικής θεωρίας οι οποίοι είδαν στα όνειρα το πεδίο εξύφανσης της ψυχοσύνθεσης και της αυτοσυνειδησίας του ανθρώπου. Σε μια πρώτη, λοιπόν, προσέγγιση θα μπορούσε κανείς να επισημάνει ότι η κοινότητα ποίησης και ονείρου προκύπτει από των μετεωρισμό τους ανάμεσα στο πραγματικό και το μη πραγματικό, ανάμεσα στο υπαρκτό και το ανύπαρκτο, ανάμεσα στη ζωή και την φαντασία.

Νοητικές εικόνες

Εδώ ο Αριστοτέλης μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα βοηθητικός. Γιατί ο χαρακτηρισμός που έδωσε στα όνειρα ως «νοητικές εικόνες» μπορεί να βρει την εφαρμογή του στις ποιητικές συνθέσεις της Πεχλιβάνη που παρουσιάζουν πραγματικά τη μορφή εξεικονίσεων που τεχνουργούνται σαν φαντασιώσεις, σαν τοπία μιας ζωής ονειρώδους και ονειρικής. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά ο προσδιορισμός «εμπύρετα» που δίνεται στα όνειρα, συνεπώς και στα ποιητικά κείμενα.

Πρόκειται ουσιαστικά για την ανάδειξη του πυρετού ως συστατικού στοιχείου της δημιουργίας, ως απαραίτητης προϋπόθεσης προκειμένου να συλληφθεί και να μορφοποιηθεί το ποίημα. Θα μπορούσε να κάνει κανείς λόγο για το γνωστό παραλήρημα στο οποίο παρασύρεται ο άνθρωπος όταν βρίσκεται σε εμπύρετη κατάσταση, με τη διαφορά όμως ότι οι συνθέσεις της Πεχλιβάνη, έτσι όπως εξελίσσονται βήμα βήμα, πρόταση πρόταση, λέξη λέξη, μοιάζουν σαν πορείες μελετημένες εξ αρχής, σαν εκ των προτέρων χαραγμένες διαδρομές.

Στα ποιητικά όνειρα της δημιουργού εκτυλίσσεται και μια άλλη συγκρουσιακή, αντιθετική, ασυμφιλίωτη συνύπαρξη. Πρόκειται για τη συνάντηση του ανθρώπου και του καλλιτέχνη, για τη σχεδόν ερωτική ένωση του υλικού της ζωής με το υλικό της τέχνης.

Εδώ ακριβώς ανοίγει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο εκτύλιξης μιας σχέσης σχεδόν συγκρουσιακής ανάμεσα στον έλεγχο της γλώσσας και στο ανεξέλεγκτο του θυμικού, του επιθυμητικού, του ενστίκτου. Στην Πεχλιβάνη, σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σε άλλους ποιητές, η σχέση αυτή δεν ρέπει ποτέ προς τη συμφιλίωση. Αντίθετα, παραμένει πάντα δυναμική, επιθετική, σχεδόν πολεμική. Και αυτό είναι που διαμορφώνει και μεταδίδει τη μεικτή αίσθηση της έντασης και του κατευνασμού, την παράλληλη θητεία στο πάθος και τον έλεγχό του.

Στα ποιητικά όνειρα της δημιουργού, όμως, εκτυλίσσεται και μια άλλη συγκρουσιακή, αντιθετική, ασυμφιλίωτη συνύπαρξη. Πρόκειται για τη συνάντηση του ανθρώπου και του καλλιτέχνη, για τη σχεδόν ερωτική ένωση του υλικού της ζωής με το υλικό της τέχνης κατά τέτοιον τρόπο που το σύνορο μεταξύ τους να είναι απόλυτα ορατό και ευδιάκριτο. Πρόκειται για μια ένωση που θυμίζει την ατελεύτητη πορεία ενός εκκρεμούς ανάμεσα στους πόλους της ύπαρξης και της δημιουργίας και, μάλιστα, με ταχύτητα εκπληκτική.

Η Αγγελική Πεχλιβάνη γεννήθηκε στον Πειραιά και σπούδασε Ιστορία-Αρχαιολογία και Νεοελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Η ποιητική συλλογή της Πεζή οχούμενη (Κίχλη 2018) συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα των βραβείων Jean Moréas, του περιοδικού Ο Αναγνώστης και των βιβλιοπωλείων Public. Τον Ιούνιο του 2020 κυκλοφόρησε η συλλογή της From Russia with Love και, σε συνεργασία με τον Τριαντάφυλλο Η. Κωτόπουλο, η μονογραφία Μίμης Σουλιώτης. Ο ποιητής των στιγμών και των λέξεων (Gutenberg). Τον Απρίλιο του 2021 κυκλοφόρησε η συλλογή της Οι γάτες του Τρίτου και άλλοι ζωντανοί (Κίχλη).

Η Πεχλιβάνη μπορεί και σε μία μόλις πρόταση να εντάξει τη ζωή και την τέχνη, να τις φέρει σε μια διαδικασία αλληλομετάθεσης και μεταλλαγής χωρίς, παρόλ’ αυτά, να αλλάζει τη σύσταση και την ουσία τους. Γιατί αυτό είναι το σημαντικότερο που επιτυγχάνεται εδώ και που έχει ιδιαίτερη αξία μέσα στο σύγχρονο ποιητικό γίγνεσθαι. Είναι η διάνοιξη και η καλλιέργεια ενός νέου μεταιχμιακού εδάφους πάνω στο οποίο πραγματοποιείται η ώσμωση ζωής και τέχνης και, την ίδια ακριβώς στιγμή, ο διχασμός και η σχάση ανθρώπου και καλλιτέχνη: Βρέχει πάλι στο όνειρο. Είμαι ο παραλήπτης των χιλιάδων χαμένων επιστολών της Έμιλυ και δεν ζω στο Άμερστ αλλά στη Νίκαια θρηνώντας τους δικούς μου νεκρούς. («Όνειρο εικοστό έκτο -Έμιλυ-»)

Αυτός ο διχασμός φαίνεται πως κυριαρχεί τόσο στη σκέψη και την έκφραση της ποιήτριας, όσο και στην καθημερινότητά της ως άνθρωπος. Και είναι το χάσμα τόσο πρόσφορο στη δημιουργία, ώστε τα ποιήματα που προκύπτουν να μην ανήκουν ξεκάθαρα ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά, όπως ακριβώς τα όνειρα δεν ανήκουν ούτε στη ζωή ούτε στη φαντασία. Εδώ ακριβώς πραγματοποιείται η επαναφορά στην έννοια και τη σημασία του ονείρου ως δοχείου μιας παράλληλης ουσιαστικά ύπαρξης του ανθρώπου.

Στην περίπτωση της Πεχλιβάνη δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για προφητείες –παρόλο που σε πολλές περιπτώσεις η δύναμη του οραματισμού της ποιήτριας είναι τέτοια, ώστε να μοιάζει πως ό, τι γράφεται αποτελεί και το «γραφτό».

Μιας παράλληλης με τη ζωή διαδρομής η οποία όμως πραγματοποιείται με διαφορετικό όχημα, το όχημα της ενόρασης. Έτσι ενώ η πορεία στη ζωή συντελείται με βιολογικούς καθαρά όρους, συμπεριλαμβανομένων και των νοητικών και ψυχοσυναισθηματικών λειτουργιών, στο όνειρο, όπως και στην ποίηση, η πορεία αυτή πραγματοποιείται διαισθητικά, ενστικτώδικα, παρορμητικά –ταυτόχρονα, όμως, με τη βαθιά συνείδηση ότι ο δρόμος αυτός χαράσσεται με τη συνδρομή μιας δύναμης που προέρχεται από μιαν άλλη σφαίρα, εσωτερική και εξωτερική ταυτόχρονα.

Η δύναμη του οραματισμού 

Στο σημείο αυτό αξίζει να επανέλθει κανείς στον Αριστοτέλη και στη στέρεα πεποίθησή του ότι τα όνειρα μπορούν, κάποιες φορές, να αποδειχθούν προφητικά. Στην περίπτωση της Πεχλιβάνη, βεβαίως, δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για προφητείες –παρόλο που σε πολλές περιπτώσεις η δύναμη του οραματισμού της ποιήτριας είναι τέτοια, ώστε να μοιάζει πως ό, τι γράφεται αποτελεί και το «γραφτό», το πεπρωμένο, όπως το ορίζει η λαϊκή θυμοσοφία και γνώση. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για κάτι άλλο. Κάτι που έχει σχέση με την ίδια τη λογοτεχνία, το παρόν και το μέλλον της όπως το «ονειρεύεται», το οραματίζεται και το προτείνει, ως βιωμένη πια πραγματικότητα, η ίδια η συλλογή. Δεν είναι μόνο ο εναγκαλισμός και η ένταξη όλων τον λογοτεχνικών φωνών μέσα σε ένα ενιαίο σύμπαν.

Είναι κυρίως η εξακτίνωση σε ποικίλους τόπους και χρόνους, το άνοιγμα της ματιάς του δημιουργού σε κάθε γωνιά του λογοτεχνικού γίγνεσθαι και η οικείωση με όλες τις φωνές του παρελθόντος –γιατί όχι ακόμα και η ταύτιση με αυτές: Μες στων μαλλιών σου τη βροχή,/ στις αχερούσιες ρίζες τους,/ μία φορά κανείς πεθαίνει. («Όνειρο τριακοστό έβδομο -επανάληψις μήτηρ πάσης μαθήσεως-»), Πίνοντας το εσπρέσο μου, τινάζω χιόνια απ’ τα μαλλιά και αισθάνομαι –για μία, μοναδική φορά– σαν έτοιμη από καιρό· σαν θαρραλέα. («όνειρο τριακοστό έκτο -εθνικόν-»)

Είναι η υπόγεια και ρητά εκπεφρασμένη επιθυμία για την ενατένιση της λογοτεχνίας ως παγκόσμιας συνθήκης και για την ένταξη σε αυτή με όρους απόλυτης ελευθερίας. Με όρους καθαρά ερωτικούς, αφού μόνο στον έρωτα μπορούν έτσι αβίαστα να εκδηλωθούν το ένστικτο και η βούληση, η γνώση και η παρόρμηση, το όνειρο και η πράξη. Γι’ αυτό και ο ερωτισμός που εκδηλώνεται μέσα στα ποιήματα της Πεχλιβάνη δεν αρκείται ούτε περιορίζεται έκφραση μιας ανάγκης υπαρξιακής, αλλά γίνεται τέχνη, λόγος ερωτικός, οραματικός, ελπιδοφόρος. Γίνεται όνειρο χειροπιαστό και βιωμένο.

* Η ΕΥΣΤΑΘΙΑ ΔΗΜΟΥ είναι ποιήτρια και φιλόλογος.