p12 shoji dickinsonrev a 20170810

Για το βιβλίο «Emily Dickinson, Ποιήματα» (εκλογή, προλεγόμενα, μετάφραση Κώστας Κουτσουρέλης, εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Η Σίνθια Νίξον υποδύεται την Έμιλυ Ντίκινσον στη βιογραφική ταινία του Τέρενς Ντέιβις «A Quier Passion». 

Γράφει η Γεωργία Τριανταφυλλίδου

Η πρώτη μεταφράστρια που παρουσιάζει στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό μια αυτοτελή έκδοση 54 ποιημάτων της Ντίκινσον είναι η Μελισσάνθη στα 1980 από την Μικρή Εγνατία. Ο Κώστας Κουτσουρέλης με τα 120 Ποιήματα από τις εκδόσεις Κίχλη είναι ο τελευταίος που το επιχειρεί. Ενδιαμέσως, αλλά και πριν από την Μελισσάνθη, πολλοί αξιόλογοι μεταφραστές εξέθεσαν είτε σε αυτοτελείς εκδόσεις είτε σε μεμονωμένες δημοσιεύσεις το μεταφραστικό τους εγχείρημα. Που πάει να πει ότι η Έμιλυ Ντίκινσον έχει παράλληλα σχολιαστεί και βιογραφηθεί εξαντλητικά στη γλώσσα μας.

Μπαίνω κατευθείαν στο ψητό. Τι ακριβώς έρχεται να προσθέσει ο Κώστας Κουτσουρέλης, να φωτίσει ή να ξεδιαλύνει σε όλα τα παραπάνω με την επιλογή ποιημάτων στην έκδοση Emily Dickinson, Ποιήματα (εκδ. Κίχλη);

Πρώτα πρώτα, την σκόπιμη παράλειψή τους. Όχι άλλη ζωή, όχι συγγενείς, όχι βεβαιωμένες αγάπες ή ανεξακρίβωτοι έρωτες, όχι άλλη στιγματισμένη στίξη, όχι άλλη κακή ή άριστη τύχη εκδοτική. Όλα αυτά καλώς έχουν ειπωθεί και ακόμη καλύτερα επεξηγηθεί σε εκτενείς εισαγωγές και υποσχετικά επίμετρα.

Μήπως όμως έδωσαν το μιμητικό στίγμα ή και τη γενικευμένη προτροπή να μαθαίνουμε ολοένα και περισσότερα πράγματα για τη ζωή της ή για το ρόλο της παύλας στα χειρόγραφά της απ’ ό,τι για την ποίησή της; Μήπως γινόμαστε επιρρεπείς όπως είχε πει ένας άλλος ποιητής στην κατανάλωση ευαισθησιών και όχι μιας συγκεκριμένης ποιητικής ευαισθησίας; 

Χωρίς το πρωτότυπο

Ο Κουτσουρέλης αρνείται για πρώτη φορά σε δική του ποιητική μετάφραση να συμπαραθέσει το πρωτότυπο. Ό,τι απομένει είναι το ποίημα στη γλώσσα μας. Εκεί, λέει, θα ενωτισθεί ο αναγνώστης την αληθινή Ντίκινσον, εκεί θα αφουγκραστεί το αποτέλεσμα και της δικής του μεταφραστικής προσπάθειας.

Ο Κουτσουρέλης στα Προλέγόμενά του πιστεύει ότι στις μέρες μας η Έμιλυ Ντίκινσον έγινε του συρμού, αυτά τα λόγια χρησιμοποιεί, για τους λάθος λόγους. Ή αλλιώς, απέκτησε φήμη για ιδιότητες άσχετες προς την ουσία της ποίησής της, πράγμα συνηθισμένο στις μέρες μας όπου τόσο σε Έλληνες όσο και σε ξένους ποιητές «θηρεύεται και αξιολογείται σχεδόν οτιδήποτε άλλο εκτός από τον ίδιο τον ποιητικό λόγο».

Ε, λοιπόν, πάντα κατά τη γνώμη του, η Εμιλυ Ντίκινσον ούτε καταραμένη υπήρξε ούτε πρωτομοντερνίστρια. Δεν έγινε διάσημη όσο ζούσε γιατί απλούστατα δεν αποφάσισε ποτέ να εκδώσει τους στίχους της. Όταν όμως τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό της κυκλοφόρησε ο τόμος των ποιημάτων της, είχε τέτοια ζήτηση που σχεδόν ξεπούλησε τις πρώτες μέρες.

Ο κόσμος τη λάτρεψε, καμιά κατάρα μετά θάνατον δεν την εμπόδισε να γίνει εξαργυρώσιμη ως πολιτιστικό προϊόν, για να το πω λίγο άκομψα. Αλλά ούτε και προάγγελος του μοντερνισμού μπορεί να θεωρηθεί, λέει ο Κουτσουρέλης, τουλάχιστον όχι «με τη στρυφνή, τη σιβυλλική αγγλοαμερικανική εκδοχή του». Ο Πάουντ και ο Έλιοτ, κριτικοί πρώτης γραμμής που κατευθύνουν την λογοτεχνική προτίμηση, την αγνοούν εμφατικά, ενώ ο Ρόμπερτ Φροστ, που βρίσκεται στο άλλο άκρο, εκφράζεται με ενθουσιασμό για το έργο της.

Φυσικά και δεν μπορεί κανείς να απορρίψει ολοκληρωτικά τη συγγένεια των ποιημάτων της με την ποίηση του 20ου αιώνα. Όταν, όμως, η Έμιλυ Ντίκινσον πλάθει τις γλαφυρότατες, ποιητικές εικόνες της, παραπέμπει φανερά στους ρομαντικούς και τη λεγομένη τοπιοψυχική διάθεση, εκείνη τη ζωηρή ανταπόκριση μεταξύ ανθρώπου - φύσης. Κι όταν υμνεί τις χαρές της ζωής, ακούγεται σαν ευτυχισμένη Λατινοαμερικάνα ποιήτρια ή άνθρωπος από τα μέρη μας. O Κουτσουρέλης λέει λίγο πολύ το αυτονόητο:

H αποσύνδεση του ποιητικού έργου από τη βιογραφική συνοδεία είναι κατάκτηση για την κριτική. Ούτε πρέπει να εκβιάζεται η διάγνωση ντε και καλά ριζοσπαστικού γλωσσικού ήθους για να δικαιολογηθεί η αναγνωστική προτίμηση.

H αποσύνδεση του ποιητικού έργου από τη βιογραφική συνοδεία είναι κατάκτηση για την κριτική. Ούτε πρέπει να εκβιάζεται η διάγνωση ντε και καλά ριζοσπαστικού γλωσσικού ήθους για να δικαιολογηθεί η αναγνωστική προτίμηση. Διότι, όπως είπε πάλι ο ίδιος ποιητής που προανέφερα, στην περίπτωση αυτή κερδίζεις το τοπίο και τους θαμώνες του, χάνεις το Τοπίο με κεφαλαίο ταυ.

Ο Κουτσουρέλης ευθύς εξαρχής ομολογεί ότι μεταφράζοντας την Ντίκινσον άλλο δεν είχε στον νου του παρά τη λογοτεχνική τέρψη του κοινού αναγνώστη. Βρίσκομαι εν πολλοίς εδώ σήμερα για να πω ότι τα κατάφερε μαγευτικά και αν μπορέσω να ξετρυπώσω κάποιες από τις τεχνικές μαγείας με τις οποίες εφορμά κατά πάνω μας όσο εμείς νομίζουμε ότι όλα γίνονται αβίαστα και φυσικά. Μας παραδίδει, λοιπόν, ποιήματα σε έμμετρο στίχο και με ρίμα. Θα μου πείτε, μα αυτός είναι ο Κουτσουρέλης.

Θα σας πω, αυτή είναι η Ντίκινσον. Διότι στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν μεταφράζει διακατεχόμενος από κάποια νοσταλγία για το αίσθημα της παλαιάς τάξης ούτε επιδίδεται σε κάποιου είδους στιχουργική γυμναστική. Σύμφωνα με τον Νάσο Βαγενά, «μεταφράζει σε μια μορφή βγαλμένη από τα ποιητικά δεδομένα της δικής του γλώσσας, το νόημα της οποίας βρίσκεται σε όσο γίνεται μεγαλύτερη αντιστοιχία με το νόημα που είχε η μορφή του πρωτοτύπου για τους ανθρώπους της εποχής της σύνθεσής του».

Υμνωδική παράδοση

Ποιο είναι αυτό το νόημα; Η υμνωδική παράδοση. Το υμνωδικό μέτρο που η Έμιλυ γνώρισε παιδί κατά τον τακτικό εκκλησιασμό με την οικογένειά της στην First Church του Άμχερστ. Και που πέρασε στην ποίησή της με τη φόρμα του τραγουδιού. Αν ο Κουτσουρέλης μαρτυρά ρίμες στην μετάφρασή του είναι επειδή η Ντίκινσον «τρώει» ρίμες στα μικράτα της και για το υπόλοιπο της σύντομης ζωής της.

Η συνέχεια είναι άκρως γοητευτική. Διότι εδώ τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ποιητή Κουτσουρέλη τον παρακολουθούν και στην καινούργια διάσταση του Κουτσουρέλη μεταφραστή, που όμως σε μεγάλο βαθμό διασταυρώνεται και φαινομενικά υποτάσσεται ενώ από μέσα του κάνει πάρτυ, στους ρυθμικούς κανόνες φιλοξενίας της οικοδέσποινας Ντίκινσον.

Ο κόσμος της Ντίκινσον είναι ανάλαφρος και δροσερός, ενθουσιώδης και πικραμένος, αναζητητής μιας ευτυχίας μέσω των αισθήσεων που ξυπνάνε αλαφιασμένες από τον παραμικρό ψίθυρο της φύσης, σχεδόν κοριτσίστικος, όχι με την έννοια της αγνότητας αλλά της ανεπιτήδευτης παιδιακίσιας χάρης.

Τα ποιήματα διαβάζονται μονορούφι. Θέλω να πω τραγουδιούνται. Ο κόσμος της Ντίκινσον είναι ανάλαφρος και δροσερός, ενθουσιώδης και πικραμένος, αναζητητής μιας ευτυχίας μέσω των αισθήσεων που ξυπνάνε αλαφιασμένες από τον παραμικρό ψίθυρο της φύσης, σχεδόν κοριτσίστικος, όχι με την έννοια της αγνότητας αλλά της ανεπιτήδευτης παιδιακίσιας χάρης. Νερά, πουλιά, μέλισσες, βατράχια, τριφύλλια, κοκκινολαίμηδες, ο ουρανός, ο ωκεανός, μια ξαφνική νεροποντή, αυτό το χάρισμα αδιάλλειπτης παρακολούθησης από μέρους της του διαρκούς παλμού του κόσμου, μας μεταφέρεται σ’ ένα μουσικό λόγο τόσο ευφρόσυνο κι ανέμελο που κάποτε ηχεί στ’ αυτιά μας σαν εκείνα τα λαχνίσματα της παιδικής ηλικίας.

Η Έμιλυ Ντίκινσον ήταν συγχρόνως πλάσμα ευφυές. Αυτό φαίνεται τις φορές που αμφιβάλλει, που αστειεύεται, που σατιρίζει, που ξεχωρίζει τους απανταχού διεκπεραιωτές από τους corpore και animo αφοσιωμένους. Υπάρχει ένα τετράστιχο ποίημά της που μου πήρε το μυαλό:

«Δεν βγάζει για τα ψίχουλα
μιλιά ο κοκκινολαίμης.
Μα μνημονεύει την κυρά
στα χρονικά του τ’ αργυρά».

kichli dickinson poihmata

Κοκκινολαίμικα κατάστιχα 

Πώς το σκέφτηκε; Πώς συνέλαβε την ιδέα της απόδοσης ευγνωμοσύνης ενός πουλιού που τσιμπολογά τα ψίχουλα καθώς πέφτουν από την ποδιά της κυράς σε μια ακόλουθη μνημόνευση του ονόματός της στα μυστικά κοκκινολαίμικα κατάστιχα; Δηλαδή στο ασημένιο, μελωδικό του τραγούδι. Εγώ χρειάζομαι τόσα λόγια για να το περιγράψω. Εκείνη μόνο την ποιητική πτήση της αυτοσχεδιαστικής της φαντασίας. Κι ο Κουτσουρέλης σχεδόν δυο λέξεις: στα χρονικά του τ’ αργυρά.

Ζωντάνια και θερμουργό πάθος είναι ό,τι αποκομίζουμε από τη μετάφραση. Κάτι σαν όταν ο Κώστας συνάντησε την Έμιλυ. Οι εκδόσεις Κίχλη, με τη φροντίδα της Γιώτας Κριτσέλη αποτύπωσαν τη συνάντηση σε μια εξαιρετικά καλαίσθητη έκδοση που παρά την εκφρασμένη απέχθεια της Ντίκινσον («οι εκδόσεις είν’ ΄του πνεύματος/δημοπρασία αχρεία») καταφέρνουν να διακινήσουν τη λυρική της αύρα χωρίς να εκπέσουν σε καρικατούρα που ήταν το μεγάλο άγχος της Αμερικανίδας.

Στην εικόνα του εξωφύλλου μας κοιτάζει μέσα από ένα πειραγμένο γραμματόσημο που κυκλοφόρησε στη γενέτειρά της το 1971. Πειραγμένο μέσα στην οβάλ συμμετρία. Το ορθογώνιο, άλλωστε, αφορά τους επαγγελματίες. Κι ή ίδια, δεν υπήρξε ποτέ.

* Η ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΟΥ είναι ποιήτρια. Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Δανεικά αγύριστα» (εκδ. Κίχλη).

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Αρχαίος πίθηκος» της Χλόης Κουτσουμπέλη (κριτική) – Μια ποιητική συνομιλία με το παράλογο, το ανοίκειο, το ανορθόδοξο

«Αρχαίος πίθηκος» της Χλόης Κουτσουμπέλη (κριτική) – Μια ποιητική συνομιλία με το παράλογο, το ανοίκειο, το ανορθόδοξο

Για την ποιητική συλλογή της Χλόης Κουτσουμπέλη «Αρχαίος πίθηκος» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: από τη θεατρική παράσταση «Περιμένοντας τον Γκοντό» στο Φεστιβάλ της Αβινιόν (1978) © Wikipedia. 

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

...
«Όλα δεν τα 'χω πει» του Χρήστου Δανιήλ (κριτική) – Μια τεκμηριωμένη μελέτη για την Μάτση Χατζηλαζάρου

«Όλα δεν τα 'χω πει» του Χρήστου Δανιήλ (κριτική) – Μια τεκμηριωμένη μελέτη για την Μάτση Χατζηλαζάρου

Για το βιβλίο του Χρήστου Δανιήλ «Όλα δεν τα' χω πει / Η «αντίστροφη αφιέρωση» της Μάτσης Χατζηλαζάρου (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: η Μάτση Χατζηλαζάρου. 

Γράφει ο Δημήτρης Τσεκούρας 

«Η μεγάλη λογοτεχνία  ...

«Κόκκινη γραμμή» της Ειρήνης Ρηνιώτη (κριτική) – Γραμμή διαχωρισμού αλλά και ποιητικής ένωσης

«Κόκκινη γραμμή» της Ειρήνης Ρηνιώτη (κριτική) – Γραμμή διαχωρισμού αλλά και ποιητικής ένωσης

Για την ποιητική συλλογή της Ειρήνης Ρηνιώτη «Κόκκινη γραμμή» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: πίνακας της Hanna Sidorowicz.

Γράφει η Αντιγόνη Βλαβιανού

Στην παρούσα ποιητική συλλογή, έχουμε μια κόκκινη γραμμή που σηματοδ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Γυναίκες άλλων εποχών, αλλά και σύγχρονες. Βασίλισσες, αλλά και γυναίκες της διπλανής πόρτας. Επιλέγουμε πέντε πρόσφατα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων που μας προσφέρουν, αντίστοιχα, πέντε εντυπωτικές και καλοσχηματισμένες ηρωίδες. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος  ...

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ