«Ηλιοβασίλεμα στη Σαντορίνη» του Σωτήρη Σαράκη (κριτική)

«μεγάλη υπόθεση το δέντρο
Μεγάλη υπόθεση το κάθε
‘ξυλώδες πολυετές φυτό’».

Η τελευταία ποιητική συλλογή του Σωτήρη Σαράκη Ηλιοβασίλεμα στη Σαντορίνη αποτελεί ένα άλμα, θα έλεγα, στην ποιητική του πορεία. Και αυτό οφείλεται όχι τόσο στον εμπλουτισμό της θεματολογίας, όσο στην οπτική μέσα από την οποία η βιωμένη πραγματικότητά του μετατρέπεται σε ποιητική τέχνη. Και στη συλλογή αυτή απασχολούν τον Σαράκη η καθημερινή ζωή, η ιστορία, η φύση και η σχέση του ανθρώπου μέσα σ’ αυτό το φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον.

Με ελεύθερο στίχο, συνειρμική γραφή, εικονοπλαστική δεξιότητα, εσωτερική αρμονία, με πεζολογικό-προφορικό συχνά ύφος, με ειρωνεία και σαρκασμό ή και αυτοσαρκασμό αναφέρεται ο ποιητής στη σχέση του με τη φύση, την ιστορία, την παιδική του ηλικία, την ποιητική του δημιουργία και τέχνη. Συχνά το φυσικό τοπίο συνδιαλέγεται με τη σύγχρονη πραγματικότητα, δίνοντας την αφορμή για υπαινικτικούς και ειρωνικούς σχολιασμούς της. Ένα τέτοιο ποίημα είναι το πρώτο, εισαγωγικό, θα λέγαμε, που δίνει τον τόνο του πολύτροπου ρόλου που διαδραματίζει ο τόπος στο κοινωνικό μας γίγνεσθαι. Ο ποιητικός σχολιασμός του ηλιοβασιλέματος στην Οία μάς παραπέμπει συνειρμικά στο κάλεσμα των τουριστών από επίσημα χείλη στην Ελλάδα.

«…. Να γράψεις για το ξακουστό
ηλιοβασίλεμα στην Οία όπου το πλήθος
φερμένο απ’ άκρη κόσμου συνωθείται, κάθεται
οκλαδόν πειθαρχικά, συντονισμένο
θαυμάζει δυτικά, φωτογραφίζει, κι όταν
ο ήλιος χάνεται στη θάλασσα ξεσπάει
αυθόρμητα σε καλοκουρδισμένο χειροκρότημα».

Η εικονοποιητική δύναμη του ποιητή αναδεικνύει με ενάργεια τον ρόλο του τοπίου στη ζωή και στο έργο του.

Ο ρόλος της φύσης είναι συνδεδεμένος με την πατρική γη, τις αναμνήσεις μιας ζωής και μετεξελίσσεται σε φορέα αξιών που ενώνουν το παρελθόν με το παρόν ή και το μέλλον. Αρκετά ποιήματα διακρίνονται και από τη νοσταλγία μιας ζωής πιο γνήσιας,πιο αληθινής και πιο επιθυμητής στις άνυδρες εποχές που ζούμε… Ποιήματα, όπως το «Θερινό ηλιοστάσιο», «Όταν κοιτάζεις δυτικά…», «Επισκέπτης», «Άνθρωποι και δέντρα», ανακαλούν πλήθος, στιγμών, σκηνών, περιστατικών, σκέψεων και συλλογισμών που έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του Σωτήρη Σαράκη. Η εικονοποιητική δύναμη του ποιητή αναδεικνύει με ενάργεια τον ρόλο του τοπίου στη ζωή και στο έργο του.

«αμέτρητα τα δειλινά, αμέτρητα
και τα βουνά, αλλεπάλληλα
μπερδεύονται καθώς
ήλιος θαμβωτικός τα περιζώνει
φως ακαταμάχητο, χρόνια
και χρόνια στοιβαγμένα πάνε
κι έρχονται, βουνά
κι άλλα βουνά παλιά σε ακολουθούνε…»
(«Όταν κοιτάζεις δυτικά…»)

Υπάρχουν όμως και στίχοι που ανακαλούν συγκεκριμένες στιγμές της προσωπικής διαδρομής του και της σχέσης του με τη φύση: «Ήταν ο σχοίνος πλάι/ στη χειμωνιάτικη αγροικία μας/ ήταν ο δέντρος στην κορφή του Ρουπακιά/ ήταν ο έλατος, η κουμαριά στ΄Αμπέλια/…ξέρεις/ του καθενός τη θέση στην πλαγιά, βαθιά/ στο δάσος, πλάι στο δρόμο σου/ κάθεσαι αργός στον ίσκιο του…»(«Άνθρωποι και δέντρα»).

Παράλληλα η χρήση διακειμένων διευρύνει τους αποδέκτες των νοημάτων γενικεύοντας τις ατομικές εμπειρίες. Έτσι αν στη ρίζα της βασιλικής δρυός κοιμάται ένα παιδί, «κι αν είναι/ το παιδί Παπαδιαμάντης» ο συμβολισμός του δέντρου και οι πολλαπλές σημασιοδοτήσεις του θα γίνουν γνωστές ευρύτερα.

Άλλοτε υπαινικτικά και άλλοτε με ευθείες παραπομπές σε συγγραφείς ή τίτλους έργων, ο Σαράκης διαπλέκει τον δικό του ποιητικό λόγο με εμπειρίες μυθοπλαστικών ηρώων της ελληνικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Η χρήση διακειμένων παίζει ένα ιδιαίτερο ρόλο στη συλλογή αυτή. Άλλοτε υπαινικτικά και άλλοτε με ευθείες παραπομπές σε συγγραφείς ή τίτλους έργων, ο Σαράκης διαπλέκει τον δικό του ποιητικό λόγο με εμπειρίες μυθοπλαστικών ηρώων της ελληνικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Με ιδιαίτερα παιγνιώδη τρόπο ενσωματώνει τα διακείμενα στα ποιήματα «Σχεδία για ένα καλοκαίρι» και «(Σχεδόν) τυχαία φθινοπωρινά» από την ενότητα «Τέσσερις εποχές». Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, Τένεσι Ουίλλιαμς και Γιώργος Σεφέρης συνδιαλέγονται παιγνιωδώς στο πρώτο, ενώ συνομιλούν φθινοπωρινά μέσα από τους στίχους ή τίτλους έργων τους οι Σεφέρης, Μπέργκμαν, Ουράνης και Καρυωτάκης στο δεύτερο. Η υφολογική ποικιλία είναι το στοιχείο που συνοδεύει τη χρήση διακειμένων. Έτσι, το παραδοσιακό «Χώμα ελληνικό» του Δροσίνη παίρνει άλλες διαστάσεις σε νέα ιστορικοκοινωνικά συγκείμενα.

Η ιστορία δίνει το παρόν κυρίως στην ενότητα «Παλαιά και νέα», στην οποία γεγονότα ή πρόσωπα από την αρχαία περίοδο (Περσικοί πόλεμοι: Διηνέκης, Μ. Αλέξανδρος), τη ρωμαϊκή εποχή, τηνΕπανάσταση του 21 με αναφορά στον Μάρκο Μπότσαρη ως την Αγγλική κατοχή στην Κύπρο) προκαλούν την κριτική ματιά ποιητή και αναγνωστών. Ο Σαράκης με αυχμηρό και αιχμηρό τρόπο σχολιάζοντας τα γεγονότα, αναδεικνύει συγκλονιστικές ιστορικές στιγμές μέσα από λεπτομέρειες της Ιστορίας, ενώ συνδέει το ιστορικό παρελθόν με το σύγχρονο κοινωνικό παρόν, χρησιμοποιώντας και στην περίπτωση αυτή διακείμενα.

Η συλλογή αυτή, όπως και προηγούμενες περιλαμβάνει και ποιήματα ποιητικής που αποκαλύπτουν τη δουλειά του ποιητή στο εργαστήρι του. Ενδεικτικά αναφέρω τα ποιήματα « Τα άλλα του χαρτιά», «Στα ερείπια», «Δικαιωμένος», «Το πιο ωραίο ποίημα» από την ενότητα «Στο Τρίγωνο των Βερμούδων».

Συνολικά, το Ηλιοβασίλεμα στη Σαντορίνη με τον χαμηλό τόνο ποιητικής έκφρασης, τον πεζολογικό χαρακτήρα της γραφής, με την υπόγεια τέχνη της φιλοσοφούσας σκέψης και τη σύνδεσή της με την καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου καθιστά τον αναγνώστη όχι απλά δέκτη και ερμηνευτή των στοχασμών του Σ. Σαράκη αλλά και «συνδημιουργό» της.

* Η ΆΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ-ΓΚΙΒΑΛΟΥ είναι Ομ. Καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ.