vougioukas kentriki

Για την ποιητική συλλογή του Αριστείδη Βουγιούκα «Η απορηματική της ύπαρξής μας» (εκδ. Gutenberg). Κεντρική φωτογραφία © Jr Korpa / Unsplash

Του Γιώργου Βέη

Αναστοχαστικός, ταυτοχρόνως κυριολεκτικός και ρηματικά άμεσος, ανατρεπτικός όπου δει, αναλυτικός, άλλα όχι ανιαρός, ιδίως όσον αφορά στη διαχείριση των πολλαπλών βαθμίδων του νοήματος, ταξινόμος της ειδοποιού έσω θέας, συστηματικός μελετητής της διαχρονικής ιλαροτραγωδίας του είδους μας, έτοιμος, όταν προωθεί τα στοιχεία διαφόρων κατεστημένων λογικών επιχειρημάτων, να δείξει τη διαφορά και την υφέρπουσα αντίφαση, ο Αριστείδης Βουγιούκας (Άμπελος Σάμου 1928 – 2017) μας διαβιβάζει μεταθανατίως νοήματα ενός καθόλα ανοικτού βίου. Γνωρίζω ότι έχουν προηγηθεί εν συνόλω δεκαπέντε ποιητικά βιβλία. Έστω παράδειγμα ο ενδεκάστιχος «Εαυτός μας», το τριακοστό τρίτο κατά σειρά ποίημα της σημερινής συλλογής, το οποίο παραθέτω αυτούσιο:

«Η ύπαρξή μας προϋποθέτει έναν εαυτό – 
το εγώ, όχι μόνο ως πρώτο πρόσωπο ενικού
στην κλίση του ρήματος “υπάρχω”.
Νομίζει πως είναι το αφεντικό,
ο οικοδεσπότης της ύπαρξης.
η αλήθεια είναι πως χωρίς εαυτό
η ίδια η ύπαρξη θα έμενε ακάλυπτη και απρόσωπη.
Ή μήπως εαυτός και ύπαρξη
είναι μια διφυής (και ευφυέστατη!) μεγάλη αυταπάτη
– όπως και τα πάντα, άλλωστε,
μέσα σ’ αυτό τον περίγυρο της λογικής;».

Το φαντασιακό ιδεώδες εγώ προσεγγίζεται με ομολογούμενη ευθύτητα προθέσεων. Δεν ακυρώνεται, ούτε υπονομεύεται. Ενυπάρχει ως ένα άλλο φερέφωνο της ίδιας της ποιητικής απόκλισης. Η δε δυσφορία για την όλη εγγενή αβελτηρία της ύπαρξης να αυτοπροσδιορισθεί επιτυχώς υπαγορεύει σημαντικό μέρος των ποιημάτων. Συγκρατώ ότι η εμφανής φιλοσοφική απόκλιση επιφέρει σταδιακά, όπως άλλωστε θα περίμεναν οι αναγνώστες, μιαν εμφανή διεύρυνση της κειμενικής συνείδησης.

Επισημαίνω την υποδειγματική φιλολογική επάρκεια του Αριστείδη Βουγιούκα. Εννοώ, εκτός των άλλων, τις άριστες μεταπτυχιακές σπουδές του με υποτροφία του ΙΚΥ στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Σημειώνω ότι η διατριβή του για το έργο του William Wordsworth με τίτλο “The Prelude” απέσπασε την ανώτατη διάκριση (summa cum laude).

Έτσι, οι πάγιες ή μη αντιλήψεις μας, τόσο για τη συλλογική διάσταση της ύπαρξής μας, όσο και για τη βιολογική-ψυχική της υφή βρίσκουν εδώ ένα πλαίσιο ωσμώσεων, ανακατατάξεων και προσαρμογών. Μακριά βέβαια από τη σφαίρα στείρων προκαταλήψεων, ψευδεπίγραφων υπερδομών και σκληροπυρηνικών ιδεοληψιών. Κατά συνέπεια, το ποιητικό υποκείμενο διανοίγει, διαπλάθει εν προκειμένω το ευεργετικό, συναινετικό αντίλημμα. Επισημαίνω την υποδειγματική φιλολογική επάρκεια του Αριστείδη Βουγιούκα. Εννοώ, εκτός των άλλων, τις άριστες μεταπτυχιακές σπουδές του με υποτροφία του ΙΚΥ στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Σημειώνω ότι η διατριβή του για το έργο του William Wordsworth με τίτλο “The Prelude” απέσπασε την ανώτατη διάκριση (summa cum laude). Είναι επόμενο η χρήση του ποιητικού λόγου να μετέχει κατ’ ανάγκην διακριτών τιμαλφών της γνώσης συγκεκριμένων ουσιών του κόσμου. Κοντολογίς, το βίωμα του νοήματος προκαθορίζει εκ του ασφαλούς την αίσια ολοκλήρωση του αισθητικού εγχειρήματος.

Είναι ενδεικτικό από την άποψη αυτή το εισαγωγικό, τέταρτο κατά σειρά ποίημα της συλλογής. Τίτλος «Μέλισσος», σελ. 12. Το αντιγράφω κατά λέξη:

«Απαρέμφατε Λόγε
του Είναι και του Γίγνεσθαι,
κάπως σιβυλλικά μας τα λέει
ο κλητός Σου ο Μέλισσος:
“ει μεν ουν είη, δει αυτό εν είναι,
αν δ’ εόν, δει αυτό σώμα μη έχειν,
ην δε μεταπέση,
το μεν εόν απώλετο,
το δε ουκ εόν γέγονεν”.
(Και πού είναι τος τώρα
να μας δώσει εξηγήσεις;)».

Τα αυτοσχόλια, τα οποία έπονται, είναι χαρακτηριστικά της μέριμνας του γράφοντος να καταστήσει προσιτό στους αναγνώστες του τόσο τα συναφή κατά Gérard Genette επικειμενικά στοιχεία, όσο και τα ενδεχομένως διαλανθάνοντα επιμέρους υπο-μηνύματα του τελικού συνθέματος. Εξ ου και τα όσα μεταφέρω εδώ για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής από την προαναφερόμενη σελίδα:

«Ο Σάμιος Μέλισσος ήταν μαθητής του Παρμενίδη και του Ηράκλειτου, αλλά η δική του φιλοσοφία είχε αρκετές διαφορές [. . .] Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι το “Sein und Zeit” του Χάιντεγκερ και “L’ être et le néant” του Σαρτρ μοιάζει να είναι πολύ κοντά στη φιλοσοφία του Μέλισσου. Ο Μέλισσος υπήρξε και πολιτικο-στρατιωτικός, υπεύθυνος της νικηφόρας αντίστασης στην πρώτη εκστρατεία του Περικλή εναντίον της Σάμου που είχε αποσκιρτήσει από την Αθηναϊκή Συμμαχία».

Στους αντίποδες της εύκολης ευτέλειας της λεκτικής αυθαιρεσίας των πολλών, του τελματώδους μανιερισμού και της παρεπόμενης παραληρηματικής εξομολόγησης, ο «Μέλισσος» προτείνει στιχική αυτοσυγκράτηση και προσήλωση στα αυθεντικά κοιτάσματα του ποιητικού είναι. Η μέριμνα είναι αδιάλειπτη: ο λόγος διυλίζεται επιμόνως, οι αποχρώσεις των συγκινήσεων αποτυπώνονται με ιδιάζουσα πιστότητα, το συμβολικό ιδεατό εγώ ομιλεί με συνέπεια ύφους. Οι δε λεπτομέρειες ζωτικές των σημαινομένων προβάλλουν εντέχνως την κατάλληλη στιγμή. Διακρίνω επίσης τη συμμετοχή των χρηστικών ομοιοκαταληξιών στη διαδικασία της μεταμόρφωσης της πρωταρχικής ποιητικής ιδέας σε ένα ηχητικά εναρμονισμένο σύνολο συλλαβών. Αποτελούν, εκτός των άλλων, τεκμήρια της εγνωσμένης ευχέρειας, αλλά και της τριβής του δημιουργού τους με τη μείζονα παρακαταθήκη της συναφούς παράδοσης.

Ούτε ξέχειλα κατά συνέπεια φληναφήματα, ούτε αλλοκοσμικές αμφισημίες, ούτε ξέμπαρκες εξυπνάδες μιας άσφαιρης ρητορείας. Βρισκόμαστε εν ολίγοις άλλη μια φορά στην επικράτεια του δόκιμου, ήτοι επιτυχώς συγκερασμένου, πρόσφορου κι ευθύβολου ενιαίου λόγου.

Όσον αφορά στα διάσπαρτα πεζόμορφα κομμάτια του έργου διακρίνονται κι αυτά από την όλη λεκτική κάθαρση, στην οποία έχουν αντιστοίχως συστηματικά υποβληθεί. Ούτε ξέχειλα κατά συνέπεια φληναφήματα, ούτε αλλοκοσμικές αμφισημίες, ούτε ξέμπαρκες εξυπνάδες μιας άσφαιρης ρητορείας. Βρισκόμαστε εν ολίγοις άλλη μια φορά στην επικράτεια του δόκιμου, ήτοι επιτυχώς συγκερασμένου, πρόσφορου κι ευθύβολου ενιαίου λόγου. Αποτέλεσμα στο πλαίσιο της απαιτητικής ρηματικής εμπέδωσης: η κατ’ εξοχήν θεματική εστία, ήτοι ο δυνητικός εξορθολογισμός του θανάτου, σε συνάφεια με το ενδεχόμενο ή μη της παρουσίας του θείου προσεγγίζεται συνειδητά με τη δέουσα αυστηρότητα έκφανσης. Ποιητικό διάβημα και πεζό ένθετο αλληλοσυμπληρώνουν το μωσαϊκό της όλης μεταιχμιακής διατύπωσης.

gutenberg vougioukas aporimatikiΕπιλέγω, δίκην επιλόγου, το εικοστό πρώτο κομμάτι του βιβλίου. Πρόκειται για το δεκάστιχο με τίτλο «Αχ, αυτό το είναι». Έχει ως εξής:

«Οι καθημερινοί άνθρωποι
σήμερα είναι και αύριο δεν είναι.
Ενώ το είναι / είναι και θα είναι.
Η διαφορά είναι
ανάμεσα στο απαρέμφατο
και στο τρίτο ενικό πρόσωπο
ενεστώτα χρόνου.
ένα παίγνιο της γλώσσας
κι εμείς ένα μπαίγνιο».

Από τη χωματερή του υπερεγώ ανασύρονται όσα αρμόζουν για την συγκεκριμένη περίσταση λόγου. Στη συνέχεια αναδιαμορφώνονται προκειμένου να προβληθεί η άλλη, η κεκρυμμένη, εννοώ, εννοιολογική αξία. Εξ ου και το παρεμφερές πόρισμα στο πεντάστιχο με τίτλο «Άνευ λόγου»:

«Είναι πολύ περίεργο
να έχεις την αίσθηση της ύπαρξης,
και ν’ αναρωτιέσαι
γιατί να αναρωτιέσαι,
αφού τα λόγια περιττεύουν».

Στην έκδοση συνέβαλε αποτελεσματικά η υποδειγματική επιμέλεια από τον φιλόλογο ποιητή Βαγγέλη Δημητριάδη, ο οποίος έχει ασχοληθεί επανειλημμένως από αμιγώς κριτική σκοπιά με πλείστες πτυχές του έργου του Αριστείδη Βουγιούκα.


* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι πρέσβης επί τιμή και ποιητής. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή κειμένων «Για την ποιητική γραφή – Δοκιμίων Σύνοψις» (εκδ. Ύψιλον).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Σας αρέσουν τα σονέτα;» του Νίκου Παπάνα (κριτική) – Το ποιητικό μυστήριο του έρωτα

«Σας αρέσουν τα σονέτα;» του Νίκου Παπάνα (κριτική) – Το ποιητικό μυστήριο του έρωτα

Για την ποιητική συλλογή του Νίκου Παπάνα «Σας αρέσουν τα σονέτα;» (εκδ. Ιωλκός). Κεντρική εικόνα: O πίνακας του Jean Pierre Saint-Ours «Η επανένωση του Έρωτα και της Ψυχής».

Γράφει η Ελένη Παπανδρέου

Ο Νίκος Παπάνας με την...

«Προτελευταία αλήθεια» του Κυριάκου Ευθυμίου (κριτική) – Εκταφές και Αναστάσεις

«Προτελευταία αλήθεια» του Κυριάκου Ευθυμίου (κριτική) – Εκταφές και Αναστάσεις

Για την ποιητική συλλογή του Κυριάκου Ευθυμίου «Προτελευταία αλήθεια» (εκδ. Σαιξπηρικόν). Κεντρική εικόνα: πίνακας της Berthe Morisot.  

Γράφει η Έλσα Κορνέτη  

Ο ποιητής διακατέχεται από ένα είδος πνευμ...

«Γη μήτηρ» της Ιουλίτας Ηλιοπούλου (κριτική) – Η μακρόσυρτη μουσική της σιωπής

«Γη μήτηρ» της Ιουλίτας Ηλιοπούλου (κριτική) – Η μακρόσυρτη μουσική της σιωπής

Για την ποιητική συλλογή της Ιουλίτας Ηλιοπούλου «Γη μήτηρ» (εκδ. Ύψιλον). Κεντρική εικόνα: Πίνακας του James Abbott McNeill Whistler «Arrangement in Grey and Black: Portrait of the Artist’s Mother» (1881) / Philadelphia Museum of Art.

Γράφει η Paola Maria Minucci

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ