«Ρινόκερως», του Παναγιώτη Ιωαννίδη (κριτική)

Η ποιητική συλλογή Ρινόκερως του Ιωαννίδη, ξεκινά με πραγματολογικά στοιχεία σχετικά με τον ρινόκερο, τα οποία είναι πεζολογικά δοσμένα με αφηγητή τον ίδιο τον ρινόκερο: τι αναφέρει γι’ αυτόν ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ποια ήταν η τύχη του όταν ήρθε στην Ευρώπη από τις πορτογαλικές Ινδίες τον 16ο αιώνα, πώς τον απέδωσε χαρακτικά ο Ντύρερ. Εν τούτοις, ο ρινόκερος, είτε στην κυριολεξία του είτε ως σύμβολο, σα να ξεχνιέται στη συνέχεια της συλλογής (με λιγοστές εξαιρέσεις, όπως στο ποίημα «Το δέντρο της ζωής»). Στη θέση του, διάφοροι εκπρόσωποι του ζωικού βασιλείου εξακολουθούν να εμφανίζονται σκόρπια σε ποιήματα και πεζά της συλλογής: ένα σαλιγκάρι, μία γάτα, μία μαϊμού, ελάφια, μία κατσίκα, οι μέλισσες. Παράλληλα, παρεμβάλλονται ποιήματα με βιογραφικά στοιχεία από καλλιτέχνες όπως ο Ματίς, η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Ιάπωνας ποιητής χαϊκού Μπάσο, ο Ντεμπυσσύ.

Κάπως έτσι αχνοφαίνεται η διάθεση αντίστιξης του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος με το ζωικό βασίλειο της φύσης. Τούτο γίνεται περισσότερο ορατή στο ποίημα «Δανεικά» με αναφορά στην περιοχή Vestmager της Κοπεγχάγης, εκεί που επιχειρείται η αρχιτεκτονική και πολεοδομική πρόταση να ενταχθούν στον σχεδιασμό της πόλης υγροβιότοποι και ατόφια κομμάτια φύσης. Παρόλ’ αυτά η πιο πάνω αντίστιξη δεν διατρέχει με συνέπεια τη συλλογή, θολώνοντας το στίγμα της. Ως αποτέλεσμα η θεματολογία στην ποιητική συλλογή του Ιωαννίδη είναι ανερμάτιστη. Η δε αναφορά στο ζωικό βασίλειο σα να γίνεται με τρόπο γραφικό, χωρίς κάτι να αναδιατάσσει εντός μας. Σα να θυμίζει ένα εικαστικό συμβάν που είχε γίνει πριν χρόνια στην Αθήνα, με διάφορες αγελάδες σε ποικίλες εικαστικές παραλλαγές να κοσμούν την είσοδο διαφόρων επαγγελματικών κτηρίων. Κάποιες ήταν συμπαθητικές, ξάφνιαζαν για λίγο. Όμως αλήθεια, έμεινε τίποτα από εκείνο το μάλλον διακοσμητικό εγχείρημα; Η τέχνη, ως ανατρεπτική δύναμη (και όχι μόνο αναπαραστατική), σα να χάθηκε κάπου μεταξύ χάπενινγκ και μάρκετινγκ.

Αν και ο ποιητής είναι μετρημένος στις λέξεις του, με μέριμνα για την οικονομία και τον ρυθμό, συχνά ακολουθεί την ποιητική κοινή της σύγχρονης νεοελληνικής ποίησης: άνευρη πεζολογία.

Το θεματολογικά ανερμάτιστο μεταφέρεται και στην ποιητική τεχνοτροπία της συλλογής. Τα ποιήματα είναι ως επί το πλείστον πεζολογικά. Αν και ο ποιητής είναι μετρημένος στις λέξεις του, με μέριμνα για την οικονομία και τον ρυθμό, συχνά ακολουθεί την ποιητική κοινή της σύγχρονης νεοελληνικής ποίησης: άνευρη πεζολογία.

«Η γάτα της γειτόνισσα το σκάει
απ’ τη μισανοιγμένη πόρτα –
πάει να βρει τον ήλιο

Με κάθε ευκαιρία δραπετεύει
Την βλέπεις κάθε μέρα να κυλιέται
Στα ζεσταμένα μάρμαρα
Πίσω απ’ την τζαμαρία της εισόδου».

Το ποίημα «Νίκος Βένιος, κτηνοτρόφος, 34 ετών, Ίος», αν και αναφέρεται ρητά (σελ. 78) ότι είναι σχεδόν επί λέξει μεταγραφή φράσεων από άρθρο εφημερίδας, προκαλεί απορία γιατί να αποδοθεί με μορφή στίχων, εντέλει άμουσων. Αν συγκίνησε τον συγγραφέα, ας το βάλει αυτούσιο, έστω και αποσπάσματά του, με κάτι από τον τρόπο του Βαλτινού ή τόσων άλλων.

Σίγουρα στην ποιητική συλλογή υπάρχουν οάσεις που ξεχωρίζουν, όπως τα ποιήματα «Αυτός δεν είναι ένας δερβίσης», «Ζωή ξανά» (εννιά ποιήματα-επεισόδια που αναφέρονται στη ζωή του Ματίς), «Αναπεπταμένη» (αναφορά στη Βιρτζίνια Γουλφ), «Ευχαριστία μετά από ανάρρωση», «Το Δωμάτιο ή το μυστικό της συνάντησης». Αν στεκόμασταν στα θετικά χαρακτηριστικά της κατά τόπους τεχνοτροπίας του Ιωαννίδη, τούτα θα ήταν η ένταξη πραγματολογικών στοιχείων στην ποιητική συλλογή, μια απόπειρα για συνθετικά ποιήματα και η πολυφωνικότητα.

Αν στεκόμασταν στα θετικά χαρακτηριστικά της κατά τόπους τεχνοτροπίας του Ιωαννίδη, τούτα θα ήταν η ένταξη πραγματολογικών στοιχείων στην ποιητική συλλογή, μια απόπειρα για συνθετικά ποιήματα και η πολυφωνικότητα.

Τα πραγματολογικά στοιχεία προσδίδουν πειστικότητα σε μια ποιητική συλλογή και την απομακρύνουν από μια εσωστρέφεια, όπως συμβαίνει με όσα αναφέρονται για την άφιξη του ρινόκερου στην Ευρώπη ή με τις προσωπογραφίες καλλιτεχνών που αποδίδει ποιητικά ο Ιωαννίδης. Όσο για την πολυφωνικότητα, στα ποιήματα αλλάζουν οι αφηγηματικές γωνίες (άλλοτε μιλάει ένας καλλιτέχνης από εκείνους που παρελαύνουν στη συλλογή, άλλοτε ένα ζώο, ή ένας αφηγητής). Παρόλ΄ αυτά δεν υπάρχει η οργανική ένταξη σε ένα ποιητικό ύφος, με κάποια ενότητα να διατρέχει τη συλλογή. Ποιήτριες και ποιητές της γενιάς του Ιωαννίδη (φορεμένος όρος, πλην όμως χρηστικός για κριτικούς και φιλολόγους που αναζητούν εκφραστικές διαφoροποιήσεις και αλληλεπιδράσεις κατά την πάροδο του χρόνου), φλερτάρουν με την πολυφωνικότητα, ως ένα γνώρισμα που τη διαφοροποιεί από προγενέστερους ποιητές. Αλλά όσες και όσοι την επιχειρούν (μετρημένοι στα δάκτυλα), λιγότερο ή περισσότερο ανά περίπτωση, δύσκολα φτάνουν σε διακριτό και αναγνωρίσιμο ύφος, με συγκεκριμένα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά. Ας σταθούμε τώρα σε ένα ποίημα του Ιωαννίδη στο οποίο υπάρχει ένας πολυφωνικός πειραματισμός.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΑΝΑΡΡΩΣΗ

Οι λέξεις με τα κεφαλαία μπορούν να διαβαστούν αυτόνομα, σαν ένα τηλεγράφημα ανθρώπου που μόλις ανάρρωσε. Το ίδιο συμβαίνει και με τις λέξεις με πεζά. Φυσικά, το κείμενο μπορεί να διαβαστεί σε συνεχή ροή, κατά την εναλλαγή των πεζών και κεφαλαίων. Καίριες τομές, ρυθμός, προσεκτικές μεταφορές, λέξεις με φόρτιση, συμβολοποίηση της μουσικής, ένας αναβαλλόμενος επίλογος.

Στο ποίημα αυτό υπάρχει ένας πειραματισμός των λέξεων με ενδιαφέρον, μια πολυφωνικότητα που δεν στηρίζεται στην αλλαγή αφηγηματικής γωνίας (παραμένει τριτοπρόσωπη). Το κύριο όμως είναι ότι εδώ ο πειραματισμός καταφέρνει να αποσπάσει τη συγκίνηση. Σε τούτο βοηθά και η θεματική του που μας μεταφέρει στην ψυχολογία ανθρώπου που μόλις έχει αναρρώσει. Είναι τέτοια η βαρύτητα του συμβάντος που η φράση «ολόκαρδη συγκίνηση» στο τέλος, ακούγεται τόσο απλά, τόσο ανθρώπινα, τόσο δυνατά. Όπως και η μουσική που διαδέχεται την παύση των λέξεων.

* Ο ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΣΑΚΚΑΣ είναι κριτικός ποίησης.