alt

Για την ανθολογία «Σάντρο Πέννα – Ο ποιητής της επιθυμίας και της μοναξιάς» (μτφρ. Γιάννης Ηλ. Παππάς, εκδ. Οδός Πανός).

Του Παναγιώτη Γούτα

Η συνάντηση του Ουμπέρτο Σάμπα με τον Σάντρο Πέννα

Ο Σάντρο Πέννα υπήρξε ελάσσων λυρικός και ερωτικός ποιητής της Ιταλίας, που έστειλε κάποτε τα πρώτα του ποιήματα στον Σάμπα, θεωρώντας τον έναν από τους τρεις σπουδαιότερους ποιητές της νεότερης Ιταλίας μαζί με τον Ουνγκαρέτι και τον Μοντάλε. Ο Σάμπα αμέσως του απάντησε θετικά.

Ο Ουμπέρτο Σάμπα θεωρείται ένας από τους μείζονες σύγχρονους Ιταλούς ποιητές. Στη γενέτειρά του, την Τεργέστη  υπάρχει σε κεντρικό πεζόδρομο άγαλμά του, αφού αποτελεί το ποιητικό σύμβολο της πόλης. Λίγα μέτρα από το άγαλμα του Σάμπα υπάρχει το φημισμένο παλαιοβιβλιοπωλείο με την ονομασία του ποιητή, στέκι ανθρώπων του πνεύματος από την πόλη αλλά και από ολόκληρη τη χώρα. Την Τεργέστη παλιότερα επισκέφτηκε, και έζησε εκεί επί δέκα ολόκληρα χρόνια, ο σπουδαίος Τζόις, άγαλμα του οποίου κοσμεί το λιμάνι της1. Ο Σάντρο Πέννα υπήρξε ελάσσων λυρικός και ερωτικός ποιητής της Ιταλίας, που έστειλε κάποτε τα πρώτα του ποιήματα στον Σάμπα, θεωρώντας τον έναν από τους τρεις σπουδαιότερους ποιητές της νεότερης Ιταλίας μαζί με τον Ουνγκαρέτι και τον Μοντάλε. Ο Σάμπα αμέσως του απάντησε θετικά και ο Πέννα, που είχε στείλει τα ποιήματά του με ψευδώνυμο, σταμάτησε την αλληλογραφία μαζί του. Λίγο διάστημα μετά, ο Πέννα επισκέφτηκε την Τεργέστη –την «πρωτεύουσα του έθνους του πουθενά», κατά την Τζαν Μόρις– και με αφορμή μια ψυχαναλυτική θεραπεία που ήθελε να κάνει, συναντήθηκε με τον Σάμπα, με τον οποίον, όλως τυχαίως, είχαν τον ίδιο ψυχαναλυτή – η μέθοδος του Φρόιντ, εκείνα τα χρόνια, έκανε θραύση. Ο Πέννα, με πρόσχημα καινούργια ποιήματα που δείχνει στον Σάμπα, του αποκαλύπτει πως είναι εκείνος ο ποιητής που, με ψευδώνυμο, κάποτε, του είχε ταχυδρομήσει πρωτόλεια ποιήματα, και ο Σάμπα, ενθουσιασμένος, τον αναγνωρίζει. Έκτοτε, όπως μας αποκαλύπτει ο μεταφραστής και σχολιαστής του παρόντος βιβλίου Γιάννης Ηλ. Παππάς, ο Πέννα εισέρχεται στον λογοτεχνικό κόσμο της Ιταλίας, τη δεκαετία του ’30. Παρακάτω ο σχολιαστής μάς επισημαίνει: «Ο πιο μεγάλος, Σάμπα, έβλεπε τον Πέννα με μια πατρική λογοτεχνική ματιά και μια μεγάλη ανθρώπινη διαθεσιμότητα». Και λίγο μετά: «Με τον Σάμπα κλείνουν οι αναφορές του Πέννα στην ιταλική λυρική παράδοση, μια μεγάλη γραμμή που ξεκίνησε από τον Πετράρχη και τον Λεοπάρντι και φτάνει και περιλαμβάνει την τριάδα Ντ’ Ανούτσιο, Καρντούτσι, Πάσκολι». Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζουν και οι επιστολές ανάμεσα σε Σάμπα και Πέννα, που αποτελούν τη μαρτυρία μιας δυνατής φιλίας.

Η ποίηση του Πέννα

Ο παρών τόμος αποτελεί μια μεταφρασμένη ανθολόγηση ποιημάτων του Πέννα που, εν μέρει, δικαιολογούν την άποψη (ενθουσιασμό, καλύτερα) του Παζολίνι πως: «Ίσως ο Πέννα να είναι ο πιο μεγάλος, ο πιο χαρούμενος ζων ποιητής». Υπερβολή; Μάλλον ναι. Ή μήπως όχι; Τα ποιήματα, πάντως, του Σάντρο Πέννα είναι ολιγόστιχα, κατανοητά, με απλό και καθαρό λεξιλόγιο, όπου η αναπαράσταση της πραγματικότητας γίνεται διαμέσου μιας εκτεταμένης περιγραφής και αφήγησης. Τα παραπάνω στοιχεία, βέβαια, δεν είναι από μόνα τους αρκετά για να αναδείξουν ως σπουδαία την ποίηση ενός λυρικού ποιητή. Θα έλεγα πως είναι μάλλον αποθαρρυντικά. Τότε τι είναι εκείνο που αναδεικνύει σε σημαντική την ποίηση του Πέννα; Μήπως το ότι στην πλειονότητα των ποιημάτων του υμνείται ο ομοφυλόφιλος έρωτας, κάτι που επιβεβαιώνει και ο ίδιος ο ποιητής στο ποίημά του «Πάντα αγόρια στα ποιήματά μου»;

Πάντα αγόρια στα ποιήματά μου!
Όμως δεν ξέρω να μιλάω για άλλα πράγματα.
Τα άλλα πράγματα είναι όλα ανιαρά.
Δεν μπορώ να σας τραγουδήσω Θεάρεστα Έργα.

Η ποίηση του Πέννα, πέρα από τον διάχυτο ερωτισμό της, περικλείει ειλικρίνεια, χαρά, σοφία, απλότητα. Πρόκειται για μια εντελώς ανεπιτήδευτη γραφή. Αυτό πιστεύω πως είναι το δυνατό της στοιχείο. Η έλλειψη κάθε επιτήδευσης.

Ίσως, όμως, ούτε κι αυτό το στοιχείο να είναι το πιο σημαντικό στην ποίησή του. Η ποίηση του Πέννα, πέρα από τον διάχυτο ερωτισμό της, περικλείει ειλικρίνεια, χαρά, σοφία, απλότητα. Πρόκειται για μια εντελώς ανεπιτήδευτη γραφή. Αυτό πιστεύω πως είναι το δυνατό της στοιχείο. Η έλλειψη κάθε επιτήδευσης. Τόσο ο Σάμπα όσο και ο Ευγένιος Αρανίτσης είδαν στην ποίησή του στοιχεία από αρχαίους Έλληνες λυρικούς και επιρροές από τα επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας. Ιδιοσυγκρασιακά ο Πέννα παραλληλίστηκε με τον Καβάφη. Ο Σάμπα επισήμανε ακόμα πως: «Ο Πέννα είναι ένας ερωτικός ποιητής με μια ιδιαίτερη ενστικτώδη ικανότητα στον χειρισμό της εντύπωσης, της εικόνας. Οι συγκινήσεις του έχουν τη μορφή της ακρίβειας… Ο έρωτας που ένιωθε για το ίδιο του το φύλο ήταν διαποτισμένος από φυσικότητα, τρυφερότητα και ευφυΐα…».

Αστράφτει ήδη το καρπούζι. Το βράδυ
πέφτει πιο σκοτεινό τώρα πια. Κι εσύ ξαναγυρίζεις
λίγο μελαγχολικός στη φωτιά που με καίει.

Προσωπικά, πέρα από τον ερωτισμό, την εικόνα, την περιγραφή, την ιμπρεσιονιστική ματιά, την επιγραμματικότητα, την παιγνιώδη διάθεση και την πύκνωση, βρίσκω πως η ποίηση του Πέννα επικοινωνεί απευθείας και με τα ιαπωνικά χάι κάι (όχι, πάντως, ακολουθώντας τον αυστηρό ρυθμό τους), αναφορικά με την πετυχημένη σύζευξη εικόνας-συναισθήματος, εμπλουτισμένη με αρκετή δόση σοφίας. Μια ποίηση που τρέφει το μυαλό και την ψυχή, ηρεμώντας το μάτι κι ανοίγοντας νέους δρόμους στην ολιγόστιχη έκφραση συναισθημάτων, δίχως το αφόρητο βάρος των τελευταίων να καθιστά το ποίημα σκοτεινό και δυσκολοδιάβατο:

Έρημο είναι το ποτάμι. Κι εσύ το ξέρεις πως φτάνει
πια με τις χθεσινές παλικαριές κάτω από τον ήλιο.
Φιλώ μες στις υγρές και ζεστές μασχάλες σου,
τις μυρωδιές ενός πεθαμένου καλοκαιριού.

Αποτιμήσεις-συγκλίσεις-συγγένειες

Τον τοποθετεί στο λογοτεχνικό στερέωμα, πλάι σε άλλους Ιταλούς ποιητές μεγαλύτερου διαμετρήματος και φήμης, βάζοντάς μας όμως να αναρωτηθούμε τι είναι τελικώς μεγάλη ποίηση και τι λιγότερο σπουδαία.

Το βιβλίο Σάντρο Πέννα – Ο ποιητής της επιθυμίας και της μοναξιάς, με κατατοπιστική εισαγωγή, ζουμερή μετάφραση και ενδιαφέροντα σχόλια του Γιάννη Ηλ. Παππά, τυπωμένο από τις εκδόσεις Οδός Πανός, μας παρέχει πολλαπλά αναγνωστικά οφέλη. Μας παρουσιάζει άγνωστα ώς τώρα βιογραφικά στοιχεία ενός κάπως ξεχασμένου (ελάσσονα; σημαντικού; Ας το κρίνει ο αναγνώστης) Ιταλού ποιητή. Μας κοινωνεί τη γνήσια και καθαρή ποιητική ματιά του. Τον τοποθετεί στο λογοτεχνικό στερέωμα, πλάι σε άλλους Ιταλούς ποιητές μεγαλύτερου διαμετρήματος και φήμης, βάζοντάς μας όμως να αναρωτηθούμε τι είναι τελικώς μεγάλη ποίηση και τι λιγότερο σπουδαία. Τελικά αφήνει στον ίδιον τον αναγνώστη τον τελικό λόγο, την τελική εντύπωση και ετυμηγορία για το πόσο σπουδαία ήταν η ποίηση αυτού του λυρικού, Ιταλού ποιητή, που έζησε από το 1906 έως το 1977, οπότε και βρέθηκε νεκρός στο σπίτι του, στη Ρώμη, από τον ποιητή και φίλο του Έλιο Πέκορα, που συγκέντρωσε και δημοσίευσε όλο το υλικό που βρήκε στο διαμέρισμά του στη συλλογή Συγκεχυμένο όνειρο (Μιλάνο, 1980).

Επεκτείνοντας και μεταφέροντας την ερωτική ποίηση του Πέννα στη σύγχρονη ελληνική ποιητική πραγματικότητα θα μπορούσαμε να εικάσουμε συγκλίσεις και ποιητική συγγένεια σε δεκάδες ερωτικούς ποιητές, ομοερωτικούς ή μη, μεταγενέστερους του Πέννα. Ντίνος Χριστιανόπουλος, Γιώργος Χρονάς, Βασίλης Δημητράκος, Αλεξάνδρα Μπακονίκα, Αντώνης Περαντωνάκης, Νίκος Βασιλάκης, πολλοί ποιητές του περιοδικού «Διαγώνιος» της Θεσσαλονίκης και των εκδόσεων Μπιλιέτο της Αθήνας, και αρκετοί άλλοι ακόμη, συγγενεύουν εκλεκτικά με την ποίηση του Πέννα, ακόμα κι αν, όταν έγραφαν τα ποιήματά τους, δεν τον είχαν διαβάσει καθόλου – στην Ελλάδα, άλλωστε, το έργο του Πέννα γίνεται γνωστό στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Πάντως, πίσω από τα προαναφερθέντα ονόματα αλλά και από τον Σάντρο Πέννα υπάρχει ένας Καβάφης, κι ακόμη πιο παλιά οι αρχαίοι λυρικοί, Έλληνες και Λατίνοι, αλλά και οι τεχνίτες του επιγράμματος, που προσέφεραν απλόχερα στους σημερινούς επιγόνους τους την τέχνη της ακριβούς και πετυχημένης σύζευξης εικόνας, αισθήματος, σοφίας και λιτότητας, στα δημιουργήματά τους.

Αλλά ας κλείσει αυτό το κείμενο η φωνή του Σάντρο Πέννα, με ένα ακόμη ολιγόστιχο ποίημά του, κράμα ταπείνωσης, λυρισμού και σοφίας:

Ήταν ένα πρωινό ενός γλυκού ηλιόλουστου
Γενάρη. Και η ζωή μου εμφανίστηκε
σιωπηλά γεμάτη από λέξεις.
Δεν ήταν έτσι, γιατί οι λέξεις μου
υπήρξαν φτωχές, και ίσως χωρίς ήλιο.
Όμως μένει στο πρωινό του Γενάρη
ίσως ήδη ένας γέρος, αλλά γεμάτος από αγάπη.
 
 

* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.
Τελευταίο βιβλίο του, οι συλλογή με νουβέλες «Μποέμ και Ρικάρντο» (εκδ. Κέδρος).

→ Στην κεντρική εικόνα © David Hockney, Nathan Swimming. Los Angeles, March 11th 1982, σύνθεση από έγχρωμες Polaroid.


1. Ο Τζόις, στη διάρκεια της δεκαετούς παραμονής του στην Τεργέστη, έγραψε τους Δουβλινέζους και εμπνεύστηκε το μεγαλύτερο μέρος του κλασικού του έργου Οδυσσέας, ερχόμενος σε επαφή με Έλληνες εργάτες και λαϊκά στρώματα της πόλης.


altΣάντρο Πέννα
Ο ποιητής της επιθυμίας και της μοναξιάς
Σάντρο Πέννα
Ανθολόγηση, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Γιάννης Ηλ. Παππάς
Οδός Πανός 2016
Σελ. 316, τιμή εκδότη €18,00
 
alt
 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΑΝΤΡΟ ΠΕΝΝΑ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο beat ποιητής Λόρενς Φερλινγκέτι στα 101 του χρόνια

Πέθανε ο beat ποιητής Λόρενς Φερλινγκέτι στα 101 του χρόνια

Η Εταιρεία Συγγραφέων αποχαιρετά το επίτιμο μέλος της Lawrence Ferlinghetti ο οποίος έφυγε χθες από τη ζωή στα 101 του χρόνια. 

Επιμέλεια:...

Όλιβ Κίττριτζ, της Ελίζαμπεθ Στράουτ – ύμνος στις ψυχικές αντοχές της μέσης ηλικίας

Όλιβ Κίττριτζ, της Ελίζαμπεθ Στράουτ – ύμνος στις ψυχικές αντοχές της μέσης ηλικίας

Για το μυθιστόρημα της Elizabeth Strout «Όλιβ Κίττριτζ» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: Η Φράνσις Μακ Ντόρμαντ (βλ. κεντρική εικόνα) ενσάρκωσε το 2014 την Όλιβ Κίττριτζ, στην ομότιτλη μίνι σειρά τεσσάρων επεισοδίων του HBO.

Της Νίκης Κώτσιου

...
Η ελληνική λογοτεχνία αποκτά το δικό της PEN Greece

Η ελληνική λογοτεχνία αποκτά το δικό της PEN Greece

«Ύστερα από ενάμιση χρόνο κατά τον οποίο άνθρωποι από το χώρο του βιβλίου δούλεψαν σκληρά σε συνεχή επικοινωνία με το PEN International, ψηφίστηκε ομόθυμα η ίδρυση του PEN Greece στο Διεθνές Συνέδριο του PEN International».

Επιμέλεια: Book Press

Η πλήρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 25 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ...

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ta-Nehisi Coates «Ο χορευτής του νερού» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όλη μου τη ζωή ήθελα να φύγω. Δεν ήταν κάτι ...

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την εισαγωγή της Μαρίας Καβάλα, η οποία είχε και την ευρύτερη επιμέλεια στον συλλογικό τόμο «Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός. Η δυναμική παρουσία. Η οδυνηρή απουσία. Το σήμερα», ο οποίος κυκλοφορεί στις 11 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις University Studio Press.

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

09 Φεβρουαρίου 2021 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ