«Ιερουσαλήμ - Η ιστορία μιας πόλης», του Βενσάν Λεμίρ – Μια ιστορία σε καρέ για την «ανέφικτη πρωτεύουσα»

Όταν στις αρχές Ιανουαρίου οι αρχές του Ισραήλ ανέστειλαν τη διετή ταξιδιωτική άδεια εισόδου (βίζα) του Γάλλου ιστορικού Βενσάν Λεμίρ απαγορεύοντάς του να ταξιδέψει στη χώρα, η κίνηση αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Επί τέσσερα χρόνια, από το 2019 έως τον Αύγουστο 2023, ο Λεμίρ ήταν ο επικεφαλής του Γαλλικού Κέντρου Ερευνών (CRFJ: CNRS-MAE) και ζούσε στην Ιερουσαλήμ. 

Η απόφαση των ισραηλινών αρχών ήταν συνέπεια επικριτικών δηλώσεων του Λεμίρ για τη στρατιωτική επιχείρηση του ισραηλινού στρατού στη Λωρίδα της Γάζας και την οξεία ανθρωπιστική κρίση, για την οποία έχει καλέσει τον Εμανουέλ Μακρόν να επιβάλει κυρώσεις στο Ισραήλ. Λίγο μετά τη δημοσιοποίηση της ανάκλησης της βίζας του, ο Λεμίρ ενημέρωσε τον γαλλικό Τύπο ότι η απόφαση αναθεωρήθηκε και ότι του επιτράπηκε εκ νέου να ταξιδεύει στο Ισραήλ. Ωστόσο, το περιστατικό, που αναδείχθηκε ιδιαίτερα από την ισραηλινή εφημερίδα Haaretz και εν συνεχεία από τον γαλλικό Τύπο, έφερε στην επικαιρότητα μια διαδικασία ύψωσης εμποδίων σε αρκετά μέλη της διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας που επί πολλά χρόνια ταξιδεύουν ή και ζουν στο Ισραήλ για επιστημονικούς σκοπούς σε συνεργασία με Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους συναδέλφους τους ερευνητές, δημιουργούν δεσμούς επαγγελματικούς και φιλικούς και συνδέονται στενά με τον τόπο. 

«Ταξιδεύω στο Ισραήλ τα τελευταία 25 χρόνια και πάντοτε συνεργάζομαι με Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους» είχε πει ο ίδιος, μεταξύ άλλων, για να εξηγήσει στους δημοσιογράφους τον τρόπο συνύπαρξής του με τις κοινότητες της χώρας. Σοκαρισμένος από την επίθεση της Χαμάς την 7η Οκτωβρίου 2023, ο Λεμίρ δεν σταμάτησε μέχρι τέλους να υποστηρίζει τα αιτήματα για απελευθέρωση των Ισραηλινών ομήρων ούτε όμως και να καταγγέλει τις ενέργειες της ισραηλινής κυβέρνησης κάθε φορά που έκρινε ότι ξεπερνά τα όρια. 

Η δήλωσή του για τις δυόμιση δεκαετίες συστηματικής ερευνητικής του ενασχόλησης με την περιοχή συμπυκνώνει όσα έχει απλώσει στις 250 μεγάλου σχήματος σελίδες του έγχρωμου γκράφικ νόβελ του με τίτλο Ιερουσαλήμ - Η ιστορία μιας πόλης που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε μετάφραση Μυρτώς Καλοφωλιά από τις εκδόσεις Ίκαρος.  

Κάνοντας αφηγήτρια την ελιά, την Ολίβια ή Ζεϊτούν στα αραβικά, ο Λεμίρ παρουσιάζει την Ιερουσαλήμ, τα Ιεροσόλυμα, διατρέχοντας τα 4.000 χρόνια ιστορίας της πόλης σε δέκα κεφάλαια εμφανίζοντας ως ήρωες στην εξιστόρηση των γεγονότων πραγματικά πρόσωπα που συνδέονται με τη διαδρομή της. 

Μια από τις αρχαιότερες πόλεις και ιερή πόλη για τις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες (ιουδαϊσμός, χριστιανισμός, ισλάμ), η Ιερουσαλήμ είναι ένα μεγάλο θρησκευτικό κέντρο όπου «κανείς δεν έρχεται τυχαία εδώ» όπως λέει στους αναγνώστες η ελιά. Η γεωγραφική της θέση μακριά από κάθε εμπορική οδό στέρησε από την Ιερουσαλήμ μια εξέλιξη που θα την καθιστούσε σταυροδρόμι. Ένας βραχώδης τόπος, σε υψόμετρο, με τρεις λόφους, ο καθένας με τεράστια συμβολική θρησκευτική σημασία (το Όρος των Ελαιών, ο λόφος Οφήλ και ο λόφος της Σιών). Μια παρατήρηση που προέρχεται από την πρόσληψη του βιβλίου από Ισραηλινούς και Εβραίους ιστορικούς, ειδικότερα στις ΗΠΑ αφορά τη συγγραφική επιλογή η αφηγήτρια-ελιά να μην συστήνεται και με την εβραϊκή λέξη που θα ήταν Zayit, φωνητικά πολύ κοντά στην αραβική λέξη. Για το αν αποτελεί δήλωση όμως ότι το βιβλίο παίρνει θέση υπέρ της άποψης ότι η Ιερουσαλήμ είναι τόπος των Παλαιστινίων και δεν συνδέεται ιστορικά με τους Εβραίους ο συγγραφέας μοιάζει να απαντά με την εξιστόρησή του παρουσιάζοντας τις ζωές όλων των Ιεροσολυμιτών ανά τους αιώνες ως αλληλένδετες. 

Αφού διατρέξει σε δέκα κεφάλαια 4.000 χρόνια ιστορίας, η ελιά του Λεμίρ ολοκληρώνει την αφήγησή της εκφράζοντας τις σκέψεις της για την «ανέφικτη πρωτεύουσα» περιγράφοντας πώς την οραματίζεται. Επιλέγει λοιπόν να κλείσει με ένα ερώτημα για το πώς θα μοιάζει η αγαπημένη της Ιερουσαλήμ σε πολλά χρόνια από τώρα: «Μια πρωτεύουσα για δύο συνομοσπονδιακά κράτη, μια πόλη μοιρασμένη αλλά όχι διαιρεμένη, με ισραηλινούς οργανισμούς στην δύση, παλαιστινιακούς οργανισμούς στην ανατολή... και, στο κέντρο της πόλης, μια κοινή δημαρχία, εκλεγμένη από όλους τους κατοίκους, που θα ικανοποιούσε τις ανάγκες κάθε πολίτη και τις φιλοδοξίες κάθε επισκέπτη, όποια κι αν είναι η θρησκεία ή η εθνικότητά του...;»

Ουτοπία; Ίσως, όπως πολλοί πιστεύουν. Αλλά μια ουτοπία, ένας μη τόπος που μπορούν να τον ονειρεύονται όσοι με ανοιχτό μυαλό, σαν τον Λεμίρ, περιδιαβαίνουν την Ιερουσαλήμ και γνωρίζουν τους ανθρώπους της «διαβάζοντας» τα στοιχεία που τη συνθέτουν άλλοτε ορθολογικά, άλλοτε ρομαντικά. Για τους κατοίκους της ιερής πόλης που ζουν στις δυο πλευρές του χάσματος, ανάμεσα στη δυτική και την ανατολική πλευρά, η Ιερουσαλήμ του Λεμίρ είναι μια χειρονομία αγάπης προς τον τόπο τους. Για όλους τους υπόλοιπους, είτε παρακολουθούμε εδώ και δεκαετίες την ταραχώδη πορεία της είτε την διεκδικούμε συμβολικά για λόγους θρησκευτικής πίστης ως και ένα ένα κομμάτι της δικής μας ιστορίας, είναι ένα κάλεσμα για να ανανεώσουμε την οπττική μας στην ιστορίας της πόλης και των ανθρώπων της με έναν προσβάσιμο ανάγνωσμα που συνδυάζει λόγο και εικόνα.

Θα ήταν παράλειψη λοιπόν να μην αναφερθούμε στη δουλειά του Κριστόφ Γκοτιέ, που υπογράφει το σχέδιο στο πολυσέλιδο και πολυπρόσωπο αυτό γκράφικ νόβελ. Ένα σχέδιο λεπτοδουλεμένο με πολλές λεπτομέρειες που χάρη και στους γήινους χρωματισμού της Μαρί Γκαλοπέν αποδίδει μια πολύ θελκτική ατμόσφαιρα ακόμη και στις πιο σελίδες των πιο σκοτεινών αφηγήσεων. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2022 και έγινε μεγάλη επιτυχία ενώ στα ελληνικά σε μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά κυκλοφορεί εδώ και λίγες εβδομάδες. Διαβάζοντάς το περισσότερο ως μια προσωπική αφήγηση ενός ανθρώπου που αγαπά την Ιερουσαλήμ και όχι ως το πόνημα ενός ιστορικού που την έχει μελετήσει ο αναγνώστης το απολαύσει ακόμη περισσότερο.

*Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.

Λίγα λόγια για τους δημιουργούς του γκράφικ νόβελ 

Ο Βενσάν Λεμίρ (Vincent Lemire) είναι ιστορικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris-Est. Ζει στην Ιερουσαλήμ, όπου διευθύνει το Γαλλικό Κέντρο Ερευνών (CRFJ: CNRS-MAE). Έχει γράψει αρκετά βιβλία για την Ιερή Πόλη, που έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, για τα οποία έχει λάβει κάμποσες διακρίσεις.

O Βενσάν Λεμίρ	Ο Κριστόφ Γκοτιέ

Ο Κριστόφ Γκοτιέ (Christophe Gaultier) προέρχεται από τον χώρο του animation όπου εργάστηκε επί πάνω από μία δεκαετία. Η πιο γνωστή δουλειά του είναι για την ταινία «Το τρίο της Μπελβίλ» (2003) σε σκηνοθεσία Σιλβέν Σομέ. Το 2010, ο Γκοτιέ δημοσίευσε το πρώτο γκράφικ νόβελ του και έκτοτε έχει σχεδιάσει περίπου τριάντα έργα.