Για το graphic novel του Soloup «Βαβέλ» (εκδ. Ίκαρος).
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Αϊβαλί, Ο συλλέκτης, 21: Η μάχη της πλατείας, Ζορμπάς και τώρα Βαβέλ. Όποια κι αν είναι η αφορμή, ο τρόπος του Soloup (Αντώνης Νικολόπουλος) παραμένει πάντα ο ίδιος. Η έρευνα, η διεύρυνση του αρχικού θεματικού ορίζοντα, η πολυπρισματικότητα και, τελικά, η μετάγγιση στην περιοχή του κλασικού graphic novel στοιχείων λογοτεχνικότητας, πολιτικής σκέψης και κοινωνικής ανάλυσης.
Η Βαβέλ έρχεται να επιβεβαιώσει και κάτι άλλο για τον δημιουργό, κάτι πιο ουσιαστικό που ως τώρα δεν το είχαμε παρατηρήσει σε προηγούμενα έργα του: την κατάδυση στην οικεία ιστορία, την οικογενειακή ρίζα, έτσι ώστε το μερικό να έρθει να συναντήσει το γενικό.
Φιλόδοξο έργο
Η Βαβέλ του Soloup αποτελεί μία από τις πιο φιλόδοξες απόπειρες της σύγχρονης ελληνικής εικονογραφημένης αφήγησης να συνομιλήσει όχι μόνο με την Ιστορία, αλλά και με την ίδια την έννοια της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Ο Soloup επιχειρεί με γόνιμο τρόπο να μετατρέψει το κόμικ σε χώρο στοχασμού, μνήμης και πολιτικού σχολιασμού.
Αν και τυπικά εντάσσεται στο graphic novel, η δομή και η αφηγηματική του στρατηγική δανείζονται στοιχεία από το δοκίμιο, την προφορική ιστορία και την αρχειακή έρευνα. Το αποτέλεσμα είναι ένα υβριδικό έργο που κινείται ανάμεσα στη μυθοπλασία και τη μαρτυρία, δημιουργώντας μια σύνθετη εμπειρία ανάγνωσης. Στον πυρήνα του έργου βρίσκεται η ιδέα της μετακίνησης. Όχι μόνο ως γεωγραφική μετατόπιση, αλλά ως υπαρξιακή κατάσταση. Οι ήρωες του Soloup, είτε πρόκειται για πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής είτε για μεταγενέστερους μετανάστες στην καρδιά της Ευρώπης, κινούνται μέσα σε έναν κόσμο όπου η γλώσσα, η μνήμη και η ταυτότητα βρίσκονται σε διαρκή διαπραγμάτευση.
Η μεταφορά
Η «Βαβέλ» του τίτλου λειτουργεί ως πολυσήμαντο σύμβολο: δεν είναι μόνο η βιβλική αφήγηση της σύγχυσης των γλωσσών, αλλά και μια μεταφορά για τη σύγχρονη Ευρώπη, έναν χώρο όπου οι διαφορετικές φωνές συνυπάρχουν, συχνά χωρίς να επικοινωνούν ουσιαστικά. Αφηγηματικά, το έργο ξετυλίγεται σε πολλαπλά χρονικά επίπεδα. Το παρελθόν της Μικρασιατικής Καταστροφής λειτουργεί ως τραυματικό σημείο αναφοράς, ενώ το παρόν εκτυλίσσεται σε ένα ευρωπαϊκό περιβάλλον που φέρει τα ίχνη αυτής της ιστορικής μνήμης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο το έργο διαχειρίζεται τη γλώσσα.
Ο Soloup δεν ενδιαφέρεται τόσο για τη γραμμική αφήγηση όσο για τη δημιουργία συνδέσεων ανάμεσα σε εποχές και εμπειρίες. Αυτή η επιλογή ενισχύει τη θεματική της συνέχειας της προσφυγικής εμπειρίας, αλλά ταυτόχρονα ενδέχεται να αποξενώσει αναγνώστες που αναζητούν μια πιο συνεκτική πλοκή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο το έργο διαχειρίζεται τη γλώσσα.
Η άλλη Βαβέλ
Σε ένα graphic novel όπου η πολυγλωσσία αποτελεί κεντρικό θέμα, η ίδια η μορφή της αφήγησης αντανακλά αυτή την ποικιλία. Διαφορετικές γλώσσες, ιδιώματα και αφηγηματικές φωνές συνυπάρχουν, δημιουργώντας ένα μωσαϊκό που άλλοτε εμπλουτίζει την εμπειρία και άλλοτε την καθιστά πιο απαιτητική.
Η χρήση του χώρου, η διάταξη των καρέ και η εναλλαγή μεταξύ πυκνών και «σιωπηλών» σελίδων συμβάλλουν στη δημιουργία ενός ρυθμού που θυμίζει περισσότερο κινηματογραφικό μοντάζ παρά παραδοσιακό κόμικ.
Ο αναγνώστης καλείται να πλοηγηθεί σε αυτή τη «βαβέλ» σημασιών, να αποδεχτεί τα κενά και τις ασυνέχειες ως μέρος της ίδιας της εμπειρίας της μετανάστευσης. Σε επίπεδο εικαστικής απόδοσης, ο Soloup παραμένει πιστός σε ένα ύφος που συνδυάζει τη ρεαλιστική απεικόνιση με την αφαιρετικότητα. Οι σελίδες του Βαβέλ δεν λειτουργούν απλώς ως φορείς της αφήγησης, αλλά ως αυτόνομα πεδία νοήματος. Η χρήση του χώρου, η διάταξη των καρέ και η εναλλαγή μεταξύ πυκνών και «σιωπηλών» σελίδων συμβάλλουν στη δημιουργία ενός ρυθμού που θυμίζει περισσότερο κινηματογραφικό μοντάζ παρά παραδοσιακό κόμικ.
Σε ορισμένα σημεία, η εικόνα υπερισχύει πλήρως του λόγου, μεταφέροντας συναισθήματα και ιδέες με τρόπο που δύσκολα θα μπορούσε να επιτευχθεί μέσω κειμένου.
Η απόσταση
Σε αντίθεση με το Αϊβαλί, όπου οι μαρτυρίες δημιουργούσαν μια άμεση συναισθηματική σύνδεση, εδώ η απόσταση ανάμεσα στον αναγνώστη και τους ήρωες είναι πιο αισθητή. Κάτι που μάλλον χρειαζόταν ο δημιουργός για να μην περιπέσει στο... αμάρτημα της συναισθηματολογίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι το έργο στερείται συναισθηματικής δύναμης.
Αντιθέτως, υπάρχουν στιγμές όπου η ένταση της εμπειρίας της απώλειας, της νοσταλγίας και της αναζήτησης ταυτότητας αποδίδεται με ιδιαίτερη ευαισθησία. Ωστόσο, αυτές οι στιγμές εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο που δίνει έμφαση στον στοχασμό παρά στη συγκίνηση. Ο Soloup φαίνεται να ενδιαφέρεται περισσότερο για το να θέσει ερωτήματα παρά για το να προσφέρει απαντήσεις.
Η πολιτική διάσταση
Η πολιτική διάσταση του έργου είναι εμφανής και συνειδητή. Η Βαβέλ δεν κρύβει τις προθέσεις της: επιδιώκει να σχολιάσει τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα, να αναδείξει τις αντιφάσεις της και να υπενθυμίσει τη συνεχιζόμενη σημασία της ιστορικής μνήμης. Σε μια εποχή όπου το μεταναστευτικό ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, το έργο αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Ο Soloup επιχειρεί να αποδείξει ότι το κόμικ μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα σε πιο «παραδοσιακές» μορφές λογοτεχνίας, προσφέροντας μια διαφορετική αλλά εξίσου ουσιαστική προσέγγιση της πραγματικότητας.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της Βαβέλ είναι η προσπάθειά της να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του graphic novel στην ελληνική πραγματικότητα. Το μέσο, που συχνά αντιμετωπίζεται ως κατεξοχήν ψυχαγωγικό, εδώ μετατρέπεται σε εργαλείο ιστορικής και πολιτικής ανάλυσης. Ο Soloup επιχειρεί να αποδείξει ότι το κόμικ μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα σε πιο «παραδοσιακές» μορφές λογοτεχνίας, προσφέροντας μια διαφορετική αλλά εξίσου ουσιαστική προσέγγιση της πραγματικότητας.
Συνομιλία
Η σύγκριση με διεθνή έργα του είδους είναι αναπόφευκτη. Χωρίς να μιμείται άμεσα συγκεκριμένα πρότυπα, η Βαβέλ συνομιλεί με μια παράδοση graphic novels που αντιμετωπίζουν την Ιστορία ως πεδίο προσωπικής και συλλογικής διερεύνησης. Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο του Soloup μπορεί να θεωρηθεί ως μέρος μιας ευρύτερης τάσης που επιδιώκει να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην τέχνη και την κοινωνική ανάλυση.
Η Βαβέλ παραμένει ένα έργο που αξίζει την προσοχή. Η φιλοδοξία του, η θεματική του πυκνότητα και η εικαστική του ποιότητα το καθιστούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα δείγματα της σύγχρονης ελληνικής παραγωγής στον χώρο του graphic novel. Η αξία της δεν βρίσκεται μόνο σε όσα λέει, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο επιλέγει να τα πει. Είναι ένα έργο που προκαλεί, που ενίοτε δυσκολεύει, αλλά και που ανταμείβει τον υπομονετικό αναγνώστη με μια εμπειρία πλούσια σε νοήματα. Η σταθερή επιλογή του Soloup να δημιουργήσει ένα έργο τόσο απαιτητικό όσο και ουσιαστικό, αποτελεί από μόνη της μια πράξη καλλιτεχνικής και πολιτικής σημασίας.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον δημιουργό
Ο Soloúp είναι πολιτικός γελοιογράφος (Το Ποντίκι, περιοδικό δρόμου Σχεδία, παλαιότερα Το Βήμα, Goal news, κ.ά.) και δημιουργός κόμικς (Βαβέλ, Γαλέρα, κ.ά.). Έχει σπουδάσει Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αιγαίου (Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας) ενώ η μεταδιδακτορική έρευνα στο ίδιο πανεπιστήμιο συνδέεται με την επαναφήγηση της Ιστορίας μέσα από τα κόμικς.
Η εργασία του Τα ελληνικά comics (Τόπος, 2012), έργο αναφοράς για το συγκεκριμένο ερευνητικό πεδίο, μελετά την εξέλιξη της Ένατης Τέχνης στην Ελλάδα από τη Μεταπολίτευση μέχρι και περίπου το 2010. Η πιο πρόσφατη μελέτη Comics & Graphic novels με οδηγό το Αϊβαλί (Διόπτρα, 2025), το οποίο δημιουργήθηκε σε συνεργασία με την Ευαγγελία Μουλά, επικεντρώνεται στη φόρμα των graphic novels αλλά και την αξιοποίηση των κόμικς στην εκπαίδευση. Διδάσκει γελοιογραφία και κόμικς στο πρόγραμμα e-learning του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Συνολικά έχουν κυκλοφορήσει 14 συλλογές με γελοιογραφίες και κόμικς όπως και τα graphic novels Αϊβαλί (Κέδρος, 2014/Διόπτρα 2025) -μέχρι σήμερα έχει μεταφραστεί στα αγγλικά, γαλλικά, τουρκικά και ισπανικά-, Ο Συλλέκτης: Έξι διηγήματα για έναν κακό λύκο (Ίκαρος, 2018), 21: H μάχη της πλατείας (Ίκαρος, 2021) -το οποίο συνδέθηκε με ένα ευρύτερο πρόγραμμα έρευνας του ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου και το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο- και Ζορμπάς: Πράσινη πέτρα ωραιοτάτη (Διόπτρα 2023), βασισμένο στο έργο Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, του Ν. Καζαντζάκη.
Με αφορμή τα graphic novels Αϊβαλί και Συλλέκτης έχουν πραγματοποιηθεί δύο μεγάλες εκθέσεις στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς (το 2015 και το 2019, αντίστοιχα), ενώ το graphic novel 21: Η μάχη της πλατείας αποτέλεσε την αφορμή για τη μεγαλύτερη σε χρονική διάρκεια έκθεση κόμικς στην Ελλάδα (2021-2022) και μάλιστα διπλή, στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (μέγαρο Παλαιάς Βουλής) και, παράλληλα, στο Μουσείο Tériade στη Λέσβο. Δουλειά του έχει παρουσιαστεί στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ και τον Καναδά.
