«Πώς λειτουργεί η αστυνομική τάξη» των Ασά Τραορέ και Ζοφρουά Ντε Λαγκανερί (κριτική) – Η προσωπική αφήγηση ως πολιτική πράξη

Το 2020 η δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ από αστυνομικούς που μόλις τον είχαν συλλάβει είχε μετατραπεί σε ένα κίνημα δίκαιης οργής, αλλά και απαίτησης για δικαιοσύνη και ίσα δικαιώματα. Το γνωστό «Black Lives Matters» έθετε ένα καίριο ζήτημα στην καρδιά των ΗΠΑ: αντιλαμβάνονται όλοι οι θεσμοί πως οι μαύροι πολίτες οφείλουν να αντιμετωπίζονται όπως οι λευκοί και όχι ως άνθρωποι των οποίων η ζωή δεν έχει καμία αξία; Φευ, το ερώτημα ακόμη δεν έχει απαντηθεί επαρκώς.

Μόνο που τέτοιου είδους ρατσιστικές συμπεριφορές από τους «θεράποντες» του νόμου δεν συναντάμε μόνο στην άλλη άκρη του Ατλαντικού. Λίγα χρόνια πριν από τον θάνατο του Φλόιντ, στις 19 Ιουλίου 2016, στη Γαλλία, ο νεαρός Ανταμά Τραορέ βρέθηκε νεκρός μέσα στο κελί του. Είχε συλληφθεί για ασήμαντη αφορμή. Βρισκόταν μαζί με τον αδελφό του στο δρόμο όταν τους σταμάτησαν τρεις αστυνομικοί για εξακρίβωση στοιχείων.

Έτυχε εκείνη την ημέρα ο Ανταμά να μην έχει πάνω του την ταυτότητά του. Θέλοντας, λοιπόν, να αποφύγει τα χειρότερα αποφάσισε να ξεφύγει από το μπλόκο τρέχοντας. Όλα τα υπόλοιπα βρίσκονται στο φάκελο της υπόθεσής του. Καταδιώχτηκε, συνελήφθη και βασανίστηκε από τους αστυνομικούς από την πρώτη στιγμή. Όταν βρέθηκε στο κελί, η ζωή του βρισκόταν ήδη σε άμεσο κίνδυνο. Οι αστυνομικοί θα μπορούσαν να τον μεταφέρουν σε ένα νοσοκομείο, αλλά προτίμησαν να του φορέσουν χειροπέδες και να τον κλείσουν «μέσα».

Στη συνέχεια, με περισσή κυνικότητα, προέβαλαν διάφορα προσκόμματα στην οικογένειά του για να παραλάβει το νεκρό μέλος της, ενώ διατυμπάνιζαν σε όλους τους τόνους ότι οι αστυνομικοί δεν ευθύνονταν για τον θάνατο του Ανταμά. Έκτοτε, η οικογένειά του βίωσε τη συντριβή υπό το βάρος του χαμού του Ανταμά και η μόνη που όρθωσε το ανάστημά της ήταν η αδελφή του, Ασά, που μετέτρεψε τον άδικο θάνατο του αδελφού της σε κίνημα υπεράσπισης των μαύρων που ζουν στη Γαλλία. Το βιβλίο Πώς λειτουργεί η αστυνομική τάξη – Ο αγώνας Ανταμά Τραορέ, που συνέγραψε μαζί με τον κοινωνιολόγο Ζοφρουά Ντε Λαγκανερί, είναι ένα απαιτητικό και συναισθηματικά φορτισμένο ταξίδι από τον πόνο στο αίτημα, από τη θλίψη στη δράση.

Πέρα από την προσωπική ιστορία

Η αφήγηση της Τραορέ δεν περιορίζεται στην προσωπική τραγωδία· γίνεται παράθυρο σε έναν ευρύτερο κοινωνικό χώρο, όπου ο θάνατος ενός νέου ανθρώπου δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό. Το βιβλίο δείχνει πώς οι όροι της ζωής στα προάστια, η απομόνωση, η φτώχεια, η αμφισβήτηση της παρουσίας της πολιτείας και ο φόβος της αστυνομίας, συμβάλλουν στην αίσθηση ότι κάποιοι άνθρωποι είναι ήδη καταδικασμένοι πριν συμβεί κάτι. Όχι, η Ασά δεν μιλάει απλώς για τον αδελφό της, αλλά για όλους τους «Ανταμά», για κάθε νέο που αισθάνεται ότι η ζωή του έχει μικρή σημασία για το κράτος, την κοινωνία και τους ανθρώπους που συγκροτούν την καθημερινότητα των αδικημένων.

Η δύναμη του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά του να συνδυάζει αυτό το βιωματικό στοιχείο με διερωτήσεις που ξεπερνούν τη συγκεκριμένη υπόθεση: τι σημαίνει δικαιοσύνη; Ποια σχέση έχει η έννοια της ισότητας με τη λειτουργία των θεσμών; Πώς η δημοκρατία πρέπει να εξετάσει εκ νέου τον ρόλο της δημόσιας ασφάλειας, της αστυνομίας; Ποια είναι η ευθύνη των εκπαιδευτικών, των δικηγόρων, των μέσων ενημέρωσης; Όλα αυτά τα ερωτήματα αναδύονται χωρίς να γίνονται θεωρητικά ακατανόητα – παραμένουν άμεσα, πιεστικά.

Ο Λαγκανερί συμπληρώνει στο βιβλίο το απαραίτητο θεωρητικό πλαίσιο· αυτό που θα μπορούσε να είναι θεωρία αποστασιοποιημένη γίνεται εργαλείο κατανόησης. Αναλύονται έννοιες όπως ο θεσμός της ασύμμετρης εξουσίας, το κράτος ως φορέας βίας, ο ρατσισμός όχι μόνο ως μεμονωμένες εκφράσεις μίσους αλλά ως διάχυτη δομή που επηρεάζει τη λογική της καθημερινότητας.

Ρητορική, φόρμα και αμεσότητα

Το βιβλίο λειτουργεί και ως μανιφέστο, και αυτό του δίνει δύναμη. Δεν είναι απλώς έκθεση γεγονότων, είναι φωνή που απαιτεί, που διαμαρτύρεται, που καταγράφει μια πληγή συλλογικής ευαισθησίας. Η χρήση της γλώσσας είναι απλή, αλλά φορτισμένη. Η συναισθηματική εμπλοκή της συγγραφέως δεν υποτάσσεται στη θεωρία, αλλά τη συμπληρώνει. Οι εικόνες της καθημερινότητας, η παρουσία της οικογένειας, της κοινότητας, των ανθρώπων που αισθάνονται «ξεχασμένοι», όλα αυτά καταγράφονται με σεβασμό στην εμπειρία και με στόχο να προκαλέσουν όχι μόνο σκέψη αλλά και κινητοποίηση.

Η σημασία και η επίδραση

Σε μια εποχή όπου η αστυνομική βία, τα περιστατικά με βάση το χρώμα του δέρματος ή την καταγωγή, η αίσθηση ότι κάποιες ομάδες πολιτών είναι «άλλες» ή «περιθωριοποιημένες», βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, το συγκεκριμένο βιβλίο μπορεί να λειτουργήσει ως έναυσμα για να ανοίξει περισσότερο η δημόσια συζήτηση. Και τούτο διότι θέτει ζητήματα που δεν είναι μόνο γαλλικά: είναι ευρωπαϊκά, είναι παγκόσμια. Για κοινωνίες που αντιμετωπίζουν το μεταναστευτικό, την ανισότητα, τον θεσμικό ρατσισμό, αποτελεί παράδειγμα το πώς η προσωπική αφήγηση μπορεί να μετασχηματίσει την πολιτική διεκδίκηση.

Η δράση της Ασά Τραορέ, μέσα από νομικές διαδικασίες, εκστρατείες, κινητοποιήσεις, βρίσκει στον λόγο αυτού του βιβλίου όχι απλά ένα μέσο καταγραφής, αλλά ένα όπλο. Μόνο που πρόκειται για όπλο που δεν επιθυμεί να καταστρέψει ή να αφαιρέσει ζωές, αλλά να βοηθήσει άλλες, αυτές που ζουν στο περιθώριο, ώστε να συνεχίζουν να ζουν δίχως τον φόβο της εξουσίας που δρα επιλεκτικά και σχεδόν εκδικητικά.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τους συγγραφείς

Η Ασά Τραορέ (Assa Traore) είναι γαλλίδα ακτιβίστρια με καταγωγή από το Μάλι. Ίδρυσε την ομάδα Αλήθεια και Δικαιοσύνη για τον Ανταμά, μετά από τον θάνατο του αδερφού της όσο βρισκόταν υπό κράτηση.

Για τη συνεισφορά της στο κίνημα Black Lives Matter τιμήθηκε με το Global Good Honouree Award του θεσμού των BET Awards.

Ο Ζοφρουά ντε Λαγκανερί (Geoffroy de Lagasnerie), φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, είναι Καθηγητής στην Ecole Nationale Suprieure d'Arts de Paris-Cergy.

Έχει γράψει δεκαπέντε βιβλία πολιτικής φιλοσοφίας, κριτικής θεωρίας και κοινωνιολογίας του πολιτισμού.