prison writing

Για το συλλογικό βιβλίο «Στα δύο στενά» (εκδ. Γραφή). Οι κρατούμενοι στις φυλακές Τρικάλων, με τη βοήθεια μαθημάτων δημιουργικής γραφής από τον Νίκο Μάντζιο, είχαν την ευκαιρία να αποτυπώσουν στο χαρτί τα τραύματα αλλά και τις ελπίδες τους.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Αν το De Profundis του Όσκαρ Γουάιλντ, τα Κάντος της Πίζας του Έζρα Πάουντ, οι Σημειώσεις από το υπόγειο του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι ή η Παναγία των λουλουδιών του Ζαν Ζενέ μάς δίνουν τη -στρεβλή- κατά τ’ άλλα αίσθηση πως τα σίδερα της φυλακής δίνουν φτερά στο πνεύμα να φτιάξει αριστουργήματα, τότε, μάλλον, ξεχνάμε πως η φυλακή δεν είναι χώρος δημιουργίας.

Προφανώς δεν φτιάχτηκε γι’ αυτό, ούτε υπάρχει ως θεσμός για να μετατρέψει τους κατά καιρούς τροφίμους σε συγγραφείς και ποιητές. Η τιμωρία και η φυλακή, όπως σημείωνε και ο Μισέλ Φουκώ, ανήκουν σε μια τεχνολογία παίδευσης του σώματος και μόχλευσης της σκέψης.

Κι αν, όμως, μέσα στο σκοτάδι της απομόνωσης ή στην πνιγηρή αγκάλη του κελιού, ένας άνθρωπος καταφέρει να αρθρώσει δύο λέξεις κι αυτές τις βάλει στο χαρτί; Είναι κάτι τέτοιο μια μορφή ελευθερίας ή λειτουργεί απλώς ως μια στιγμιαία εκτόνωση μπρος στο διαρκές φάσμα του εγκλεισμού;

Το βιβλίο Στα δύο στενά (εκδ. Γραφή) ενδέχεται να μας δίνει μια απάντηση. Ουδείς γνωρίζει αν θα είναι και πειστική, εντούτοις είναι άκρως ενδεικτική. Ναι, οι κρατούμενοι μπορούν να γράψουν, έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν ακόμη και μαθήματα δημιουργικής γραφής ενόσω εκτίουν την ποινή τους και μέσω αυτών να εκφράσουν με λέξεις το αποτύπωμα που φέρει το φυλακισμένο σώμα τους και η ανειρήνευτη ψυχή τους.

Η ουσία αυτού του βιβλίου που αποτελείται από πενήντα έξι σύντομα κείμενα δεν είναι αμιγώς λογοτεχνική. Κανένα από τα αυτά τα κείμενα δεν θα κριθεί στη βάση των τεχνικών, της δομής ή του επιδέξιου χειρισμού της γλώσσας και των νοημάτων.

Oι κρατούμενοι γράφουν... 

Γράφτηκαν από κρατούμενους στις φυλακές Τρικάλων κατά τη διάρκεια διετούς εργαστηρίου δημιουργικής γραφής που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το 2ο Σ.Δ.Ε. (Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας) των φυλακών και με συντονιστή τον συγγραφέα και δάσκαλο δημιουργικής γραφής, Νίκο Μάντζιο.

Οι συμμετέχοντες στο τμήμα, μαθητές του σχολείου αλλά και «εξωσχολικοί», άλλοι ημεδαποί κι άλλοι αλλοδαποί, με τη βοήθεια που τους παρείχε το μάθημα, μπόρεσαν να ξεδιπλώσουν τη σκέψη τους δίχως να έχουν κάποια φιλοδοξία να νοηθούν ως συγγραφείς ή να υποστούν τη βάσανο της κριτικής για τα κείμενά τους.

Πολλά από αυτά τα κείμενα δείχνουν με εύγλωττο τρόπο την ψυχολογική κατάσταση ασφυξίας που βιώνουν οι κρατούμενοι. Είναι τραχιά, δεν ωραιοποιούν τις καταστάσεις που βιώνουν, δεν θέλουν να αρέσουν.

Όντως, πολλά από αυτά τα κείμενα δείχνουν με εύγλωττο τρόπο την ψυχολογική κατάσταση ασφυξίας που βιώνουν οι κρατούμενοι. Είναι τραχιά, δεν ωραιοποιούν τις καταστάσεις που βιώνουν, δεν θέλουν να αρέσουν, αλλά να εκφράσουν με ανεπιτήδευτο και ευθύ τρόπο το βάρος της τιμωρίας που υφίστανται.

Τα περισσότερα κείμενα κινούνται σε δύο κατευθύνσεις. Κάποια αφηγούνται ένα τώρα ακίνητο, στεγανοποιημένο. Σαν το χέρι που γράφει τις λέξεις να αποτυπώνει τις σκιές του κελιού και τη δέσμευση των τοίχων.

Κάποιοι άλλοι καταγράφουν αλλοτινές στιγμές της ζωής τους, τότε που ήταν ελεύθεροι. Στιγμές από την παιδική ηλικία, τραυματικές εμπειρίες που εν πολλοίς καθόρισαν τη ζωή τους, αλλά και σκηνές αγάπης, έρωτα και ελευθερίας.

Σκληρές συνθήκες 

Δεν λείπουν φυσικά κείμενα που αναφέρονται στις σκληρές συνθήκες που βίωσαν οι κρατούμενοι από δεσμοφύλακες ή την απαντοχή που κρύβουν μέσα τους όταν και όποτε καταφέρουν να περάσουν το κατώφλι της φυλακής και βρεθούν έξω στον κόσμο.

Μέσα στην ανεπιτήδευτη τραχύτητά τους, αυτά τα κείμενα, όσο πρωτόλεια κι αν είναι, κρύβουν μια αλήθεια που μόνο όποιος έχει βρεθεί σε παρόμοια ή αντίστοιχη θέση μπορεί να κατανοήσει.

Μέσα στην ανεπιτήδευτη τραχύτητά τους, αυτά τα κείμενα, όσο πρωτόλεια κι αν είναι, κρύβουν μια αλήθεια που μόνο όποιος έχει βρεθεί σε παρόμοια ή αντίστοιχη θέση μπορεί να κατανοήσει. Σαφώς, ένα μέρος αυτής της πικρής αλήθειας φτάνει και σε μας, έστω και υποθέτοντας πώς είναι να σου στερούν την ελευθερία σου.

Όπως σημειώνει στο προλογικό του σημείωμα ο Νίκος Μάντζιος (μαζί με τον συγγραφέα Γιώργο Πολυμενάκο είναι οι επιμελητές του βιβλίου) πολύ σύντομα κατανόησε πως σ’ αυτά τα μαθήματα δεν θα ακολουθούσε το ίδιο διδακτικό πρόγραμμα όπως θα έκανε σε ένα οποιοδήποτε άλλο γκρουπ ανθρώπων που ενδιαφέρονται για τη γραφή.

Το να ζητήσει από τους μαθητές του να προστρέξουν στη μυθοπλασία δημιουργώντας κόσμους που δεν υφίστανται, άρα να δουν μια πραγματικότητα μέσα από τα νέφη της φαντασίας τους, θα αποτελούσε σημαντικό τροχοπέδη για τη διαβίωσή τους μέσα σττη φυλακή.

Η πραγματικότητα και η φαντασία 

Γρήγορα κατανόησε πως ένας φυλακισμένος για να καταφέρει να επιβιώσει πίσω από τις μπάρες οφείλει να είναι δεσμευμένος και προσγειωμένος στη σκληρή πραγματικότητα που ζει και όχι να σκέφτεται πράγματα και καταστάσεις που ως ανελεύθερος δεν έχει τη δυνατότητα να βιώσει.

Αυτή τη έκδοση, τα έσοδα της οποίας θα δοθούν εξ ολοκλήρου στο 2ο Σ.Δ.Ε. των φυλακών Τρικάλων, δεν γίνεται να μην υμνηθεί και να μην υποσημειωθεί.

grafh sta dyo stenaΜπορεί να φαντάζει ως μια σταγόνα σε έναν φουρτουνιασμένο ωκεανό (τι άλλο μπορεί να είναι ο κόσμος των φυλακών;), ωστόσο λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στους «μέσα» και τους «έξω».

Άλλωστε, μια κοινωνία που λειτουργεί με όρους ανθρωπισμού οφείλει να γνωρίζει πως οι φυλακισμένοι δεν πρέπει να στερούνται προσοχής και σεβασμού, όποιο και αν είναι το αδίκημα που έχουν διαπράξει.

Η λογοτεχνία δεν θα τους σώσει ούτε τα μαθήματα δημιουργικής γραφής θα απαλύνουν τον πόνο ή τις τύψεις τους. Δεν θα τους κάνουν τη διαβίωση μέσα στη φυλακή ανετότερη. Είναι, όμως, κάτι μέσα στο ακίνητο τίποτα που ζουν. Είναι μια πρόσκαιρη διέξοδος και ως τέτοια τους είναι επωφελής και αναγκαία.

Όπως αποδείχθηκε από τον εξομολογητικό τόνο των κειμένων, άκρως αναγκαία. Όταν δεν έχεις άλλον από τους τοίχους να υποδεχθούν τη φωνή σου, οι λέξεις μπορούν να γίνουν το καλύτερο αποκούμπι.


Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Σαν Νορμάλ» θα κυκλοφορήσει στις 12 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

Για το μυθιστόρημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου «Η μνήμη του πάγου» (εκδ. Καστανιώτη).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τώρα που ολοκληρώθηκε ευδοκίμως η τριλογία «Ο Δράκος της Πρέσπας» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου, μπορούμε να θέσουμε γενικότερα...

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

Για το μυθιστόρημα του Φώτη Δούσου «Τέλεση» (εκδ. Νήσος).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το πρώτο βιβλίο του Φώτη Δούσου ...

«Οδός Ευτυχίδου» της Χρύσας Φάντη (κριτική) – Κάποτε στο Παγκράτι

«Οδός Ευτυχίδου» της Χρύσας Φάντη (κριτική) – Κάποτε στο Παγκράτι

Για το μυθιστόρημα της Χρύσας Φάντη «Οδός Ευτυχίδου» (εκδ. Σμίλη). Κεντρική εικόνα: Φωτογραφία από το παλιό Παγκράτι.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Παρακολουθώντας τη συγγραφική πορεία της Χρύσας Φάντη, είναι ευδιάκριτη η συνε...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

Για τη θεατρική μεταφορά της «Καρδιάς σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ σε διασκευή Άρη Σερβετάλη και Έφης Μπίρμπα και σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα που ανεβαίνει στο θέατρο Κιβωτός. Κεντρική εικόνα: Ο Αντώνης Μυριαγκός στον ρόλο του γιατρού Πρεομπραζένσκι.

Γράφει ο Νίκο...

Ορθόδοξη θεολογία, ψυχοθεραπεία και βιοηθική – Δύο βιβλία, δύο χριστιανικές θεωρήσεις

Ορθόδοξη θεολογία, ψυχοθεραπεία και βιοηθική – Δύο βιβλία, δύο χριστιανικές θεωρήσεις

Για τα βιβλία «Η θεραπεία της ψυχής – Πατέρες και ψυχολόγοι σε διάλογο», του Αλέξιου Ιερομόναχου Καρακαλλινού, και «Τα θεμέλια της βιοηθικής – Μια χριστιανική θεώρηση» (μτφρ. Πολυξένη Τσαλίκη-Κιοσόγλου), του Τρίσταμ Χ. Ένγκελχαρτ (Tristam H. Engelhardt Jr), που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αρμός.

Γ...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ