alt

Για το μυθιστόρημα του Franz Hessel Απόκρυφο Βερολίνο (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Κριτική).

Του Νίκου Ξένιου

«Όποιος εγκλωβίζεται σ' αυτήν την πόλη, καταλήγει να πίνει από απόγνωση».
Franz Hessel

Διαδραματιζόμενο στη γκρίζα, μεταβατική ατμόσφαιρα της δημοκρατίας της Βαϊμάρης, λίγο πριν από την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού, το Απόκρυφο Βερολίνο του Φραντς Χέσσελ αφορά το τελευταίο εικοσιτετράωρο ενός ήρωα που περιπλανιέται στην πόλη πριν την εγκαταλείψει. Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική, σε καλή μετάφραση και με επίμετρο του Απόστολου Στραγαλινού, που χειρίζεται με σεβασμό τις νοηματικές, λεξιλογικές και πραγματολογικές δυσκολίες (ιδιωματισμούς, εκφράσεις αργκό) του πρωτοτύπου.

Εξατομικεύοντας τη «μελέτη του δρόμου»

Απόπειρα φυγής και διαφυγής του νεαρού γόητα από το ενοχλητικό παρόν και ταυτόχρονα ξερίζωμα από την αγαπημένη πόλη, είτε αυτή είναι το «παλιό» Δυτικό Βερολίνο είτε είναι το «νέο», ενοποιημένο Βερολίνο.

1924: το Βερολίνο είναι μια πυρέσσουσα πόλη, που αναπνέει στους ρυθμούς φοβερών οικονομικών και κοινωνικών ανακατατάξεων. Ο ήρωας της τριτοπρόσωπης αφήγησης Βεντελίν την εγκαταλείπει, προκαλώντας στον κύκλο του «δυσεξήγητη στενοχώρια» και θλίψη για τον αποχωρισμό. Απόπειρα φυγής και διαφυγής του νεαρού γόητα από το ενοχλητικό παρόν και ταυτόχρονα ξερίζωμα από την αγαπημένη πόλη, είτε αυτή είναι το «παλιό» Δυτικό Βερολίνο είτε είναι το «νέο», ενοποιημένο Βερολίνο. Η όμορφη Καρόλα, σύζυγος του επιστήθιου φίλου του Κλέμενς Κέστνερ, θέλει να δραπετεύσει μαζί του, αλλά την εμποδίζει η αγάπη της για τον γιο της. Ο Βέντελιν και η Καρόλα θα ήθελαν να ζήσουν τον έρωτά τους, αλλά κανείς από τους δυο τους δεν φτάνει να το αποφασίσει. Ο Κλέμενς, βέβαιος για τα συναισθήματά του προς τη σύζυγό του, φοβάται απλώς μήπως καταστραφεί η φιλία του με τον Βέντελιν.

Η «ιδιωτική» θεώρηση των απόκρυφων πτυχών της πόλης (privatisieren) συνθέτει τη «δύσκολη τέχνη του να περπατάς», το πρίσμα μέσα από το οποίο o συγγραφέας αντικρίζει το Βερολίνο των παρακμιακών αστών, των αντίστοιχων με τους παρισινούς μποέμ των καμπαρέ ή των επιτήδειων λιμοκοντόρων που, αιθεροβάμονες και αργόσχολοι, έγραφαν ποίηση, φιλοσοφούσαν και φλέρταραν ασυστόλως με τις ρωσίδες χορεύτριες. Η άνευ αντικειμένου αναμονή αυτών των flâneurs, υπό μιαν έννοια, συνιστούσε τον αντίλογο στη «νέα αντικειμενικότητα» που έφερνε η επελαύνουσα νεωτερική εποχή: «Αυτά εδώ τα νερά είναι το ποτάμι μας. Το αγαπάμε όπως οι Παριζιάνοι τον Σηκουάνα τους. Με τον Σπρέε στα νοτιο-ανατολικά της πόλης, που τον έχουν πνίξει οι βιομηχανίες, δεν μας συνδέει τίποτα».

Στον άξονα της πραγματικότητας

Ο Χέσσελ μετακόμισε με τους δυο γιους του στο Βερολίνο, όπου παρέμεινε μέχρι το 1938 συναναστρεφόμενος δημιουργούς όπως τον Ρομπέρ Μούζιλ, τον Ρόμπερτ Βάλζερ, τον Σεμπάστιαν Χάφνερ, τον Έρνστ Μπλοχ και τον Ζίγκφριντ Κρακάουερ.

Ο Φραντς Χέσσελ το 1906 ήταν ενεργό μέλος της φιλολογικής ομήγυρης «Montparnasse» της Γερτρούδης Στάιν και του Ανρί Πιερ Ροσέ, στο Παρίσι, όπου και γνώρισε, το 1912, τη σύζυγό του Έλεν Γκρουντ. Η Έλεν, με την ανοχή του Χέσσελ, διατηρούσε επί μακρόν σχέση με τον Ροσέ. Το ζευγάρι χώρισε και ξαναπαντρεύτηκε, αλλά διατηρήθηκαν και η παράλληλη σχέση και η φιλία των δύο ανδρών. Η Έλεν μετακόμισε στο Παρίσι για να ζήσει με τον εραστή της (σε αντίθεση με την Καρόλα του Απόκρυφου Βερολίνου, που επιλέγει να παραμείνει με τον σύζυγο και το παιδί της). Ο Χέσσελ μετακόμισε με τους δυο γιους του στο Βερολίνο, όπου παρέμεινε μέχρι το 1938 συναναστρεφόμενος δημιουργούς όπως τον Ρομπέρ Μούζιλ, τον Ρόμπερτ Βάλζερ, τον Σεμπάστιαν Χάφνερ, τον Έρνστ Μπλοχ και τον Ζίγκφριντ Κρακάουερ. Εκεί ολοκλήρωσε και το Απόκρυφο Βερολίνο, πρόδρομο της Popliteratur και της γενιάς των beat, το οποίο εξέδωσε το 1927.

Το Απόκρυφο Βερολίνο είναι το τρίτο μέρος της τριλογίας Der Kramladen des Glücks, Parisen Romanze και Heimliches Berlin. Μείζον έργο του Χέσελ αποτελεί το χρονικό Περπατώντας στο Βερολίνο (Spazieren in Berlin), όπου αναδεικνύεται verbatim η περσόνα του πλάνητα και όπου βρίσκει κανείς ένα είδος «αρχαιολογίας της νεωτερικότητας». Πρόκειται για ένα λογοτεχνικό ταξιδιωτικό οδηγό που η συντομία του αντιτίθεται στη μεγάλη έκταση του μυθιστορήματος Μπερλίν Αλεξάντερπλατς του Άλφρεντ Ντέμπλιν. Την ίδια χρονιά ο Χέσσελ περιπλανήθηκε στο Παρίσι, συντροφιά με τον φίλο του Βάλτερ Μπένγιαμιν και μεταφράζοντας μαζί του στα Γερμανικά το Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο του Προυστ. Εκεί θεμελίωσε τη δική του «μυθολογία» της πόλης, βασισμένος σε μιαν ολόκληρη θεωρία περί αστικής περιπλάνησης: το βιβλίο του Μπένγιαμιν Die Wiederkehr des Flaneurs είχε ως πρότυπό του τον Χέσσελ, που υπήρξε αποστασιοποιημένος παρατηρητής της πόλης, αυτό που ο Έντγκαρ Άλλεν Πόου είχε αποκαλέσει, στο ομώνυμο διήγημά του, Άνθρωπο του πλήθους.

Ο εφιάλτης του ναζισμού

Φλερτάροντας με το δράμα και τα βοντβίλ, το Απόκρυφο Βερολίνο είναι προάγγελος του φιλμ του Τρυφώ Ζιλ και Ζιμ (1962), που βασίστηκε στο ομότιτλο μυθιστόρημα όπου ο Ροσέ αφηγείται το ménage à trois που έκανε με το ζεύγος Χέσσελ.

Στις δημοτικές εκλογές του 1925 το Σοσιαλιστικό Δημοκρατικό Κόμμα και το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας είχαν αθροιστικά συγκεντρώσει το 52.2% των ψήφων. Στις 7 Νοεμβρίου του 1926 ο Γκέμπελς κατέφθασε με το τρένο στο Βερολίνο για να εκφράσει την επιθυμία να αλλάξει πρόσωπο στην πόλη, που την περιέγραφε ως την «πιο κόκκινη πόλη στην Ευρώπη μετά τη Μόσχα». Όταν, το 1932, οι άνεργοι εκτοξεύτηκαν στους 6.000.000 σε όλη τη χώρα και στους 600.000 μόνο στο Βερολίνο, το κόμμα των Ναζί κατόρθωσε να γίνει κυρίαρχο, ενώ στις 4 Απριλίου περίπου 200.000 συγκεντρώθηκαν στο κέντρο της πόλης για να ζητωκραυγάσουν τον Χίτλερ. Τα πράγματα είχαν πάρει τον δρόμο τους. Ο Φραντς Χέσελ κατέφυγε αυτοεξόριστος στο Σαναρί σιρ Μερ της νότιας Γαλλίας το 1941 μαζί με την οικογένειά του και πολλούς άλλους ανθρώπους του πνεύματος (Λάιονελ Φουχτουένγκερ, Άλμα Μάλερ, Βέρνερ Χέρτσοκ, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Χάινριχ και Τόμας Μαν, Γιόζεφ Ροτ, Στέφαν Τσβάιχ), για να αποφύγει τη ναζιστική φρίκη.

Φλερτάροντας με το δράμα και τα βοντβίλ, το Απόκρυφο Βερολίνο είναι προάγγελος του φιλμ του Τρυφώ Ζιλ και Ζιμ (1962), που βασίστηκε στο ομότιτλο μυθιστόρημα όπου ο Ροσέ αφηγείται το ménage à trois που έκανε με το ζεύγος Χέσσελ. Στη νουβέλα, σε αντίθεση με όσα συνέβησαν στην πραγματική ζωή του Φραντς Χέσελ, ο ιδιόρρυθμος σύζυγος Κλέμενς Κέστνερ αντιμετωπίζει τα πράγματα με ευγένεια, ψυχραιμία, διακριτικότητα και σοφή αποστασιοποίηση: «Με τους τίτλους, τις επιγραφές, τις οδηγίες χρήσης, τις συντομογραφίες, γύρω σου προβάλλει ζωντανό το παρόν, μπορείς να το διαβάσεις καθώς περνάς. Δεν χρειάζεται ν’ αγγίξεις τίποτα, γιατί μόλις το κάνεις θα διαλυθεί αμέσως στα χέρια σου και θα μετατραπεί σε γκρίζα στάχτη του παρελθόντος». 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Το βράδυ συναντιούνται στις τρύπες τους και, πότε μελαγχολικοί, πότε ευδιάθετοι, συνεχίζουν να υφαίνουν όλοι μαζί τα όνειρα της νιότης τους».

«Θα επιστρέψεις κάποια μέρα και θα μείνεις μαζί μας στο απόκρυφο Βερολίνο… Θα κάνουμε ξανά βόλτες δίπλα σ΄ αυτά τα νερά και θα συζητάμε για τους εφαπτόμενους κύκλους των αναμνήσεων και των προσδοκιών μας».

«Η πλατεία με τις πρεσβείες και τα ανάκτορα του φαινόταν ακόμα τεράστια. Εκεί είχε περπατήσει με τις ώρες πλάι στον πατέρα του, όταν ήταν τεσσάρων ετών (...) Πότε πότε ο μικρός έπρεπε να κάνει πολλά βηματάκια για να προλαβαίνει τους μεγάλους. (...) Από εκείνη την ημέρα ένιωθε πολίτης του Βερολίνου».

 «Πήγαινε να περπατήσεις στους δρόμους την ώρα που πέφτει το σούρουπο, δες τα χλωμά πρόσωπα των εργαζόμενων κοριτσιών. (…) Νιώσε τον βραδινό πυρετό της παράξενης μικρής μεγαλούπολης. (…) Διάβασε παιχνιδιάρικα τη φρίκη των επιγραφών στις εισόδους των σπιτιών: Ενοικιαζόμενα δωμάτια με την ημέρα, την εβδομάδα, το μήνα, ινστιτούτα λειτουργικών και ψυχικών διαταραχών. (…) Μίλα με τους οδηγούς των τραμ σε βερολινέζικη διάλεκτο για πολιτική και συνδικάτα». 


altΑπόκρυφο Βερολίνο
Franz Hessel
Μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός
Κριτική 2016
Σελ. 160, τιμή εκδότη €12,00

alt

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) –  Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) – Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

Για το βραβευμένο με Πούλιτζερ 2022 μυθιστόρημα του Τζόσουα Κοέν [Joshua Cohen] «Οι Νετανιάχου» (μτφρ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Η οικογένεια Netanyahu (ο μικρός αριστερά είναι ο «Μπίμπι» - Μπένιαμιν Νετανιάχου, ενώ από τη φωτογραφία απουσιάζει ο τρίτος γιος της οικογένειας, ο Ίντο)...

«Το νησί των χαμένων δέντρων» της Ελίφ Σαφάκ (κριτική) – Για τις πληγές του παρελθόντος και τη διαιώνισή τους στις επόμενες γενιές

«Το νησί των χαμένων δέντρων» της Ελίφ Σαφάκ (κριτική) – Για τις πληγές του παρελθόντος και τη διαιώνισή τους στις επόμενες γενιές

Για το μυθιστόρημα της Ελίφ Σαφάκ [Elif Şafak] «Το νησί των χαμένων δέντρων» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Ψυχογιός).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Το παρελθόν είναι ένας σκοτεινός, παραμορφωτικός καθρέφτης. Το κοιτάζεις και το μόνο που βλέπεις είνα...

«Οι κίνδυνοι του να καπνίζεις στο κρεβάτι» της Μαριάνα Ενρίκες (κριτική) – Μια εθιστική συλλογή διηγημάτων

«Οι κίνδυνοι του να καπνίζεις στο κρεβάτι» της Μαριάνα Ενρίκες (κριτική) – Μια εθιστική συλλογή διηγημάτων

Για τη συλλογή διηγημάτων της Μαριάννα Ενρίκες [Mariana Enriquez] «Οι κίνδυνοι του να καπνίζεις στο κρεβάτι» (μτφρ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: (© Unsplash). 

Γράφει η Φανή Χατζή

Πέντε χρόνια μετά τη σαγηνευτική συλ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

Για τη θεατρική μεταφορά της «Καρδιάς σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ σε διασκευή Άρη Σερβετάλη και Έφης Μπίρμπα και σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα που ανεβαίνει στο θέατρο Κιβωτός. Κεντρική εικόνα: Ο Αντώνης Μυριαγκός στον ρόλο του γιατρού Πρεομπραζένσκι.

Γράφει ο Νίκο...

Ορθόδοξη θεολογία, ψυχοθεραπεία και βιοηθική – Δύο βιβλία, δύο χριστιανικές θεωρήσεις

Ορθόδοξη θεολογία, ψυχοθεραπεία και βιοηθική – Δύο βιβλία, δύο χριστιανικές θεωρήσεις

Για τα βιβλία «Η θεραπεία της ψυχής – Πατέρες και ψυχολόγοι σε διάλογο», του Αλέξιου Ιερομόναχου Καρακαλλινού, και «Τα θεμέλια της βιοηθικής – Μια χριστιανική θεώρηση» (μτφρ. Πολυξένη Τσαλίκη-Κιοσόγλου), του Τρίσταμ Χ. Ένγκελχαρτ (Tristam H. Engelhardt Jr), που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αρμός.

Γ...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ