«Γιατί επαναστατούμε» του Βίκτορ Μοντόρι (κριτική) – «Μια επανάσταση των ασθενών για προσεγμένη φροντίδα με καλοσύνη»

Αποδοτικότητα. Οικονομικοί δείκτες. Μεγιστοποίηση κέρδους. Όροι που θεωρούνται εκ των ων ουκ άνευ για μια επιχείρηση, που σκοπό έχει, ευνοήτως, το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος. Μπορεί άραγε ο κλάδος της υγείας να υπαχθεί σ’ αυτή και μόνο την κατηγορία;

Σαφώς, τα νοσοκομεία, ειδικά τα ιδιωτικά, είναι κι αυτά επιχειρήσεις, και οι ιατροί που τα στελεχώνουν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, εμπεδώνουν τη λογική του κέρδους, παράλληλα με το λειτούργημά τους. Κι όμως, ο Βίκτορ Μοντόρι στο βιβλίο του Γιατί επαναστατούμε μας προσφέρει καταρχάς μια κριτική της υπάρχουσας κατάστασης, αλλά κι ένα κάλεσμα για αλλαγή τόσο βαθιά ώστε να αγγίξει την ίδια την ταυτότητα της θεραπευτικής σχέσης.

Ο κεντρικός του ισχυρισμός είναι ότι η υγεία στις βιομηχανικές της όψεις (ιατρικά συστήματα, πολιτικές, πρωτόκολλα, οικονομικά κίνητρα) έχει απομακρυνθεί από αυτό που πρέπει να υπηρετεί: τον άνθρωπο που αρρωσταίνει, τη ζωή του, τις δυνάμεις και τις αδυναμίες του.

Η διάγνωση του προβλήματος

Ο Μοντόρι σημειώνει με επίταση κάτι που όλοι μας λίγο πολύ έχουμε αντιμετωπίσει: η ιατρική έχει βρεθεί όμηρος ενός συστήματος που βάζει πρώτα το οικονομικό σκέλος και όχι την ανθρώπινη εμπειρία μπρος στην ασθένεια ή ακόμη και τον θάνατο. Αναφέρεται σε περιπτώσεις που ο ασθενής μπορεί να έχει να κάνει με πολυάριθμες υποχρεώσεις (φάρμακα, εξετάσεις, ραντεβού, διαχείριση της ασθένειας στην καθημερινότητά του) και πώς αυτές οι υποχρεώσεις συσσωρεύονται, ξεπερνώντας την πραγματική ικανότητά του να τις αντέξει. Αυτή το φορτίο της θεραπείας είναι βασικό στοιχείο της ανάλυσής του.

Παράλληλα, ο συγγραφέας δείχνει πώς παραδοσιακές πρακτικές της τεκμηριωμένης ιατρικής και των κατευθυντηρίων οδηγιών μπορεί να λειτουργούν ως όπλα αντί για βοηθήματα, όταν γίνονται άκαμπτα ή όταν εφαρμόζονται χωρίς προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες του κάθε ασθενούς. Επιπλέον, περιγράφει την «εκβιομηχάνιση» του συστήματος υγείας: αναφέρεται σε μια σειρά από λογιστικές διαδικασίες, οικονομικά κίνητρα, πίεση για παραγωγικότητα και έμφαση στα αποτελέσματα που μετρούνται σε δείκτες. Όσο πιο πολύ το σύστημα προσπαθεί να μετρήσει και να τυποποιήσει τα επιμέρους σημεία του, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από την ουσία της φροντίδας.

Οι προτάσεις

Το βιβλίο δεν περιορίζεται σε διαπιστώσεις· προτείνει θεμέλια για μια επανάσταση στην υγεία. Μια αλλαγή στην πρακτική και στην ηθική του συστήματος. Σημειώνει πως η φροντίδα πρέπει να σχεδιάζεται έτσι ώστε να επιβαρύνει όσο το δυνατόν λιγότερο τη ζωή του ασθενούς. Αυτό σημαίνει ότι οι καθημερινές δυνατότητες του ατόμου, οι περιορισμοί του, η κοινωνική του κατάσταση, οι ανάγκες και οι προτεραιότητές του πρέπει να είναι κριτήρια για την επιλογή θεραπειών και διαδικασιών. Υποστηρίζει πως ο ασθενής πρέπει να έχει ενεργό ρόλο. Όχι απλώς να ενημερώνεται, αλλά να συμμετέχει στη διαμόρφωση της θεραπείας του με τρόπο που να αντικατοπτρίζει τις αξίες, τους φόβους και τις επιθυμίες του.

Επιπλέον, οι ασθενείς να έχουν πρόσβαση, έλεγχο και κατανόηση των δεδομένων που αφορούν την υγεία τους. Δεν να είναι απλώς αποδέκτες αποφάσεων που βασίζονται σε τεράστια δεδομένα ή σε τεχνολογία που τους ξεπερνά, αλλά να συμμετέχουν ενημερωμένα.

Το βιβλίο προτείνει να αποφεύγονται όροι όπως «παρέχω φροντίδα», «πελάτης», «χρήστης» και άλλες εκφράσεις που μεταχειρίζονται την υγεία σαν προϊόν. Η φροντίδα δεν πρέπει να θεωρείται κάτι που παραδίδεται σε έναν καταναλωτή· πρέπει να είναι μια σχέση, μια συνδιαλλαγή ανθρώπων. Επιπλέον, οι ασθενείς να έχουν πρόσβαση, έλεγχο και κατανόηση των δεδομένων που αφορούν την υγεία τους. Δεν να είναι απλώς αποδέκτες αποφάσεων που βασίζονται σε τεράστια δεδομένα ή σε τεχνολογία που τους ξεπερνά, αλλά να συμμετέχουν ενημερωμένα.

Τέλος, σημειώνει πως η φροντίδα που είναι προσεκτική και γεμάτη καλοσύνη για τον πάσχοντα, απαιτεί χρόνο, διάλογο, να βλέπεις τον άνθρωπο πίσω από τη νόσο, να κατανοείς τη βιογραφία του και όχι μόνο τη βιολογία του.

Μανιφέστο κατά του υπάρχοντος συστήματος υγείας

Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί και ως μανιφέστο από την πλευρά των ανθρώπων κατά του υπάρχοντος συστήματος υγείας. Περιλαμβάνει περιστατικά ασθενών και γιατρών και προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα. Το θετικό του είναι πως δεν έχει τη μορφή ακαδημαϊκού συγγράμματος για λίγους, αλλά αντίθετα προτιμά να αναδείξει το προσωπικό βίωμα. Αυτό του επιτρέπει να απευθύνεται είτε σε επαγγελματίες υγείας είτε σε ασθενείς· να συγκινεί αλλά και να προβληματίζει.

Μπορεί τα οικονομικά μεγέθη να αποτελούν σημείο αιχμής στις καπιταλιστικές κοινωνίες μας, εντούτοις δεν πρέπει να λησμονούμε πως το κριτήριο της βιωσιμότητάς τους δεν μπορεί να γίνει το κέρδος έναντι του ανθρώπου.

Θα έλεγε κανείς πως αυτό το βιβλίο είναι ένας καθρέφτης και ένα σημείο εκκίνησης: βλέπεις τι έχει χαθεί, ποια είναι η σχέση που αρνείται να ξεχαστεί και ποια είναι η θεραπεία που αξίζει να περιλαμβάνει την καλοσύνη. Το γεγονός ότι ο Μοντόρι είναι καθηγητής Ιατρικής στη φημισμένη Mayo Clinic ενισχύει τα εχέγγυα της στέρεας γνώσης, της πλούσιας εμπειρίας, αλλά και της δυνατότητας να βλέπει πιο μακριά από τα «καθεστωτικά» Συστήματα Υγείας. Μπορεί τα οικονομικά μεγέθη να αποτελούν σημείο αιχμής στις καπιταλιστικές κοινωνίες μας, εντούτοις δεν πρέπει να λησμονούμε πως το κριτήριο της βιωσιμότητάς τους δεν μπορεί να γίνει το κέρδος έναντι του ανθρώπου. Και τούτο διότι αν ο άνθρωπος εκλείψει, το κέρδος αυτομάτως θα αρχίζει να μειώνεται επικίνδυνα.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Βίκτορ Μοντόρι είναι ενδοκρινολόγος και καθηγητής ιατρικής στην κλινική Mayo στο Ρότσεστερ της Μινεσότα, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Με περισσότερες από 800 επιστημονικές δημοσιεύσεις στο ενεργητικό του, θεωρείται ένας από τους πλέον επιδραστικούς ερευνητές παγκοσμίως και κορυφαία φωνή ενάντια στη βιομηχανοποίηση της ιατρικής.

Ιδρυτής του κινήματος Patient Revolution και πρωτοπόρος της ελάχιστα παρεμβατικής ιατρικής (minimally disruptive medicine), έχει αφιερώσει τη ζωή του στην προώθηση μιας φροντίδας που σέβεται τον άνθρωπο και μειώνει το θεραπευτικό φόρτο για τους ασθενείς.