Για την ποιητική συλλογή του Ζαχαρία Σώκου «Ενθάδε» (εκδ. Μελάνι).
Γράφει η Λίνα Φυτιλή
Με τον υποδηλωτικό τίτλο Ενθάδε κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μελάνι το τέταρτο ποιητικό βιβλίο του Ζαχαρία Σώκου στις αρχές του καλοκαιριού 2025. Το βιβλίο, 90 σελίδων, έχει τρεις ενότητες: «Πώς να σας το πω;», «Το Φρέαρ των Οινουσών», «Το γούπατο της μέρας». Σημαντικό μέρος του βιβλίου ιχνηλατεί την απώλεια προσφιλών προσώπων, ποιητών, ζωγράφων, φίλων, ανασκάπτοντας το παρελθόν και τη μνήμη. Εγκύπτουν στη φύση, που γίνεται μια υπόμνηση του κόσμου – εξωτερικού και εσωτερικού, εξού π.χ. και «Το Φρέαρ των Οινουσών», που σηματοδοτεί το βαθύτερο μέρος της Μεσογείου, εν προκειμένω της ανθρώπινης ψυχής. Στη δεύτερη ενότητα αυτή, στην καρδιά του βιβλίου, ο ποιητής μνημονεύει και αποχαιρετά αγαπημένους από τη ζωή και την τέχνη γνωστούς του: τι βαθύτερο για την καρδιά από τον θάνατο, και δη αγαπημένων προσώπων, από τον φόβο ότι έρχεται η σειρά μας;
Ήδη ο τίτλος του βιβλίου είναι υποβλητικός και διττός: Με την αποσιώπηση του «κείται» παραπέμπει άμεσα στο ελεγειακό «ενθάδε κείται», δηλαδή στην απώλεια προσφιλών προσώπων και τον θάνατο – και άρα, με μια ειρωνική αντιστροφή, στο επέκεινα. Από την άλλη, ως κυριολεκτικός και νοηματικά πλήρης, όχι ελλειπτικός τίτλος, παραπέμπει στο εδώ, στο ένθεν, στην εγκόσμια προβληματική και τις αγωνίες του ζώντος, αυτού που μένει πίσω και συνεχίζει χωρίς τους φίλους. Έτσι, τα ποιήματα εξετάζουν επιπλέον και κριτικάρουν στιγμές της ανθρώπινης κωμωδίας και έργα των ανθρώπων.
Με σχετικά λιτή αλλά φροντισμένη γλώσσα, με εκφραστικά μέσα που συνδυάζουν εύστοχα την εικόνα, τον στοχασμό και την αφήγηση, ο ποιητής δημιουργεί ένα σκιαγράφημα των προσωπικών σχέσεων, μνημονεύει, σαν να κουβαλάει μέσα του, τους απόντες, γεγονός που εντέλει τον προτρέπει να γράψει γι’ αυτούς λυρικά γράμματα αποχαιρετισμού και ειλικρινούς πένθους, ακόμα και έκπληξης κι έντρομου θαυμασμού, ενόψει του θανάτου τέτοιων «larger than life» προσώπων.
«Πώς σαβανώνονται οι αγαπημένοι/ μέσα στη λαλιά/ πώς ταριχεύονται τα λόγια/ μες στα κείμενα» (ποίημα «Ακόμα προσπαθώ», σ. 37).
Ο Σώκος επιχειρεί με τους στίχους του να ρίξει φως στον μακρινό και μυστηριώδη κόσμο των νεκρών, χωρίς να παραλείπει την ατομική του εμπειρία και συν-κίνηση από το αμετάθετο γεγονός της θνητότητας και του τέλους. Η οπτική του για τον κόσμο, το κοσμοείδωλό του όπως αποτυπώνεται μεταξύ αγνωστικιστικής απορίας και μεταφυσικού ρίγους, δεν αποκλείει τη συνάντηση με το σκοτάδι του μέλλοντος, με την απειλή του θανάτου, με το εφήμερο των ανθρώπινων σχέσεων και δημιουργιών. Παράλληλα, η ποιητική του αφήγηση συνδιαλέγεται με την εποχή μας, φωτογραφίζοντας πτυχές της συγχρονίας και πειρασμούς της λογοτεχνικής πιάτσας, πότε με ενάργεια και πότε με δηκτική διάθεση.
«Απ’ όσους παραβρέθηκαν/ στον γάμο του/ όλοι/ κι ακόμα πιο πολλοί/ να είναι
στην κηδεία («Τύχη ή ατυχία», σ. 81).
Ειδικά οι μικρές ποιητικές συνθέσεις του πετυχαίνουν να εκφράσουν τον θραυσματικό κόσμο, τα ατελή σημεία του, χρησιμοποιώντας ως μέσα τις αισθήσεις, την εικονοποιία για ν' αποδοθεί μια σύλληψη στοχαστική, και τ' άρρητα βιώματα που δίνονται υπαινικτικά μ' αφοριστική πύκνωση. «Το κάθε σόι/ το ξεσέρνει/ μια σκιά» («Τα εν οίκω», σ. 19), ή «Τα αναμμένα/ κάρβουνα/ καίνε/ τα σβηστά/ λερώνουν» («Τα κάρβουνα», σ. 15), ή «Τη σκιά / όσο τη μαλώνεις/ δεν φεύγει/ στον ήλιο πάνε πες τα» («Σκιά», σ. 24).
Οι αποχαιρετισμοί
Οι αποχαιρετισμοί των αγαπημένων καταλαμβάνουν ένα σεβαστό μέρος της συλλογής. «Εδώ κείτονται» οι αγαπημένοι, μοιάζει να μας λέει ο ποιητής, μόνοι και έρημοι, κοντά στα ποιήματα-μνήματα που λειτουργούν σαν μικρά αντίο. Αυτοί οι ευγενικοί αποχαιρετισμοί αφορούν ένα μέρος της μνήμης οδυνηρό, καθώς ο κύκλος γύρω από τις ανθρώπινες ζωές είναι στενός και περιορισμένος.
«Πού είναι τώρα/ τα πρόσωπα, τα σώματα/ εκείνη η ύλη κι οι μορφές/ που σας φορούσαν/ ενώ ατσαλάκωτοι εσείς κυκλοφορείτε/ σε γράμματα σε λέξεις και βιβλία/ και με το έτσι θέλω μπαινοβγαίνετε/ διαρκώς στη μνήμη» («Πού είναι τώρα», σ. 49).
Κάθε μάχη που δίνουμε είναι πρωτίστως εσωτερική, προσωπική, αθόρυβη. Ο Σώκος αποδίδει γόνιμα αυτές τις εσωτερικές συγκρούσεις, αλλά και την εποχή του, εστιάζοντας στη μνήμη και τη συναισθηματική, εξομολογητική ανάγνωση των ανθρωποκεντρικών θεματικών του. Εστιάζει και στα κενά της μνήμης, στους αρχετυπικούς σχηματισμούς του παρελθόντος που μοιάζουν να ζητούν ξεκλείδωμα.
Η μελαγχολία του τελικά βρίσκει διέξοδο και καταφυγή στην ποίηση, κόντρα στην ευτέλεια της καθημερινότητας και στα υπαρξιακά αδιέξοδα του κάθε υποκειμένου. Γίνεται η αφορμή για να προσφέρει έναν ουσιαστικό φόρο τιμής στους εκλιπόντες φίλους.
Τα ποιήματά του είναι εμμέσως και μια συνομιλία μ' αγαπημένους ποιητές, με τις παραξενιές και τους στίχους τους, μια μνημονική αναφορά αλλά και μια προσπάθεια αναδημιουργίας του κόσμου, μ' εκείνη την «άχραντη καθαρότητα που κουρνιάζει αμέριμνα στα μάτια των παιδιών», πέρα από τα στερεότυπα και τους συμβιβασμούς. Αποτυπώνουν, ενίοτε παιγνιωδώς, με υπαινικτική διάθεση, πραγματικά βιώματα και συναπαντήσεις του ποιητή, χωρίς τη μεσολάβηση μιας ανοικειωτικής, αφηγηματικής φωνής, αποκαλύπτοντας με κάποια τρυφερότητα, πραγματικούς φόβους κι αγωνίες, μ' αφορμή πραγματικές απώλειες, που πάντα μας πληγώνουν.
＊ Η ΛΙΝΑ ΦΥΤΙΛΗ είναι συγγραφέας. Τελευταίο της βιβλίο, το μυθιστόρημα «Χρυσός κήπος. Άλτιν Μπαχτσεσί» (εκδ. Εστία).
Δυο λόγια για τον ποιητή
Ο Ζαχαρίας Σώκος γεννήθηκε στο Κεφαλόβρυσο Αιτωλικού το 1954 και μεγάλωσε στην Αγία Παρασκευή Αττικής. Σπούδασε Διεθνείς Ευρωπαϊκές Οικονομικές Σπουδές και Σκηνοθεσία.
Εργάστηκε ως δημοσιογράφος στην ΕΡΤ, σε εφημερίδες και περιοδικά. Υπήρξε παραγωγός τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών εκπομπών, όπως στο Τρίτο Πρόγραμμα, στην εκπομπή «Απόστροφος» κ. α. Ασχολήθηκε με θέματα που αφορούν στον ελληνισμό της διασποράς, αλλά και θέματα λόγου και τέχνης.
