«Γιατί η πολιτική αποτυγχάνει» του Μπεν Άνσελ (κριτική) – Οι πέντε παγίδες της δημοκρατίας και πώς να τις αποφύγουμε

Η πολιτική αποτυγχάνει όταν πιστεύουμε ή υποκρινόμαστε πως πιστεύουμε ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις σύγχρονες κρίσεις (πιστωτικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές) χωρίς αυτήν. Η απάντηση στην αποτυχία της πολιτικής είναι περισσότερη και όχι λιγότερη πολιτική.

Πολιτική όμως είναι ό,τι υλοποιεί συλλογικούς στόχους. Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν χρειάζεται ή όχι η πολιτική για την αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων της εποχής, αλλά το ποια πολιτική χρειάζεται. Καταρχάς, οι πέντε προκλήσεις της εποχής -κατά τον Μπεν Άνσελ, συγγραφέα και καθηγητή Συγκριτικής Θεώρησης Δημοκρατικών Θεσμών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης- είναι η δημοκρατία, η ισότητα, η αλληλεγγύη, η ασφάλεια και η ευημερία. Κάθε μια από αυτές τις προκλήσεις για την πολιτική εμπεριέχει και μια παγίδα. Αυτές οι παγίδες είναι «νάρκες» στο σώμα της δημοκρατίας και ο συγγραφέας αναζητεί τον ναρκαλιευτή που θα τις εξουδετερώσει.

Το βιβλίο Γιατί η πολιτική αποτυγχάνει (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, εκδ. Μεταίχμιο), εμπλουτισμένο με πολλά παραδείγματα που το κάνουν πιο προσιτό σε κάθε αναγνώστη/στρια, χρειάζεται να διαβαστεί με μεγάλη ή, πιο σωστά, με διπλή προσοχή. Η επιφανειακή και γρήγορη ανάγνωση του ίσως μας μπερδέψει και αλλού να θεωρήσουμε τον συγγραφέα του πολύ προοδευτικό και αλλού πολύ συντηρητικό, αλλού αριστερό και αλλού δεξιό, αλλού με τη νεωτερικότητα και αλλού με την παράδοση.

Διαλεκτική αντιμετώπιση

Ο Άνσελ όμως είναι επιστήμονας, του οποίου ο «θεός» του είναι η διαλεκτική αντιμετώπιση των φαινομένων που μελετά και η αμφιβολία για τα τελικά και κλειστά συμπεράσματα. Έτσι, γι’ αυτόν κάθε κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο έχει διπλή όψη. Η πολωμένη δημοκρατία μπορεί να διευρύνει τις ανισότητες, η κοινωνική ασφάλεια χωρίς τον έλεγχο των «φρουρών» της τάξης μπορεί να οδηγήσει στη τυραννία και να επιδεινώσει την εγκληματικότητα, οι απαραίτητες δράσεις κατά της κλιματικής κρίσης μπορούν να επιδεινώσουν τις διεθνείς σχέσεις, η αναλογική αντιπροσώπευση έχει ως αποτέλεσμα υψηλότερα επίπεδα αναδιανομής, αλλά εμπεριέχει και κινδύνους απαξίωσης της πολιτικής.

Η προσπάθεια να αποφύγει κανείς τα παραπάνω, τα οποία ο συγγραφέας αποκαλεί παγίδες της δημοκρατίας είναι απαραίτητη για να ξαναγίνουν οι δημοκρατίες ελκυστικές. Επισημαίνει όμως ταυτοχρόνως πως το ατομικό συμφέρον είναι πανταχού παρόν, αλλά χωρίς το συλλογικό να είναι κι αυτό παρόν, δεν υπάρχουν λύσεις που να αποτρέπουν τις πέντε παγίδες κατά της δημοκρατίας. Κάθε θετική οπτική που αναδεικνύεται εδώ, εμπεριέχει και μια αρνητική και τ’ αντίστροφο.

Τι παγιδεύει τις δημοκρατίες;

Κατά τον Άνσελ η δημοκρατία είναι ένα σύστημα που βρίσκει τους περισσότερους από εμάς σύμφωνους. Τα προβλήματα ξεκινούν από τη στιγμή που θα πρέπει να συγκεκριμενοποιήσουμε τι είναι η δημοκρατία και ποιες οι παγίδες που την απειλούν. Ας δεχθούμε πως η δημοκρατία, όπως υποστήριζε ο Σουμπέτερ, είναι εκείνο το πολίτευμα στο οποίο οι πολίτες ψηφίζουν ελεύθερα μέσα σε ανταγωνιστικές πολυκομματικές συνθήκες και οι εκλεγμένοι έχουν την εξουσία να λαμβάνουν τις αποφάσεις.

Ο συγγραφέας «προβοκάρει» τη συζήτηση, όταν ισχυρίζεται πως στην ουσία δεν υπάρχει «η βούληση του λαού». Αυτή υπάρχει μόνο όταν συμφωνούμε όλοι. Πράγμα αδύνατον.

Το πρόβλημα όμως με τις δημοκρατίες δεν τελειώνει εδώ. Αντιθέτως, εδώ ξεκινά. Ακόμη κι αν αυτά τα τρία, κατά Σουμπέτερ, στοιχεία είναι παρόντα, οι δημοκρατίες δεν παύουν να ταλανίζονται από ορισμένες παγίδες που δεν επιτρέπουν την αποτύπωση της «βούλησης του λαού». Ο συγγραφέας μάλιστα «προβοκάρει» τη συζήτηση όταν ισχυρίζεται πως στην ουσία δεν υπάρχει «η βούληση του λαού». Αυτή υπάρχει μόνο όταν συμφωνούμε όλοι. Πράγμα αδύνατον. Εδώ, θεωρώ όμως, πως κάνει λάθος.

Όπως και πολλοί άλλοι που κριτικάρουν τον Ρουσσώ για τη δική του «γενική βούληση», ο Άνσελ συγχέει τη «βούληση του λαού» με τη «βούληση όλων». Η βούληση του λαού όμως δεν είναι η βούληση όλων. Γι’ αυτό το λόγο και έχει μεγάλη σημασία ο διαχωρισμός της «γενικής βούλησης» ως «τη σύνθεση των κρίσεων για το κοινό αγαθό» από τη «βούληση όλων» ως «την απλή συνάθροιση των προσωπικών ιδιοτροπιών και ατομικών επιθυμιών» (Ρουσσώ). Η «γενική βούληση» ως αρχή σύστασης των αντιπροσωπευτικών δημοκρατιών βεβαίως και υπάρχει. Άλλο που πολλές φορές είναι δύσκολο ν’ αποτυπωθεί σωστά και επαρκώς.

Η βούληση των νικητών

Για τον Άνσελ οι δημοκρατίες ζουν πάντα με το φόβο των παγίδων που τις περιβάλλουν. Και η πρώτη παγίδα είναι η παγίδα που η ίδια θέτει στον εαυτό της. Αυτή εκφράζεται από τον κίνδυνο η βούληση των νικητών να επιδιώκει την εκμετάλλευση και καταπίεση των ηττημένων. Για να αποφευχθεί κάτι τέτοιο δημιουργούνται θεσμοί (δικαστήρια, ανεξάρτητες αρχές, κεντρικές τράπεζες, συνδικαλιστικές οργανώσεις) και αναπτύσσονται νόρμες και διαδικασίες που δεν επιτρέπουν στους νικητές των εκλογών να αυθαιρετούν κατά τη διακυβέρνηση τους.

Για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία, χρειάζεται να την περιορίσουμε, «να χαλιναγωγήσουμε τη δημοκρατία με θεσμούς και νόρμες που δεν δίνουν στους νικητές των εκλογών όλα όσα θέλουν».

Να απειλούν δηλαδή τις, κατά τον Σουμπέτερ, τρεις αρχές της δημοκρατίας με εκτροπές όπως η αυθαίρετη παράταση της θητείας τους. Για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία όμως απ’ αυτή την παγίδα χρειάζεται να την περιορίσουμε, «να χαλιναγωγήσουμε τη δημοκρατία με θεσμούς και νόρμες που δεν δίνουν στους νικητές των εκλογών όλα όσα θέλουν» (σ. 54).

Για να τεκμηριώσει αυτή τη θέση του ο συγγραφέας προσφεύγει στην ιστορία της δημοκρατίας και στην αιώνια σύγκρουση νικητών (πλειοψηφίας) και ηττημένων (μειοψηφίας). Δίνει παραδείγματα όπου η μάχη για την επιλογή διαφορετικών εναλλακτικών οδηγεί «σε χάος και αναποφασιστικότητα». Αναφέρεται, μεταξύ πολλών άλλων παραδειγμάτων, στο περίφημο πολωνικό «liberum veto», όπου στο πολωνικό Sejm έπρεπε να υπάρχει απόλυτη ομοθυμία για να ληφθεί απόφαση. Εκπληκτικό παράδειγμα είναι κι τα όσα συνέβησαν με το Brexit.

Εκεί το κοινοβούλιο ήταν υποχρεωμένο να κινηθεί ανάμεσα σε τρεις αλληλοαποκλειόμενες και αλληλοεξαρτώμενες εναλλακτικές: Brexit χωρίς συμφωνία, Brexit με συμφωνία, νέο δημοψήφισμα. Και η δημοκρατία παρέλυσε. «Το χάος ξεσπά όταν οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να επιλέξουν μια και μόνη πολιτική» (σ. 77). Μόλις προκύπτουν πάνω από δυο επιλογές, η δημοκρατική ψηφοφορία μπορεί πάντα να οδηγήσει σε χάος και αναποφασιστικότητα, ισχυρίζεται. Η κριτική του Άνσελ εστιάζει και στον τρόπο που διεξάγονται οι εκλογές και στα διλήμματα που αυτές θέτουν.

Κατά τη γνώμη του Άνσελ το πιο δημοκρατικό σύστημα επιλογής νικητών είναι η «αναλογική αντιπροσώπευση», αν και αυτή εμπεριέχει κινδύνους δημιουργίας χάους.

Κατά τη γνώμη του το πιο δημοκρατικό σύστημα επιλογής νικητών είναι η «αναλογική αντιπροσώπευση», αν και αυτή εμπεριέχει κινδύνους δημιουργίας χάους. Πάντως θεωρεί πως για να αποφεύγεται η πόλωση, πρέπει ν’ αποφεύγουμε τις πολλές επιλογές. Εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή εκ μέρους του αναγνώστη, γιατί η κατά λέξη ανάγνωση αυτής της άποψης οδηγεί σε παρερμηνεία των σκοπών του. Θέλω να πιστεύω πως ο σκοπός του, όντως είναι αυτός που δηλώνει.

Να εντοπίσουμε δηλαδή θεσμούς και νόρμες που θα απαγορεύουν την αυθαιρεσία των εκλογικών νικητών. Αλλά από την άλλη το να θέτεις περιορισμούς στις επιλογές με στόχο ν΄ αποφύγεις το χάος, μπορεί να σε σπρώξει στην τυραννία. Κάτι που και ο συγγραφέας δεν αγνοεί, όπως θα δούμε παρακάτω.

Παγιδευμένοι στην ισότητα

Η δεύτερη παγίδα είναι αυτή της ισότητας. Και εδώ εκ πρώτης όψεως λειτουργεί προβοκατόρικα, όταν υποστηρίζει πως τα ίσα δικαιώματα υπονομεύουν τα ίσα αποτελέσματα και το αντίστροφο. Αν όλοι έχουμε ίσα δικαιώματα ή ίσες ελευθερίες, τότε τα αποτελέσματα δεν μπορούν να είναι ίσα, αφού δεν καταβάλλουμε όλοι τις ίδιες προσπάθειες. Αλλά και δεν ξεκινάμε όλοι από το ίδιο σημείο, όπως δείχνει και η δυνατότητα του δισεκατομμυριούχου Τζόζεφ Μπέζος να πηγαίνει ιδιωτικά στο διάστημα.

Εδώ ο συγγραφέας θυμίζει την κριτική που ο Μαρξ έκανε στον θεσμό της δικαιοσύνης υποστηρίζοντας πως αυτός είναι άδικος, αφού κρίνει με ίδιο «δίκαιο» τρόπο άνισους ανθρώπους. Γίνεται ακόμη περισσότερο «προβοκάτορας» όταν τονίζει πως «για να μην αποτυγχάνει συνεχώς η πολιτική, οδηγώντας σε δικτατορίες, ίσως χρειαζόμαστε περισσότερη ανισότητα, όχι λιγότερη» (σ. 149). Εννοεί πως στα αυταρχικά καθεστώτα κανείς δεν είναι σίγουρος για τη ζωή και την περιουσία του.

Ο Mπεν Άνσελ είναι καθηγητής Συγκριτικής Θεώρησης Δημοκρατικών Θεσμών στο Κολέγιο Νιούφιλντ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Μετά τη διδακτορική του διατριβή στο Χάρβαρντ, δίδαξε για αρκετά χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, ενώ έγινε τακτικός καθηγητής στην Οξφόρδη το 2013, σε ηλικία τριάντα πέντε ετών. Είναι μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας από το 2018. Η έρευνά του έχει προβληθεί σε μεγάλα μέσα ενημέρωσης (New York Times, The Economist, The Times και BBC Radio) και στην Έκθεση Οικονομικής Ανάπτυξης της Παγκόσμιας Τράπεζας

Έτσι οι ελίτ που θέλουν να προστατέψουν τα αγαθά τους από κάθε αυταρχική εξουσία, επιδιώκουν να την ανατρέψουν ανοίγοντας τον δρόμο προς τη δημοκρατία. Η επιδίωξη των ίσων αποτελεσμάτων οδηγεί στην κατάργηση των ελευθεριών, αλλά ούτε οι ελευθερίες της αγοράς οδηγούν σε ίσα αποτελέσματα. Ίσως εδώ θα μπορούσε να εστιάσει περισσότερο στις αφετηρίες. Μη ταυτίζουμε όμως τον συγγραφέα μόνο με την άποψη πως η ανισότητα οδηγεί πάντα στη δημοκρατία. Κατ’ αυτόν, αυτή οδηγεί και στην πόλωση. Αυτό που θέλει να καταδείξει ο Άνσελ είναι το πόσο δύσκολο σύστημα είναι η δημοκρατία, όταν είναι δημοκρατία.

Για να υπάρχει δημοκρατία χρειάζεται να έχουμε ισορροπία ανάμεσα στην ισότητα και στην αποδοτικότητα. Διαφορετικά οι ίσες ελευθερίες υπονομεύουν τα ίσα αποτελέσματα και τα ίσα αποτελέσματα υπονομεύουν τα ίσα οικονομικά δικαιώματα και τις ελευθερίες.

Για να υπάρχει δημοκρατία χρειάζεται να έχουμε ισορροπία ανάμεσα στην ισότητα και στην αποδοτικότητα. Διαφορετικά οι ίσες ελευθερίες υπονομεύουν τα ίσα αποτελέσματα και τα ίσα αποτελέσματα υπονομεύουν τα ίσα οικονομικά δικαιώματα και τις ελευθερίες. Υπ’ αυτή τη λογική ο συγγραφέας θεωρεί πως, για παράδειγμα, η πρόταση για τον φόρο των μεγάλων περιουσιών είναι αμφίβολη για τα τελικά αποτελέσματά της.

Και οι παγίδες δεν τελειώνουν εδώ

Η τρίτη παγίδα είναι αυτή της αλληλεγγύης. Αυτή συνίσταται στη διαπίστωση πως οι πολίτες θέλουν το κράτος πρόνοιας μόνο όταν το χρειάζονται οι ίδιοι και η οικογένειά τους. Και το απορρίπτουν όταν χρειάζεται να πληρώσουν φόρους γι’ αυτό. «Η παγίδα της αλληλεγγύης βρίσκεται παντού, επειδή η αλληλεγγύη κοστίζει» (σ. 221). Όταν η αλληλεγγύη δεν μας αφορά, γκρινιάζουμε για το κόστος.

Όταν μας αφορά, συναινούμε σ’ αυτό το κόστος. Τα παραδείγματα με τις αντιδράσεις στα σχέδια του Ομπάμα για την καθολικοποίηση της ιατρικής περίθαλψης, η οποία προϋποθέτει και τα ανάλογα ασφάλιστρα, είναι ενδεικτικά της παγίδας τού να θέλουμε δηλαδή την αλληλεγγύη (το κράτος πρόνοιας) μόνο όταν την έχουμε ανάγκη. Εδώ χρειάζεται να επισημανθεί η καχυποψία του συγγραφέα έναντι της πρότασης για το «Καθολικό Βασικό Εισόδημα», ως κάτι που προβάλλεται ως υποκατάστατο της ανάγκης ύπαρξης ενός καθολικού κράτους πρόνοιας. Συμφωνώ απόλυτα.

Η τέταρτη παγίδα αφορά την ασφάλεια, εσωτερική και διεθνή. Χρειαζόμαστε ασφάλεια, είναι αλήθεια. Και γι’ αυτό χρειαζόμαστε θεσμούς και μέσα ασφάλειας (αστυνομία, κάμερες, δικαιοσύνη). Εδώ η αντίφαση βρίσκεται στην ανάγκη προστασίας μας από τους προστάτες. Ποιος μάς ασφαλίζει απ’ αυτούς που είναι προορισμένοι ν’ εγγυώνται την ασφάλεια μας;

Η ασφάλεια αποτρέπει την αναρχία, αλλά πως όμως μπορούμε να αποφύγουμε τη τυραννία, στην οποία μπορεί να οδηγήσει η ίδια αυτή ασφάλεια; Και εδώ ο συγγραφέας καταφεύγει σε πλήθος παραδειγμάτων αυθαιρεσίας, κυρίως από αμερικανικά αστυνομικά τμήματα. Αν ζούσε στην Ελλάδα, θα ήξερε κάτι και για το τμήμα της Ομόνοιας. Την ασφάλεια που αποφεύγει την αναρχία, αλλά δεν οδηγεί στην τυραννία, δεν την εξασφαλίζουν από μόνες τους οι τεχνολογίες, ούτε φυσικά οι αγορές. Θα εκπλαγούν πολλοί, αλλά για μεγαλύτερη ασφάλεια ο συγγραφέας προτείνει τη μείωση των δαπανών για την αστυνομία και την αύξηση των δαπανών για το κράτος πρόνοιας.

Θα εκπλαγούν πολλοί, αλλά για μεγαλύτερη ασφάλεια ο συγγραφέας προτείνει τη μείωση των δαπανών για την αστυνομία και την αύξηση των δαπανών για το κράτος πρόνοιας.

Και τέλος έχουμε την πέμπτη παγίδα. Αυτή συνίσταται στη διαπίστωση πως ό,τι «μας κάνει πλουσιότερους βραχυπρόθεσμα μας κάνει φτωχότερους μακροπρόθεσμα». Κάτι τέτοιο είναι εμφανές με την κλιματική κρίση. Εκεί, ό,τι αναβάλλουμε να κάνουμε σήμερα για τη μείωση της χρήσης του άνθρακα, λόγω του ότι δεν θέλουμε να έχουμε οικονομικές απώλειες, θα το βρούμε μπροστά μας αργότερα με απώλειες τόσο οικονομικές όσο και ανθρώπινες. Τα παραδείγματα που καταθέτει για την τεκμηρίωση αυτής της παγίδας είναι πολλά και σημαντικά.

Η συλλογική δράση

Η απάντηση σ’ αυτές τις παγίδες δεν είναι φυσικά εύκολη. Πρώτον η λύση σε μια παγίδα μπορεί να οξύνει τους κινδύνους από μια άλλη. Παραδείγματος χάρη η απάντηση στα πρόβλημα της ασφάλειας μπορεί να οδηγήσει στη λογική της εστίασης στα βραχυπρόθεσμα οφέλη. Η κάθε παγίδα υπάρχει λόγω της αντίφασης και της σύγκρουσης ανάμεσα στα ατομικά μας συμφέροντα και τους συλλογικούς μας στόχους.

Η διαφαινόμενη λύση ονομάζεται συλλογική δράση. Αυτή η δράση συμβάλλει στο να αποφύγουμε την παγίδα της δημοκρατίας που είναι η χειραγώγηση της ψήφου.

Επομένως η διαφαινόμενη λύση ονομάζεται συλλογική δράση. Αυτή η δράση συμβάλλει στο να αποφύγουμε την παγίδα της δημοκρατίας που είναι η χειραγώγηση της ψήφου, την παγίδα της ισότητας που συνίσταται στην ένταση ελευθεριών και δικαιωμάτων, την παγίδα της αλληλεγγύης που είναι το ενδιαφέρον μας να στρέφεται μόνο γύρω από τον εαυτό μας, την παγίδα της ασφάλειας που συνίσταται στον ατομικό πειρασμό να αποφεύγουμε τους συλλογικούς κανόνες, όπου μπορούμε. Αλλά πάνω απ’ όλα αυτή χρειάζεται για την αντιμετώπιση της παγίδας της ευημερίας.

Η «κλιματική αλλαγή είναι το κατεξοχήν πρόβλημα συλλογικής δράσης» (σ. 402). Όλα αυτά προϋποθέτουν θεσμούς συμμετοχικής και διαβουλευτικής δημοκρατίας, αν και ο ίδιος δεν την ονομάζει έτσι. Μιας δημοκρατίας, δηλαδή, διεύρυνσης της συμμετοχής στους θεσμούς που αποφασίζουν.

Για να γίνει αυτό, πρέπει οι πολίτες να αποδεχθούν πως δημοκρατία χωρίς συμμετοχή είναι αδύνατη. Αλλά και η συμμετοχή δεν είναι πανάκεια, αφού και οι άνθρωποι έχουν αδυναμίες. Χρειάζονται επίσης θεσμοί και νόρμες που θα διευκολύνουν τη μετατροπή των ατομικών συμφερόντων σε συλλογικά.

Επιστρέφω εκεί όπου ξεκίνησα. Η ανάγνωση αυτού του βιβλίου θέλει μεγάλη προσοχή εκ μέρους του αναγνώστη και της αναγνώστριας. Αλλά στο τέλος η ανταμοιβή σε πλούτο ιδεών, θέσεων και γνώσεων είναι τεράστια. Η μετάφραση του έμπειρου μεταφραστή Γιώργου Μαραγκού συμβάλλει στην κατανόηση των πρωτότυπων ιδεών του συγγραφέα.

Ενός συγγραφέα όπου αν διαβάσεις την άποψή του πως η ανισότητα φέρνει τη δημοκρατία, θα τον παρεξηγήσεις, αν δεν διαβάσεις και την άποψή του υπέρ του καθολικού κοινωνικού κράτους. Ο συγγραφέας χορηγεί ένα εμβόλιο που δεν αποκλείει, αλλά εισάγει στον οργανισμό μας ένα μικρόβιο. Το μικρόβιο της αμφιβολίας γι’ όλα όσα πιστεύουμε και της ετοιμότητας ν΄ ακούσουμε όλα όσα ισχυρίζονται οι άλλοι. Μια ακόμη καλή επιλογή πρωτότυπου δοκιμίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

^＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Τελευταίο βιβλίο του, η μελέτη «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Η ανισότητα σημαίνει πως στο παιγνίδι έχει μπει νέος παίκτης. Και αυτό μπορεί να είναι καλό για τη δημοκρατία. Ισότητα σημαίνει στασιμότητα, κι αυτό συχνά σημαίνει συνεχή δικτατορία. Κι εδώ έχουμε την άλλη πλευρά της παγίδας της ισότητας - μερικές φορές τα ίσα αποτελέσματα μπορούν να υπονομεύσουν τα ίσα δικαιώματα. Η ανισότητα, αντίθετα, μπορεί να κάνει καλό στη δημοκρατία, αν είναι να ταρακουνήσει τις παραδοσιακές ελίτ» (σ. 171).