«Αθήνα 403» των Βενσάν Αζουλέ & Πολέν Ισμάρ (κριτική) – «Μη μνησικακείν»: Αποκαθιστώντας τη Δημοκρατία με τον τρόπο των Αθηναίων

Σε καιρούς ζοφερούς ή μεταβατικούς, η καταφυγή στο παρελθόν με τη μορφή της νοσταλγίας προσφέρει παρηγοριά στους ανθρώπους. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, εξίσου ενδιαφέρουσα, ενασχόληση με το παρελθόν – της ιστορίας και των διδαγμάτων της. Σ’ αυτή την περίπτωση η ιστορία, με τη μορφή βιβλίου, οφείλει να διαθέτει δύο βασικές ιδιότητες προκειμένου να γίνει θελκτική από το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό.

Η πρώτη είναι εκείνη του ύφους του αναγνώσματος, το οποίο δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην ευκρίνεια, τη σαφήνεια και την αξιοπιστία του. Ο συγγραφέας πρέπει να αποδειχθεί εξίσου -ή ακόμα και περισσότερο- ενδιαφέρων με το θέμα του, κάτι που δεν είναι τόσο εύκολο όσο ακούγεται. Ένα επιστημονικό σύγγραμμα που θα κυκλοφορήσει σε στενό ακαδημαϊκό κύκλο είναι κάτι διαφορετικό από το ιστορικό βιβλίο που θα εκτεθεί στα βιβλιοπωλεία και θα προσελκύσει κοινό υποψιασμένο μεν, πλην όμως όχι απαραίτητα προσηλωμένο στο ιστορικό γεγονός και τις σημασίες του.

Χρέος επομένως του συγγραφέα είναι να αποτολμήσει μια επανάγνωση (σε αντίθεση με τη λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι αυθαίρετη), η οποία θα ιστορεί γεγονότα, ενώ την ίδια στιγμή θα απευθύνεται στον αναγνώστη προσφέροντάς του μια σύνδεση με το παρόν του

Κατά δεύτερον, το ιστορικό έργο κινείται μέσα στον χρόνο, εκείνον του παρελθόντος ως πρωτότυπο γεγονός, αλλά ταυτόχρονα και τον παρόντα ως καταγραφή, ερμηνεία κι ανάγνωσμα, το οποίο εκ των πραγμάτων συνδέεται με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του σύγχρονου κοινού. Χρέος επομένως του συγγραφέα είναι να αποτολμήσει μια επανάγνωση (σε αντίθεση με τη λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι αυθαίρετη), η οποία θα ιστορεί γεγονότα, ενώ την ίδια στιγμή θα απευθύνεται στον αναγνώστη προσφέροντάς του μια σύνδεση με το παρόν του, καθώς και κάποιο επιπλέον διακειμενικό στοιχείο, το οποίο θα λειτουργήσει σαν καρύκευμα, διανθίζοντας το ιστορικό/ πολιτικό με το πολιτισμικό.

Κάτι που μας φέρνει στο βιβλίο με τον τίτλο Αθήνα 403 – Η ιστορία ως χορικό, ένα ακόμα εξαιρετικό δείγμα της προσεγμένης σειράς ιστορικών έργων από τις εκδόσεις Πόλις.

Εν αρχή το ιστορικό γεγονός: η καθοριστική ημερομηνία 403 π.Χ. της αποκατάστασης της Δημοκρατίας στην Αθήνα μετά τη σύντομη αν και εξόχως αιματηρή στάση των Τριάκοντα τυράννων. Το κομβικής σημασίας συμβάν που τραυμάτισε τη συλλογική ψυχή των Αθηναίων, δημοκρατικών και ολιγαρχικών ομού, αποτελεί την κεντρική θεματική του βιβλίου αυτού. Γύρω από αυτό ξετυλίγονται οι επιμέρους ιστορίες των ανδρών -κυρίως και για προφανείς λόγους- αλλά και γυναικών που διαδραμάτισαν κάποιον ρόλο στα πεπραγμένα. Η ιστορία ως συλλογική πράξη εμπεριέχει εξ ορισμού και τα ατομικά πεπρωμένα, τα οποία συγκρούονται και διαπλέκονται με τρόπους που δεν είναι πάντοτε εμφανείς στην εξ αποστάσεως παρατήρηση.

Η πολύτιμη αρωγή των γραπτών πηγών καθιστά το έργο του ιστορικού δυνατό, ενώ ταυτόχρονα το περιορίζει στη βάση της διασταύρωσης, της επικύρωσής τους, με τον συγγραφέα να γεμίζει τα κενά με τα συμπεράσματά του, ανάλογα με το δικό του σκοπούμενο κάθε φορά – μα κι αυτό ενέχει στοιχεία υποκειμενικότητας, αφού συχνά επιλέγονται εκείνες οι πηγές που θα αποδείξουν το προαποφασισμένο συμπέρασμα κ.ο.κ. Όχι πως αυτό είναι απαραίτητα κακό ή λάθος. Εφόσον υπάρχουν τα θεμέλια (οι πηγές), δίνεται η δυνατότητα στον συγγραφέα να χτίσει επάνω σε αυτά και να οδηγήσει το κοινό του εκεί που επιθυμεί, με τον τρόπο που προτιμά.

Η ιδιαιτερότητα αυτού του βιβλίου είναι πως συναρμόζει με εξαιρετικά ενδιαφέροντα τρόπο το αμιγώς ιστορικό με το πολιτισμικό στοιχείο του χορικού, του αρχαίου χορού: «Εάν εξεταστεί υπό το πρίσμα της χορικότητας, το τοπίο της αθηναϊκής κοινότητας εμφανίζεται πολύ διαφορετικό, καθώς αναδεικνύεται η πολλαπλότητα και η ρευστότητά του», γράφουν χαρακτηριστικά οι συγγραφείς. Με άλλα λόγια, τα στεγανά καταρρίπτονται και στη θέση μίας μονολιθικής πραγματικότητας, εμφανίζεται ένα παλίμψηστο, μια επικάλυψη όπου επιτρέπει τη μετατόπιση, τη ροή και την αλληλεπίδραση προσώπων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, προσφέρουν στον σύγχρονο αναγνώστη μια πολυπρισματική ανάγνωση που δίχως να υπολείπεται ιστορικών αναφορών, εμπλουτίζεται από τις σχέσεις που ο χορός με τους προεξάρχοντες, τους πρωταγωνιστές και τους ακόλουθούς του ως σημαινόμενο επανατροφοδοτεί το ιστορικό γεγονός που με τη σειρά του το αρδεύει.

Ο αναγνώστης επομένως δεν αρκείται στην οπτική των ηγετικών προσωπικοτήτων που «σέρνουν τον χορό», όπως έχουμε συνηθίσει, αλλά καλείται να λάβει υπόψη του τα μικρά χορευτικά βήματα κι όσων ακολουθούσουν «συντρέχοντες όσο μπορούντες».

Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, οι συγγραφείς αφιερώνουν σε συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα από ένα κεφάλαιο: «Ο αταξινόμητος Σωκράτης, ο ολιγαρχικός Κριτίας, ο ρήτορας Λυσίας, αλλά και ο δημόσιος γραμματέας Νικόμαχος, ο πρώην δούλος Γήρυς και η ιέρεια Λυσιμάχη». Ο καθένας από αυτούς, ως μέρος του ευρύτερου χορού της εποχής του, συμβάλει στα γεγονότα που έλαβαν χώρα εκείνα τα δίσεκτα χρόνια, προσφέροντας στον αναγνώστη την οπτική της θέσης, της τάξης, του φύλου, της ιδιαιτερότητάς του/της, συνθέτοντας το παζλ της εποχής εκείνης. Ο αναγνώστης επομένως δεν αρκείται στην οπτική των ηγετικών προσωπικοτήτων που «σέρνουν τον χορό», όπως έχουμε συνηθίσει, αλλά καλείται να λάβει υπόψη του τα μικρά χορευτικά βήματα κι όσων ακολουθούσουν «συντρέχοντες όσο μπορούντες». Η πλουραλιστική αφήγηση συμπληρώνει κενά και σε σημαντικό βαθμό επεξηγεί και διευρύνει την κατανόηση του ιστορούμενου.

Ταυτόχρονα, το εισαγωγικό και το καταληκτικό κεφάλαιο («Εισαγωγή» και «Η πόλη εν χοροίς»), αφιερωμένα στην ιστορία ως χορικό, με μια κυκλική χορευτική κίνηση χωνεύουν και εγκιβωτίζουν τα ιστορικά πρόσωπα προσφέροντας μια νέα διάσταση, παράλληλη με την παραδοσιακή ιστορική. Τα πρόσωπα, τα οποία βιογραφούνται σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές της εξεταζόμενης περιόδου, συνεισφέρουν στο χορικό της Πόλης των Αθηνών, της πρώτης (και για κάποιους τελευταίας) Δημοκρατίας, υπό την ουσιαστική έννοια της Εξουσίας του Δήμου, κατά τη διάρκεια εκείνων των μηνών που ακολούθησαν την εγκαθίδρυση της Τυραννίας υπό τον Κριτία, ως κεντρικό πρόσωπο, και των Τριάκοντα, μέχρι την πτώση της και την επαναφορά στο προηγούμενο δημοκρατικό καθεστώς των προγόνων.

Μη μνησικακείν

Η Πόλη, μας υπενθυμίζουν οι συγγραφείς, δεν υπήρξε ποτέ ένα αρμονικό σύνολο, που δεδομένης της συγκυρίας (ήττα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο) αίφνης εξέπεσε της δημοκρατικής χάριτος. Ήδη η στάση, η μάστιγα, ενυπήρχε και μια σειρά προηγηθέντων συμβάντων (ολιγαρχικό πραξικόπημα του 411, αλλά και μετά τους Τριάκοντα οι Δέκα και οι Ένδεκα) προετοίμασαν το έδαφος. Η ουσιαστική διαφορά ήταν ότι η κατάληψη της εξουσίας από τους Τριάκοντα δίχασε με μανιχαϊστικό τρόπο την αθηναϊκή κοινωνία, οπότε μία αποφασισμένη φράξια επέβαλλε τον δικό της βηματισμό στον συλλογικό χορό, όχι μόνο αποκλείοντας όσους δεν συμβάδιζαν, αλλά οδηγώντας τους στον θάνατο. Αυτή η μικρή (μόλις οκτάμηνη παραμονή στην εξουσία) αλλά ταυτόχρονα δραματική παρεμβολή, οδήγησε στην ήττα των ολιγαρχικών.

Εδώ λοιπόν εντοπίζεται το κεντρικό και, για εμένα, το πλέον σημαντικό θέμα του βιβλίου: στον τρόπο με τον οποίον η δημοκρατική Αθήνα αποκατέστησε τους θεσμούς και το πολίτευμα.

Όταν με ηγέτη τον ριζοσπαστικό δημοκράτη Θρασύβουλο κατελήφθη η εξουσία μετά την καθοριστική μάχη της Μουνιχίας στον Πειραιά και ανετράπησαν οι εν άστυ Τριάκοντα, οι Αθηναίοι δεν προέβησαν σε πράξεις αντεκδίκησης (παρά μόνο μεμονωμένα), αλλά αποφάσισαν να προχωρήσουν σε πολιτική συμφιλίωσης, εκδιώκοντας ενεργητικά τον εφιάλτη της στάσεως. Προβλέφθηκε γενική αμνηστία για όσους είχαν πάρει μέρος στα γεγονότα του καθεστώτος και του εμφυλίου, με εξαίρεση τους ίδιους τους Τριάκοντα, τους Έντεκα και μερικούς βασικούς συνεργούς τους. Εδώ λοιπόν εντοπίζεται το κεντρικό και, για εμένα, το πλέον σημαντικό θέμα του βιβλίου: στον τρόπο με τον οποίον η δημοκρατική Αθήνα αποκατέστησε τους θεσμούς και το πολίτευμα. Δύο λαμπερές λέξεις συνεχίζουν μέσα από τους αιώνες να φωτίζουν την ανθρώπινη κατάσταση, αποτελώντας λαμπρό παράδειγμα και μόνιμο διακύβευμα: «Μη μνησικακείν» - ουσιαστική παρακαταθήκη πολιτισμού, με την κυριολεκτική έννοια, της δημοκρατικής Αθήνας.

Η διαδικασία της συγχώρησης επιβλήθηκε δια νόμου, αποτελώντας πολιτική βούληση που κατέστη πράξη με την επιβολή της υψηλότερης δυνατής ποινής σε περίπτωση απείθειας.

Η μεγαθυμία αυτή, η οποία έχει ακόμα μεγαλύτερη αξία καθώς ακολούθησε την τραυματική ήττα από τους Λακεδαιμόνιους και την αιματοχυσία των Τριάκοντα, αποτελεί την επιτομή του δημοκρατικού πνεύματος, του ουσιαστικού πολιτικού πολιτισμού (όρος ευτελισμένος στις σύγχρονες κοινωνίες της εμπορευματικής οικονομίας). Βεβαίως, υποστηρίζουν οι συγγραφείς, το «Μη μνησικακείν» δεν έγινε ασμένως αποδεκτό ούτε απλά έλουσε με τη χάρη του τους πολίτες που έσπευσαν να ξεχάσουν εν μία νυκτί τη φρίκη. Η διαδικασία της συγχώρησης επιβλήθηκε δια νόμου, αποτελώντας πολιτική βούληση που κατέστη πράξη με την επιβολή της υψηλότερης δυνατής ποινής σε περίπτωση απείθειας. Οι ακραίες φωνές απομονώθηκαν χάριν μιας υψηλότερης αξίας, εκείνης της ενότητας των αντιθέσεων, προκειμένου η κοινότητα να μην κατρακυλήσει εκ νέου στη στάση, στον εμφύλιο σπαραγμό.

Η αποκατάσταση του χορού 

Μεταφορικά ιδωμένο, ο Δήμος αποκατέστησε τον χορό, ο οποίος είχε σκορπίσει καθώς κάποια μέλη του απέκλεισαν κάποια άλλα με βίαιο τρόπο. Αυτό δεν σημαίνει ότι εντός του χορού, ακόμα και πριν τους Τριάκοντα, δεν υπήρχαν διχογνωμίες, αντιπαραθέσεις κι έριδες. Πλην όμως, η συμμετοχή ήταν δεδομένη, αφού η χορική δραστηριότητα έχαιρε καθολικής εκτίμησης ως αναπόσπαστο τμήμα της αγωγής των νέων ατόμων αρχικά, ώστε στη συνέχεια να συμμετάσχουν ενεργά στις πολιτικές διεργασίες. Αυτή η συμμετοχική εορτή, η κυκλική διάταξη, αποτελεί την επιτομή της δημοκρατικής πολιτείας. Η δε διακοπή συνεπάγεται ρήξη και διχόνοια. Δεν είναι τυχαίο ότι οι χορικοί αγώνες καθιερώθηκαν μετά τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη (από τις λίγες ουσιαστικές αναίμακτες επαναστάσεις, κατά τον Καστοριάδη), προκειμένου να καταπολεμηθεί ο εμφύλιος διχασμός. Κατά τον τρόπο αυτόν επέρχεται η πολυπόθητη ισορροπία και αποσοβείται η «ανόσια στάση».

Κατ’ αυτόν τον τρόπο εκτονώνονται αναίμακτα οι στασιαστικές τάσεις και το πέρας του χορικού βρίσκει την κοινότητα αν όχι αδελφωμένη, τουλάχιστον ειρηνική

Ο χορός, εν τέλει, λειτουργεί καθαρτικά και ταυτόχρονα ιαματικά προβάλλοντας σε ασφαλή χώρο τους εγγενείς ανταγωνισμούς και αντιδικίες των μετεχόντων, κωδικοποιώντας τους κινησιολογικά και τελετουργικά, προκειμένου να τους άρει σε ένα συμβολικό επίπεδο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εκτονώνονται αναίμακτα οι στασιαστικές τάσεις και το πέρας του χορικού βρίσκει την κοινότητα αν όχι αδελφωμένη, τουλάχιστον ειρηνική, αφού η βία, ο αδελφοκτόνος πόλεμος έχει χάσει πλέον την αίγλη που του προσφέρει η αδιαμεσολάβητη επαφή των πολιτών.

Συγκεφαλαιώνοντας, τις σπάνιες φορές που έρχομαι σε επαφή με εξαιρετικά βιβλία σαν αυτό σχετικά με την Αρχαία Ελλάδα και δη τη δημοκρατική Αθήνα, μένω έκθαμβος με τα στοιχεία του παρελθόντος τα οποία παραμένουν όχι μόνο παρόντα στη σύγχρονη πραγματικότητα, αλλά την ίδια στιγμή ικανά να διδάξουν όλους εμάς -στη Δύση κυρίως- που θεωρούμαστε επίγονοι εκείνων. Εφόσον λοιπόν κάποιοι αναγνώστες βρουν τον χρόνο και τη διάθεση να διαβάσουν το έργο αυτό, θα διαπιστώσουν ότι τελικά η ανθρώπινη συνθήκη παραμένει απαράλλακτη στις βάσεις της, αφού αιώνες μετά παλεύουμε ακόμα με τη στάση, με το κτήνος μέσα μας που ζητά την εκδίκηση, αλλά και με την ανάγκη μας για συμμετοχή στον μεγάλο χορό της κοινότητας. Κι αν κάτι έχει χαραχτεί στη μνήμη μου, πολύτιμη παρακαταθήκη και σύνθημα που δεν υπόκειται σε μόδες και συμψηφισμούς παντός είδους είναι αυτό: «Μη μνησικακείν».

*Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Από αυτή την άποψη, το χορικό πρότυπο σχετίζεται με τη στάση –τη διχόνοια ή την εσωτερική σύγκρουση-, και για τον λόγο αυτό πρέπει να τοποθετήσουμε τον χορό στο πλαίσιο ενός φάσματος συλλογικών δραστηριοτήτων που οδηγούν, από τη μία πλευρά, στον πόλεμο και, από την άλλη, στην αρμονία και την ειρήνη. Έχει σημασία να υπογραμμίσουμε ότι οι χορικοί αγώνες καθιερώθηκαν αμέσως μετά την αιματηρή σύγκρουση ανάμεσα στις παρατάξεις του Κλεισθένη και του Ισαγόρα στα τέλη του 6ου αιώνα· ήδη από το 508-507 π.Χ., η αναδιοργάνωση της χορικής δραστηριότητας, στο πνεύμα του συστήματος των δέκα φυλών που επέβαλε ο Κλεισθένης, μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας τρόπος να αποτραπεί η επανάληψη της εμφύλιας σύρραξης. Η διοργάνωση χορικών αγώνων είναι ένας τρόπος τιθάσευσης της στάσης, όπως ακριβώς οι φυλές της μεταρρύθμισης του Κλεισθένη αποσκοπούσαν στη διάρρηξη των παλαιότερων δεσμών και των παραταξιακών διχασμών: διά της αντικατάστασης της ανόσιας στάσης με τον υγιή ανταγωνισμό, επιτυγχάνεται μια νέα πολιτειακή ισορροπία. Η αναμέτρηση των χορών επιτρέπει τόσο την αναπαράσταση όσο και την υπέρβαση της εμπειρίας του εμφυλίου πολέμου, δηλαδή τη μετουσίωση της εμπειρίας του διχασμού.

Λίγα λόγια για τους συγγραφείς

Ο Βενσάν Αζουλέ είναι απόφοιτος της Ecole Normale Superieure, agrégé και διδάκτωρ της Ιστορίας. Είναι διευθυντής σύνταξης του περιοδικού Les Annales, ιστορικός της αρχαίας Ελλάδας και διευθυντής σπουδών στη σχολή EHESS.

Το έργο του Περικλής, Η Αθηναϊκή Δημοκρατία υπό τη δοκιμασία του μεγάλου ανδρός τιμήθηκε με το βραβείο ιστορικού βιβλίου της γαλλικής Γερουσίας το 2011.

Ο Πολέν Ισμάρ γεννήθηκε το 1978. Απόφοιτος της Ecole normale superieure της Λυόν, agrégé και διδάκτωρ της ιστορίας, είναι καθηγητής αρχαίας ελληνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Aix-Marseille.

Το βιβλίο του Ο καθρέφτης του Οιδίποδα τιμήθηκε με το Βραβείο De la Contre-Allee, 2024. Ο ίδιος έχει επίσης τιμηθεί με το Βραβείο ιστορικού βιβλίου της Γερουσίας, καθώς και με το Μεγάλο Βραβείο των «Rendez-vous de l’Histoire».