«Σμύρνη [1870-1922]» του Βασίλη Κολώνα (κριτική) – H αρχιτεκτονική μνήμη μιας μητρόπολης του ελληνισμού

Η κυρίαρχη εικόνα που έχουμε για τη Σμύρνη, απότοκη, προφανώς, από τα σχολικά διδάγματα, είναι η καταστροφή της το 1922.

Οι υλακές θανάτου στην προκυμαία της πόλης, η εκδικητική σφοδρότητα του κεμαλικού στρατού κατά των Ελλήνων και των Αρμενίων που έψαχναν τρόπο να γλιτώσουν και, φυσικά, η πυρπόλησή της που έμεινε στην ιστορία ως η Μεγάλη Πυρκαγιά της Σμύρνης.

Κι όμως, πολύ πριν από αυτές τις βιβλικές εικόνες καταστροφής και θανάτου, η πόλη είχε ζήσει ανέφελες μέρες. 

Τα χρόνια της ειρηνικής συνύπαρξης

Είχε γευτεί τη χαρά της συνύπαρξης διαφορετικών εθνοτήτων εντός της και είχε ζήσει την ευτυχή κατάληξη μιας σειράς μεταρρυθμίσεων που τη διαμόρφωσαν στο πέρασμά της από τον 19ο αιώνα στον 20ο αιώνα, προσδίδοντάς της σπουδαιότητα ως λιμάνι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και αρχιτεκτονική ομορφιά.

Το βιβλίο του Βασίλη Κολώνα Σμύρνη [1870-1922]. Πόλη και αρχιτεκτονική. Η συμβολή των Ελλήνων (εκδ. University Studio Press) είναι μια αναψηλάφηση εκείνης της περιόδου.

Όχι, όμως, επί τη βάσει των ιστορικών συνθηκών που την καθόρισαν (καίτοι ο συγγραφέας δεν παραλείπει να αναφερθεί στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές καταστάσεις που έσπρωξαν την πόλη προς τα μπρος), αλλά των αρχιτεκτονικών αποτυπωμάτων της.

Αστική ασυνέχεια

Όπως σημειώνει με έμφαση ο συγγραφέας στο επιλογικό του σημείωμα, σήμερα η Σμύρνη είναι μια σύγχρονη πολιτεία με 3.000.000 κατοίκους, της οποίας η εικόνα είναι αποσπασματική. Ο ρέκτης διαβάτης που θα θελήσει να βρει στα σοκάκια της τα ίχνη του παρελθόντος, ενδέχεται να βρεθεί μπρος σε ένα αξεπέραστο εμπόδιο.

Η μετάβαση από το παραδοσιακό εμπορικό κέντρο στην Άνω Πόλη και στην Πούντα (ουσιαστικά ένα ταξίδι σε τόπο και χρόνιο) θα του αποκαλύψει την ασυνέχεια του αστικού τοπίου. Φευ, η πυρπόληση της πόλης έχει αφήσει ακόμη και στις μέρες μας τα σημάδια της.

Το ελληνικό πανεπιστήμιο στον λόφο του Μπαχρή Μπαμπά (Αριστ. Ζάχος, 1920-22).

Ωστόσο, η περίφημη προκυμαία της Σμύρνης, παρά τη νέα επέκταση της πόλης προς τη θάλασσα, αυτή που αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης της προόδου και της αλλαγής της φυσιογνωμίας της πόλης, είναι το μόνο ενοποιητικό στοιχείο με το παρελθόν.

Αν και δεν διέθετε ποτέ το κλέος της Κωνσταντινούπολης, η Σμύρνη, αυτή η «άπιστη» πόλη (λόγω του έντονου ελληνικού στοιχείου) υπήρξε πάντα κοσμοπολίτισσα με τον τρόπο της. Κάτι που το φανερώνει και η ιδιαίτερη αισθητική των κτιρίων της.

Το βιβλίο μάς υπενθυμίζει συνεχώς το προφανές: η αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο ο τρόπος, ο ρυθμός ή η τάση για τη δημιουργία δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων. Είναι η αποτύπωση μιας ανάγκης που έχει δημιουργηθεί από κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Κάτι τέτοιο συνέβη και στη Σμύρνη.

Το διάταγμα του 1839

Το πρώτο σημείο καμπής είναι το διάταγμα του 1839, σύμφωνα με το οποίο ο Σουλτάνος εγγυόταν την ασφάλεια της ζωής, της τιμής και της περιουσίας όλων των υπηκόων του, ανεξάρτητα από το θρήσκευμα.

Αυτό έδωσε το δικαίωμα -για πρώτη φορά- σε μη μουσουλμάνους να μπουν στον κρατικό μηχανισμό και να αποκτήσουν υψηλόβαθμες διοικητικές θέσεις. Οι μεταρρυθμίσεις που επιβεβαιώθηκαν επισήμως με το πρώτο οθωμανικό Σύνταγμα του 1876, άνοιξαν τις πύλες για να έρθουν πολλοί Έλληνες στη Σμύρνη.

Τα κίνητρα ήταν προφανή, γι’ αυτό και πολλοί μετανάστευσαν στη Σμύρνη με σκοπό να ανοίξουν επιχειρήσεις ή να δραστηριοποιηθούν σε άλλους τομείς της δημόσιας σφαίρας. Κάτι τέτοιο, σε συνδυασμό με την εισαγωγή ξένης τεχνολογίας και τεχνογνωσίας και σε συνδυασμό με τη θέσπιση νέων οικοδομικών κανονισμών, δημιούργησαν τις συνθήκες για τον εκσυγχρονισμό της πόλης.

Η ανάγκη για στέγαση των μεταναστών, καθώς και οι νέοι κτηριακοί τύποι για τις υπηρεσίες και τους θεσμούς του ιδρύονται ή αναδιοργανώνονται, διαμορφώνεται σιγά σιγά και την αρχιτεκτονική όψη της πόλης.

Η ανάγκη για στέγαση των μεταναστών, καθώς και οι νέοι κτηριακοί τύποι για τις υπηρεσίες και τους θεσμούς του ιδρύονται ή αναδιοργανώνονται, διαμορφώνεται σιγά σιγά και την αρχιτεκτονική όψη της πόλης.

Ιδιαιτέρως οι μη μουσουλμανικές κοινότητες, εξαιτίας και των στενών σχέσεων που είχαν είχαν με όμορες κοινότητες στις δυτικές χώρες, επιδιώκουν να διαμορφώσουν μια δική τους αρχιτεκτονική ταυτότητα, να εισάγουν νέους τύπους κτιρίων και να συμμετέχουν ενεργά στη διαδικασία αστικού εκσυγχρονισμού.

Ο I. N. της Αγ. Aικατερίνης (Ξ. Λάτρης, 1898).

Η Προκυμαία

Το δεύτερο γεγονός που επέδρασε καταλυτικά στη διαμόρφωση της εικόνας της «νέας» Σμύρνης είναι η δημιουργία της Προκυμαίας της. Το έργο, ξεκίνησε το 1869 (παρά τις αντιδράσεις των παρόχθιων ιδιοκτητών) και ολοκληρώθηκε το 1876.

Από το εξώφυλλο του βιβλίου.

Τριγύρω από την Προκυμαία άρχισε να χτυπάει η σφύζουσα καρδιά της πόλης. Ανεγέρθηκαν ξενοδοχεία, θέατρα, λέσχες, νέοι τύποι εγκαταστάσεων αναψυχής, ενώ η γνωστή περαντζάδα αποτέλεσε σημείο αιχμής για την κοινωνική ζωή της Σμύρνης.

Η συμβολή των Ελλήνων αρχιτεκτόνων ήταν καθοριστική στη διαμόρφωση της πόλης. Άλλωστε, αυτοί ήταν κυρίως που ανέλαβαν τα μεγάλα έργα.

Η πόλη αλλάζει και ταυτόχρονα στο εσωτερικό της διατηρεί κάποια στιγμή του πρότερου βίου της (τρανό παράδειγμα οι στενοί της δρόμοι που φάνταζαν ασφυκτικοί). Η συμβολή των Ελλήνων αρχιτεκτόνων ήταν καθοριστική στη διαμόρφωση της πόλης. Άλλωστε, αυτοί ήταν κυρίως που ανέλαβαν τα μεγάλα έργα.

Από την άλλη, δεν θα πρέπει να μην σημειωθεί πως πέραν των πεπειραμένων αρχιτεκτόνων, πολλά κτίρια δημιουργήθηκαν από τα… χέρια αρχιμαστόρων (καλφάδων) που ελάχιστη σχέση είχαν με την αρχιτεκτονική. Αυτό είναι και μια εξήγηση για την παρακμή της επώνυμης αρχιτεκτονικής στη Σμύρνη.

Το Sporting Club (Γυμνασιακή Λέσχη) στην τελική του μορφή.

Ακόμη κι έτσι, όμως, το ελληνικό αρχιτεκτονικό αποτύπωμα στη νέα μορφή της Σμύρνης είναι κάτι παραπάνω από έντονο και σημαντικό. Τόσο σε δημόσια κτίρια, όσο και σε ιδιωτικές κατοικίες.

Σημαντικά αρχιτεκτονικά στολίδια

Στο βιβλίο του Βασίλη Κολώνα μαθαίνουμε (ανά κεφάλαιο) για τα σημαντικά αρχιτεκτονικά στολίδια που καθόρισαν την εικόνα της Σμύρνης την εποχή της ειρηνικής και απρόσκοπτης συνύπαρξης.

Χαρακτηριστικό δείγμα είναι οι ιεροί ναοί που όσο κι αν φαίνεται παράξενο, οι Έλληνες μπορούσαν να χτίσουν εκμεταλλευόμενοι την άρση των οικοδομικών περιορισμών που ίσχυσαν για τους τόπους λατρείας των μη μουσουλμάνων.

Ο μητροπολιτικός ναός της Αγίας Φωτεινής κυριαρχεί, κατέχει εμβληματική θέση στην καρδιά των Ελλήνων και είναι μια από τις παλαιότερες εκκλησίες της Σμύρνης. Σύμφωνα, δε, με τον Αλεξ. Μωραϊτίδη ήταν ένα «μουσείον χριστιανικόν εν ενεργεία και μάλιστα ζων».

Το Διοικητήριο της Σμύρνης (Κονάκι) στην ομώνυμη πλατεία (Ρόκκος Βιτάλης, 1872).

Μεταβαίνοντας από τον νεοκλασικισμό στον εκλεκτισμό, οι αρχιτέκτονες της πόλης μεταχειρίστηκαν τύπους και μορφές της Αναγέννησης και του Μπαρόκ για να δημιουργήσουν καινούργια πρότυπα στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στα τέλη του 19ου αιώνα.

Οι Έλληνες αρχιτέκτονες, φυσικά, επεκτάθηκαν και σε άλλα δημόσια κτίρια όπως εκπαιδευτικά και νοσηλευτικά ιδρύματα, τράπεζες, μεγάλα καταστήματα, κτίρια γραφείων, ξενοδοχεία, λέσχες και θέατρα.

Οι κατοικίες

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο βιβλίο για τις κατοικίες στη Σμύρνη, με το ξακουστό φραγκόσπιτο να αποτελεί τον πρώτο τύπο αστικής κατοικίας στην περιοχή.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, το τυπικό αστικό σπίτι είναι ένα από τα τοπόσημα της πόλης. Πρόκειται για διώροφες εν σειρά κατοικίες με κύριο χαρακτηριστικό την εσοχή της εισόδου και τον κλειστό εξώστη στον όροφο.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, το τυπικό αστικό σπίτι είναι ένα από τα τοπόσημα της πόλης. Πρόκειται για διώροφες εν σειρά κατοικίες με κύριο χαρακτηριστικό την εσοχή της εισόδου και τον κλειστό εξώστη στον όροφο.

Συνήθως τα κατασκεύαζαν Σμυρνιοί αρχιτέκτονες και μηχανικοί με σκοπό να ξεφύγουν σταδιακά από τους παλιούς τύπους που έφεραν τα κλασικά τουρκόσπιτα. Η τελική φάση του αστικού σπιτιού στη Σμύνη φέρει πολλά δυτικοευρωπαϊκά αρχιτεκτονικά στοιχεία, προσαρμοσμένα, όμως, στις ανάγκες του Σμυρνιού ιδιοκτήτη.

Ο «χιώτικος» τύπος σπιτιού

Ξεχωριστή περίπτωση σπιτιού είναι ο «χιώτικος» τύπος. Αν και υπάρχουν πολλές ερμηνείες για το πώς πήρε αυτό το όνομα, η πιο προφανής έχει να κάνει με το γεγονός ότι πολλοί κάτοικοι της Χίου (κυρίως έμποροι) επέλεξαν τη Σμύρνη για να αναπτύξουν τις δραστηριότητές τους.

Οι κατοικίες αυτές διέφεραν αρκετά από τα οθωμανικά σπίτια, ενώ απέπνεαν μια εν μέρει ευρωπαϊκή ατμόσφαιρα. Παράλληλα, ερμήνευαν με διαφορετικό τρόπο τις βασικές αρχές και τα στοιχεία της οθωμανικής αρχιτεκτονικής.

Ο εσωτερικός χώρος των κατοικιών

Στο βιβλίο διαβάζουμε για τον πλουμιστό διάκοσμο των κατοικιών. Εκεί η πολυτέλεια συναντάει την ευρυχωρία. Από χαλιά έως κεντητά κι από καλλιτεχνικές αγγειοπλαστικές εργασίες έως μωσαϊκά φαγιάνς και πλακάκια πορσελάνης.

Οι εξοχικές κατοικίες

Όσο για τις εξοχικές κατοικίες στα προάστια της Σμύρνης, σε αντίθεση με ό,τι συναντούσε κανείς στην Πούντα ή την Προκυμαία, υπήρχε ένα ευρύ φάσμα σύγχρονων ευρωπαϊκών προτύπων, όπως η ιταλική βίλα, το ελβετικό chalet, ή ακόμη και δείγματα νεο-αποικιακής αρχιτεκτονικής.

Η έπαυλη Μπαλτατζή στον Μπουτζά.

Τα πρότυπα

Εν συνόλω, τα πρότυπα που εγκαθιδρύθηκαν στη Σμύρνη, με διαμεσολαβητικό κόμβο τη Μυτιλήνη, μεταφέρθηκαν στα νησιά του ΒΑ Αιγαίου, με τους Σμυρνιούς αρχιτέκτονες να γίνονται φορείς αυτού του αστικού πολιτισμού. Τέτοιες κατοικίες και κτίρια βρίσκουμε εν πολλοίς στη Μυτιλήνη και στη συνέχεια στα όμορα νησιά.

Ο «λαϊκός» νεοκλασικισμός

Η εμμονή στον νεοκλασικισμό είναι ορατή σε όλα τα παράλια, σημειώνει ο Βασίλης Κολώνας. Ο λαϊκός νεοκλασικισμός είναι το προϊόν της αλληλεπίδρασης της λόγιας αρχιτεκτονικής με την τοπικής παράδοση.

Δείγματα αυτής της ένωσης βρίσκουμε στη Σμύρνη, αλλά και στο Αϊβαλί – ακόμη και μέσα στην Καππαδοκία. Παρά ταύτα όλη αυτή η αρχιτεκτονική άνθηση δεν θα μας προσφέρει έργα τέχνης διεθνούς ακτινοβολία, όπως σημειώνει ο συγγραφέας στον επίλογο του βιβλίου.

Αυτό δεν σημαίνει πως τα κτίρια αυτά δεν επέχουν τη θέση μνημείων συλλογικής μνήμης και εκσυγχρονισμού μιας περιοχής που άλλαξε άρδην με τα χρόνια για να παραδοθεί το 1922 στις φλόγες.

Φευ, αποδείχθηκε πως όσα χάθηκαν μέσα στις φλόγες ήταν δυσαναπλήρωτα. Η Σμύρνη που περιγράφει το βιβλίο δεν ξαναφτιάχτηκε με ίδιο πνεύμα στα κατοπινά χρόνια. Ίσως η αναγκαστική ανταλλαγή πληθυσμών να επενέργησε αρνητικά.

Το σίγουρο είναι ότι το βιβλίο του Βασίλη Κολώνα αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο από ιστορικούς ή αρχιτέκτονες, αλλά και από όλους μας, καθώς με κάποιο τρόπο μάς περιέχει. Η Σμύρνη υπήρξε ένας ελληνικός «φάρος» που έσβησε με τρόπο σκληρό και επονείδιστο.

Μέσω αυτού του εξαιρετικού βιβλίου-λευκώματος, τουλάχιστον, μεταφερόμαστε σε εποχές που το ελληνικό στοιχείο της Σμύρνης άνθισε, δημιούργησε και μεγαλούργησε.

* Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από την έκδοση Σμύρνη [1870-1922] Πόλη και αρχιτεκτονική. Η συμβολή των Ελλήνων, 2023, Εκδόσεις University Studio Press