alt

Για το δοκίμιο του Γρηγόρη Μ. Σηφάκη Ζητήματα ποιητικής, φιλολογίας και λαογραφίας (εκδ. Κίχλη).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Η πραγματικότητα είναι ότι μέσα στην προσπάθειά τους να μεταμορφωθούν από χωρικοί σε αστούς οι Νεοέλληνες άφησαν πίσω τους, στα χωριά τους, τον λαϊκό πολιτισμό και ακολούθησαν σαν μαγεμένοι τις Σειρήνες της δυτικής μαζικής κουλτούρας, μόλις άρχισαν να συρρέουν στις πόλεις –και τελικά στην Αθήνα– αμέσως μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους (πρόκειται για ισχυρό ρεύμα εσωτερικής μετανάστευσης που δεν έχει σταματήσει έκτοτε). Δεν θέλω να πω ότι ο παραδοσιακός πολιτισμός θα μπορούσε να επιζήσει ξεχωριστά και έξω από το κοινωνικό του περιβάλλον· θα μπορούσε όμως να μετεξελιχθεί, όπως έγινε σε ελάχιστες περιπτώσεις (από τις οποίες η πιο σημαντική είναι εκείνη του Σολωμού). Αλλά η πικρή αλήθεια είναι ότι απωθήθηκε και περιθωριοποιήθηκε συνειδητά από το κράτος, το σχολείο της καθαρεύουσας, και τους δυτικοστρεφείς λογοτέχνες και λογίους». Λίγο ως πολύ με τούτα τα λόγια, και με δυο κουβέντες για το μέλλον της λαογραφίας στην Ελλάδα, κλείνει πικρά ο κ. Σηφάκης, ομότιμος καθηγητής της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Νέας Υόρκης, τη συλλογή δοκιμίων με τίτλο Ζητήματα ποιητικής, φιλολογίας και λαογραφίας.

Το φάντασμα όμως αυτού του πολιτισμού υπάρχει στα λόγια μας, ο ψιθυριστός απόηχός του υπάρχει στην ποίηση και την πεζογραφία μας· ρέει κρυφός όπως οι αθηναϊκοί μπαζωμένοι ποταμοί κάτω από τα πόδια μας, ο Κηφισός, ο Ιλισσός κι ο Ηριδανός, ψάχνοντας γι’ άνοιγμα για να αναβρύσει.

Το φάντασμα όμως αυτού του πολιτισμού υπάρχει στα λόγια μας, ο ψιθυριστός απόηχός του υπάρχει στην ποίηση και την πεζογραφία μας· ρέει κρυφός όπως οι αθηναϊκοί μπαζωμένοι ποταμοί κάτω από τα πόδια μας, ο Κηφισός, ο Ιλισσός κι ο Ηριδανός, ψάχνοντας γι’ άνοιγμα για να αναβρύσει. Τα ριζίτικα (τραγούδια που έλεγαν οι «ριζίτες», οι κάτοικοι των ορεινών χωριών της δυτικής Κρήτης, σ’ αντιδιαστολή προς τους «καμπίτες»), που μ’ αυτά καταπιάνεται ο κ. Σηφάκης στο πρώτο του δοκίμιο, θα μπορούσαν έτσι ν’ αποκτήσουν, εδώ, και μια δεύτερη σημασία: αυτήν της ρίζας, ενός πράγματος αθέατου μα ζωογόνου.

Μέσα από αυτά τα σύντομα τραγούδια, θεωρώντας τα ως απλουστευτικό και εξιδανικευτικό καθρέφτη της ζωής όσων τα τραγουδούσαν, προσπαθεί να ανασυστήσει τούτη τη ζωή με την ειδυλλιακή και με τη σκληρή της όψη – και στέκεται ιδιαίτερα στο γνωστό «Πότε θα κάμει ξαστεριά», που στο δοκίμιο «Προβλήματα έκδοσης των δημοτικών τραγουδιών» το ακολουθεί στις διάφορες παραλλαγές του, μακριά από το νόημα που έφτασε τελικά να πάρει στα χρόνια της δικτατορίας.

Στο «Πρόβλημα της προφορικότητας στη μεσαιωνική δημώδη γραμματεία» γράφει: «Η πρωτοτυπία είναι (…) απολύτως εσφαλμένο κριτήριο αξιολόγησης της μεσαιωνικής –και κάθε άλλης συμβατικής– τέχνης, γιατί περιορίζεται σε επιμέρους ευρήματα και επινοήσεις. (…) Το ορθό κριτήριο για τα έργα που μας απασχολούν είναι η δημιουργικότητα, και δημιουργικός είναι ο καλλιτέχνης που μπορεί να κάνει καλύτερα αυτό που κάνουν οι άλλοι μέτρια».

Νιώθω ότι το παραπάνω είναι εντέλει ο οδηγός για να διαβαστούν όλα τα κείμενα εδώ. Έτσι, οι «λογότυποι», φράσεις που απαράλλακτες ή ελαφρά παραλλαγμένες επαναλαμβάνονται σε νοηματικά παραπλήσια σημεία, δεν είναι απλά «κλισέ», «ευκολίες» στις οποίες καταφεύγει ο ποιητής είτε του έπους (ομηρικού ή ακριτικού) είτε του δημοτικού τραγουδιού. Έχουν μια «στιλπνή τελειότητα», γράφει ο κ. Σηφάκης («Οι λογότυποι και οι συγγενείς τους. Σημειωτική προσέγγιση της στιχουργίας στον Όμηρο και το δημοτικό τραγούδι»), «που οφείλεται ακριβώς στην επαναλαμβανόμενη χρήση τους· και αντιστρόφως, η επαναλαμβανόμενη χρήση τους οφείλεται στο ότι οι φόρμουλες δίνουν τέλεια μορφή σε ιδέες, εικόνες και έννοιες ζωτικής σημασίας για τον κόσμο της παραδοσιακής ποίησης, και αποτελούν τους πιο χαρακτηριστικούς δείκτες του ύφους της. Έτσι, κανένας μεταφραστής δεν θα αποχωριζόταν εύκολα μια φράση όπως: έφεξ’ η ροδοδάχτυλη της νύχτας κόρη Αυγούλα (Εφταλιώτης), όσες φορές κι αν χρειαζόταν να αναφερθεί στη χαραυγή μιας νέας ημέρας». Και παρόμοια, σ’ άλλο δοκίμιο («Το πρόβλημα της προφορικότητας στη μεσαιωνική δημώδη γραμματεία»): «Ποιον λόγο θα είχε να ψάξει ο μεσαιωνικός ποιητής για να βρει, π.χ., καλύτερο ή άλλον τρόπο να περιγράψει τη γυναικεία χάρη από τον στίχο: το κλίμα του τραχήλου της και το υπολύγισμά της

Κάποιοι μάλιστα λογότυποι, μάρτυρες μιας θαυμαστής συνέχειας, επιζούν από τον Όμηρο ως τα δημοτικά τραγούδια (ότι σε λέγω αλήθειαν – αληθείην καταλέξω· και κάθουνται και κλαίουν – κλαίε καθήμενος· και έκλαιεν και οδύρετον – κλαίεις και οδύρεαι).

Κάποιοι μάλιστα λογότυποι, μάρτυρες μιας θαυμαστής συνέχειας, επιζούν από τον Όμηρο ως τα δημοτικά τραγούδια (ότι σε λέγω αλήθειαν – αληθείην καταλέξω· και κάθουνται και κλαίουν – κλαίε καθήμενος· και έκλαιεν και οδύρετον – κλαίεις και οδύρεαι). Και υπό το πρίσμα αυτό, όχι μιας ληξιπρόθεσμης πρωτοτυπίας αλλά της δημιουργικότητας μέσ’ από τη συνέχεια, μπορεί να εννοήσει κανείς το έργο κορυφαίων δημιουργών σαν τον Όμηρο ή τον Κορνάρο, ή τον Μπαχ. Για τον τελευταίο, έγραψε  ο Μπέλα Μπάρτοκ: «Το έργο του είναι σύνοψη της μουσικής εκατό περίπου ετών πριν από αυτόν. Το μουσικό του υλικό είναι θέματα και μοτίβα που χρησιμοποίησαν οι προγενέστεροί του. (…) [Μήπως] αυτό αποτελεί λογοκλοπή; Κάθε άλλο. Για έναν καλλιτέχνη δεν είναι μόνο ορθό να έχει τις ρίζες του στην τέχνη των προηγούμενων εποχών· είναι αναγκαίο».

Παρόμοια, με το έργο του ο Όμηρος συνόψισε την προφορική παράδοση πολλών αιώνων. Καθώς και ο Ερωτόκριτος, σύνοψη μιας μεγάλης παράδοσης αλλά και ταυτόχρονα ποίημα νέο και πρωτότυπο. Έγραψε γι’ αυτόν ο Σεφέρης: «Η γλώσσα του (…) είναι η τελειότερα οργανωμένη γλώσσα που άκουσε ο μεσαιωνικός κι ο νεώτερος Ελληνισμός. Και η εντέλεια αυτής της γλώσσας φανερώνεται ακόμη πιο καθαρά με τον δεκαπεντασύλλαβο, που είναι ο στίχος που πλησίασε πιο κοντά από κάθε άλλο ρυθμό το βαθύτερο κυμάτισμα της λαλιάς μας».

Την ιστορία του δεκαπεντασύλλαβου ξεδιπλώνει ο κ. Σηφάκης στο δοκίμιό του «Για τη γέννηση και τη δομή του δεκαπεντασύλλαβου», ως τη διάσπασή του σε ιαμβικό οκτασύλλαβο σε μοιρολόγια της Μάνης που ο ρυθμός τους μεταδίδει «μια σχεδόν απτή αίσθηση άγχους», όπως στο «Του Καλοπόθου ο γδικιωμός», με την τρομερή εκδίκηση που παίρνει μια αδελφή για το χαμό του αδελφού της, δηλητηριάζοντας τον άντρα της και τον κουνιάδο της.

Άλλα δοκίμιά του, πάλι, καταγίνονται με τις παραλογές ή με την ποιητική γλώσσα των δημοτικών τραγουδιών («Αηδονολάλειε, στήθος μου»). Εντέλει, βιβλία σαν αυτό εδώ του κ. Σηφάκη είναι πολύτιμα. Στη ζωή και την τέχνη, μετέωρες όπως είναι πάντα σ’ ένα φευγαλέο θαμπό «τώρα», το δημιουργικό κοίταγμα πίσω είναι συχνά και το πιο καθαρό κοίταγμα μπρος. 

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Τα τραγούδια, λοιπόν, στα οποία θα αναφερθώ, ολιγόστιχα καθώς είναι και σαν αποσπασματικά, δεν έχουν την έκταση που θα χρειαζόταν για να αναπτύξουν την αφήγηση ενός ολοκληρωμένοι περιστατικού, με αρχή, μέση και τέλος. Συχνότερα υποδηλώνουν μάλλον παρά δηλώνουν, υπαινίσσονται παρά εξεικονίζουν, και μοιάζουν με συστάδες ψηφίδων από ένα μεγάλο ψηφιδωτό, που δεν μπορούμε ποτέ να το δούμε ολόκληρο, αλλά το φανταζόμαστε· και με τα πολλά ακούσματα ή διαβάσματα τραγουδιών και παραλλαγών αρχίζομε να το διακρίνομε “ως δι’ εσόπτρου εν αινίγματι”, σαν μέσα από έναν καθρέφτη, αινιγματικά, αν μπορώ να δανειστώ εδώ τα λόγια του Αποστόλου Παύλου (Κορινθ. Α΄13.12). Το ψηφιδωτό αυτό όμως δεν είναι άλλο από την απόδοση της ίδιας της ζωής, από το είδωλο που η παραδοσιακή κοινωνία σχηματίζει για τον εαυτό της».


 

altΖητήματα ποιητικής, φιλολογίας και λαογραφίας
Γρηγόρης Μ. Σηφάκης
Κίχλη 2016
Σελ. 296, τιμή εκδότη €16,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΗ Μ. ΣΗΦΑΚΗ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Με αφορμή το βιβλίο του Τέοντορ Ράικ [Theodor Reik] «Η ανάγκη να μας αγαπούν» (μτφρ. Ροζίνα Μπέρκνερ, εκδ. Αλεξάνδρεια) και  τη μελέτη της Άλις Μίλερ [Alice Miller] «Για το καλό σου: Αρχή πάντων διαπαιδαγώγηση» (μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη, εκδ. Ροές).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δημιουργική Γραφή - “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

«Δημιουργική Γραφή - “Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου

Για το βιβλίο «Δημιουργική Γραφή-“Παίζουμε Λογοτεχνία”» του Ανδρέα Καρακίτσιου (εκδ. Ζυγός, σελ. 668)

Του Γιάννη Σ. Παπαδάτου

Ο Ανδρέας Καρακίτσιος αποτελεί μια ξεχωριστή παρουσία στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης τ...

Τζάιλς Μίλτον: «Αυτό που συνέβη τον Σεπτέμβριο του 1922 θα μπορούσε εύκολα να συμβεί ξανά»

Τζάιλς Μίλτον: «Αυτό που συνέβη τον Σεπτέμβριο του 1922 θα μπορούσε εύκολα να συμβεί ξανά»

Συνέντευξη με τον Βρετανό δημοσιογράφο και συγγραφέα Τζάιλς Μίλτον (Gilles Milton) για το βιβλίο του «Χαμένος παράδεισος - Σμύρνη 1922, η καταστροφή της μητρόπολης του μικρασιατικού ελληνισμού» (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Μίνωας). Ο συγγραφέας θα παρουσιάσει το βιβλίο του σήμερα, 3 Οκτωβρίου, στο Αμερικανικό Κολλ...

«Bros» – Η αδελφότητα της βίας κατά Καστελλούτσι (κριτική)

«Bros» – Η αδελφότητα της βίας κατά Καστελλούτσι (κριτική)

Ο θεατής που βγαίνει σοκαρισμένος από το «Bros» του Ρόμεο Καστελλούτσι (Romeo Castellucci, παραγωγή της Societas για τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση) δεν έχει την παραμικρή βεβαιότητα: κοινωνικά, πολιτικά, ανθρωπολογικά και -κυρίως- οντολογικά ερωτήματα τον κατακλύζουν.

Του Νίκο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ