«Η πολιτική κοινωνιολογία της συγκίνησης» του Νίκου Δεμερτζή (δοκίμιο) – Δοκίμια για το τραύμα, την αγανάκτηση και τη μνησικακία

Αυτό το βιβλίο εκδόθηκε το 2020 πρώτα στα αγγλικά. Από την πρώτη στιγμή προκάλεσε μεγάλες συζητήσεις στη διεθνή κοινότητα και είχε πολλές αναφορές. Στα ελληνικά μεταφράστηκε, εξαιρετικά πετυχημένα, σε συνεργασία με τον συγγραφέα, από τον διδάκτορα Θάνο Παπούλη. Διαβάζοντας την Πολιτική κοινωνιολογία της συγκίνησης του Νίκου Δεμερτζή, Καθηγητή στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο ΕΚΠΑ και μεταξύ πολλών άλλων και πρώην Προέδρου στο ΕΚΚΕ, μου ήρθε στο νου το πώς ο Μαρξ αναλύει διεξοδικά στα Grundrisse (Βασικές Γραμμές της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας) τη μέθοδό του της ανόδου από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο. Ο Μαρξ ξεκινά από την άμεση, εμπειρική πραγματικότητα (π.χ. τον πληθυσμό, τον πλούτο, την αγορά), η οποία όμως αρχικά εμφανίζεται ως μια χαοτική, αδιαφοροποίητη και συγκεχυμένη παράσταση για να περιγράψει τις πιο στοιχειώδεις και αφηρημένες έννοιες, όπως για παράδειγμα την αξία, το εμπόρευμα, την εργασία, το χρήμα. Μετά εξετάζει τις μεταξύ τους σχέσεις και αντιφάσεις για να φτάσει στο πώς από αυτές φτάνουμε στη κυκλοφορία του χρήματος, στην υπεραξία, στα διάφορα είδη κεφαλαίου και τη λειτουργία του όλου καπιταλιστικού σχηματισμού, στο τέλος.

Έτσι και ο Νίκος Δεμερτζής σ’ αυτό εδώ το πολύ σημαντικό για την πολιτική κοινωνιολογία της συγκίνησης βιβλίο ξεκινά από «πρωτογενείς» έννοιες όπως αυτή του κυνισμού, του τραύματος, της θυματοποίησης και της συγχώρεσης περιγράφοντας τα κοινωνιολογικά τους συμφραζόμενα. Στη συνέχεια δοκιμάζει αυτή του τη θεωρητική κατασκευή στο τραύμα του ελληνικού Εμφυλίου και στη χρήση των τραυματικών εμπειριών στα ΜΜΕ. Μόνο αφού έχει ολοκληρώσει την ανάλυση αυτών των συναισθημάτων, προχωρά στην ανάλυση της resentment και της νιτσεϊκής ressentiment. Η resentment (αγανάκτηση, ηθικός θυμός και οργή) γεννιέται όταν κάποιος αισθάνεται πως έχει γίνει σε σ’ αυτόν ή και σε κάποιον άλλο δικό του άνθρωπο μια αδικία και αντιδρά βγάζοντάς το προς τα έξω και η ressentiment (μνησικακία, πικρία, δυσφορία, εχθρότητα) αφορά τον άνθρωπο που χρόνια κυριαρχείται από αισθήματα κατωτερότητας και αδυνατεί να εκφράσει εξωτερικά αυτό το συναίσθημα (λόγω αδυναμίας, φόβου ή χαμηλής κοινωνικής θέσης). Από εκεί πλέον είναι σε θέση να προχωρήσει στη συγκεκριμένη ανάλυση του λαϊκισμού και του εθνικισμού ως συνέπειες αυτών των δυο συναισθημάτων. Με αυτή τη μέθοδο, πιστεύω, πως μπορούμε να ερμηνεύσουμε και τις σημερινές εξεγέρσεις των νεών σε πολλές χώρες της Δύσης. Η ressentiment δεν οδηγεί στην πολιτική δράση, την εκκολάπτει όμως. Η resentment αντιθέτως οδηγεί στην πολιτική δράση και ενίοτε και στην εξέγερση. Απώτερος στόχος του συγγραφέα είναι να αναδείξει τη σημασία της συμπλήρωσης των κοινωνικών βάσεων της μελέτης του πολιτικού με μια ανάλυση των θυμικών/συναισθηματικών του βάσεων.

Εν αρχή ην ο κυνισμός και το πολιτισμικό τραύμα

Ο συγγραφέας βλέπει την κοινωνιολογία της συγκίνησης σ’ ένα αφαιρετικό επίπεδο και την κοινωνιολογία των συναισθημάτων ως μελέτη συγκεκριμένων κοινωνικών και πολιτικών συναισθημάτων, ως μελέτη της επιρροής της συγκίνησης σε συγκεκριμένα πολιτικά φαινόμενα, όπως ο λαϊκισμός και ο εθνικισμός. Η υποτίμηση της συγκίνησης και του θυμικού έχει οδηγήσει πολλούς επιστήμονες και ερευνητές σε τεράστια λάθη. Ο Δεμερτζής αλλά και ολόκληρος ο κλάδος της κοινωνιολογίας της συγκίνησης μας βοηθούν να τα αποφύγουμε στο εξής.

Η κοινωνιολογία της συγκίνησης μας βοηθά να καταλάβουμε δυο πτυχές της ανθρώπινης κατάστασης. Πρώτα γνωρίζουμε ότι τα συναισθήματα διαμεσολαβούνται πολιτισμικά και επιπλέον μαθαίνουμε πώς η συναισθηματική παράμετρος διαπερνά κάθε κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο. Για παράδειγμα η ανάλυση των κοινωνικών κινημάτων έχει επηρεαστεί πάρα πολύ απ’ αυτή τη στροφή στη μελέτη του θυμικού. «Η ανάλυση των συναισθημάτων συνέβαλε σημαντικά στη συστημική κατανόηση της εμφάνισης, της διάρκειας, της δράσης, της αποτελεσματικότητας και της παρακμής των κοινωνικών κινημάτων» (σ. 11-12). Σύμφωνα λοιπόν με την κοινωνιολογία της συγκίνησης τα πολιτικά συναισθήματα αφορούν κοινωνικές σχέσεις, προγραμματικά συνδέονται με μακροχρόνιες θυμικές δεσμεύσεις και διαθέσεις προς πολιτικές προσωπικότητες, δεν βιώνονται πάντα με συνειδητό τρόπο, είναι αυτοστοχεύοντα (self-targeted), αλλά πολλές φορές και ετεροστοχεύοντα, είναι και ατομικά και συλλογικά και σύμμεικτα και τέλος είναι συχνά επαμφοτερίζοντα. Εν τέλει, η κοινωνιολογία των συναισθημάτων εκλαμβάνεται ως υποπεδίο του μητρικού πεδίου της κοινωνιολογίας της συγκίνησης.

Ο Νίκος Δεμερτζής ξεκινά με ένα από αυτά τα συναισθήματα: τον πολιτικό κυνισμό. Αυτός εκλαμβάνεται ως δυσπιστία απέναντι στην ειλικρίνεια, στην τιμιότητα ή στην καλοσύνη των πολιτικών κομμάτων και θεσμών, ακόμη και του ίδιου του πολιτικο-κομματικού συστήματος στο σύνολό του. Παρά τον μεταϊδεολογικό χαρακτήρα αυτών των κομμάτων και των συστημάτων και τη δυσπιστία προς τις μεγάλες αφηγήσεις, οι πολίτες φαίνεται να συνεχίζουν να ενεργούν ως εάν να πιστεύουν σ’ αυτά. Είναι το φαινόμενο της κατά τον Φρόιντ «πεφωτισμένης ψευδούς συνείδησης». Ο Ζίζεκ, μας θυμίζει ο συγγραφέας, μιλάει για ένα καθολικό κυνισμό σε μια εποχή που η απόσταση μεταξύ προόδου και παλινδρόμησης, ορθολογισμού και ανορθολογισμού, Δεξιάς και Αριστεράς έχουν καταργηθεί στην κοινωνική συνείδηση. Σύμφωνα πάλι με τον Ζίζεκ ο κυνισμός είναι δεσπόζουσα ιδεολογία της σημερινής κοινωνίας. Αλλά και κατά τον Δεμερτζή «ο σύγχρονος κυνισμός είναι ένα συναισθηματικό κλίμα (ίσως δε και συναισθηματική κουλτούρα) το οποίο διαμεσολαβεί στην μακροκλίμακα όλους τους τρέχοντες ιδεολογικούς λόγους.

Έτσι το ηθικό σημαίνον τραύμα γίνεται κομβικό σημείο μέσω του οποίου πολλά άτομα και κοινωνικές ομάδες μπορούν να αισθάνονται ως παρελθοντικά, παροντικά και μελλοντικά θύματα. Αυτό στρέφει πολλούς προς την Ακροδεξιά που εμφανίζεται ως προστάτιδά τους από αυτή τη θυματοποίηση. 

Ο συγγραφέας διακρίνει ένα κυνισμό των από τα πάνω και έναν κυνισμό των από τα κάτω. Σύμφωνα με τον κυνισμό των από τα πάνω όλα επιτρέπονται. Για αυτόν τον κυνισμό δεν υπάρχει καμία ηθική δέσμευση σε οποιονδήποτε κοινωνικό σκοπό. Ως δείγμα του από τα πάνω κυνισμού μάς προτείνει να δούμε τον κυνισμό του μεγάλου ιεροεξεταστή στους Αδελφούς Καραμαζόφ του Ντοστογιέφσκι και το σύνθημα «Η εργασία απελευθερώνει» που αναγραφόταν στην είσοδο του στρατοπέδου συγκέντρωσης στο Νταχάου. Ο από τα κάτω κυνισμός με της σειρά του αποτυπώνει την απογοήτευση των υποτελών και την απελπισία τους μπροστά σ’ όσα βιώνουν στο παρόν και όσα βλέπουν για το μέλλον τους που δεν φαίνεται να είναι καλύτερο. Και οι δυο κυνισμοί, με τον δικό του τρόπο ο καθένας, νομιμοποιούν τις κυρίαρχες εξουσίες δια της δυσπιστίας στις εναλλακτικές λύσεις που καλλιεργούν. Και οι δυο αυτοί κυνισμοί είναι καταστροφικοί. Υπάρχει όμως και ένας άλλος κυνισμός. Είναι αυτός που οδηγεί τους πολίτες να πιστεύουν στο θεσμικό πλαίσιο της δημοκρατίας και να δεσμεύονται από τους κανόνες και τις αξίες της. Αυτόν τον ονομάζει δημιουργικό κυνισμό. Αποδεικνύοντας πως στην κοινωνιολογική επιστήμη τα πράγματα ποτέ δεν είναι άσπρο-μαύρο.

Μετά προχωρά στην ανάλυση του τραύματος. Σαράντα χρόνια πριν το τραύμα θεωρείτο ως ένα ψυχιατρικό φαινόμενο που δεν αφορούσε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες. Έκτοτε όμως και ιδίως μετά τη σκιά της 11ης Σεπτεμβρίου άρχισε μια δημόσια συζήτηση, υψηλού επιπέδου, για το τι ήταν ανέκαθεν η «κουλτούρα του θύματος» και της ενοχής απέναντι στα θύματα, ένα είδος μετάνοιας προς αυτά (Ινδιάνοι, δούλοι, Εβραίοι, Ρομά κλπ.). Έτσι το ηθικό σημαίνον τραύμα γίνεται κομβικό σημείο μέσω του οποίου πολλά άτομα και κοινωνικές ομάδες μπορούν να αισθάνονται ως παρελθοντικά, παροντικά και μελλοντικά θύματα. Αυτό στρέφει πολλούς προς την Ακροδεξιά που εμφανίζεται ως προστάτιδά τους από αυτή τη θυματοποίηση. Πολιτισμικό τραύμα αφήνει μια κατάσταση όπου τα μέλη μιας συλλογικότητας αισθάνονται ότι έχουν εκτεθεί σε ένα φρικτό γεγονός που άφησε ανεξίτηλα σημάδια στη συνείδησή τους. Επομένως κατά τη θεωρία του πολιτισμικού τραύματος δεν έχει σημασία αυτό καθαυτό το επιβλαβές γεγονός, αλλά οι τρόποι με τους οποίους αυτό βιώνεται γνωστικά και συναισθηματικά ως τραύμα που πλήττει τη συλλογική μνήμη. Έτσι το τραύμα μπορεί να καταλύσει την αίσθηση του ανήκειν σε μια πολιτική και ηθική κοινότητα, είτε να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων. Και εδώ τα πράγματα δεν είναι ασπρόμαυρα. Ο ήπιος κοινωνικός κονστρουκτιβισμός, η μέθοδος που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, επιτρέπει όλα τα συναισθήματα να εξετάζονται και από την αρνητική τους αλλά και από τη θετική τους πλευρά.

Το τραύμα του Εμφυλίου

Εδώ ο συγγραφέας, βασισμένος και σε προγενέστερες εργασίες του, εξετάζει το «τραύμα του ελληνικού Εμφυλίου», αλλά και άλλων Εμφύλιων. Οι συνέπειες του ελληνικού Εμφυλίου «εμφανίστηκαν ως ένα άθροισμα προσωπικών τραυμάτων για όσους συμμετείχαν σε αυτόν, μετατράπηκαν σε ένα πολιτισμικό τραύμα, το οποίο επηρέασε ολόκληρο το κοινωνικό σώμα για δεκαετίες» (σ. 69). Αυτές τις συνέπειες εξετάζει «υπό το βάρος» της βιογραφίας ενός παιδιού που ήταν ο ίδιος και του οποίου ο πατέρας συμμετείχε στην Αντίσταση και «τιμωρήθηκε» γι’ αυτό, αλλά και ενός επιστήμονα που καμία αξιολογική ουδετερότητα δεν του απαγορεύει να έχει τις δικές του αξίες. Και οι αξίες του συγγραφέα είναι οι αξίες της ηττημένης του Εμφυλίου, της Αριστεράς. Θα μου επιτρέψετε εδώ μια προσωπική αναφορά. Και η βιογραφία του γράφοντος έχει βιώσει τα ίδια τραύματα. Αντιστασιακός πατέρας που «ανταμείφθηκε» με έξι χρόνια εξορίας στην Μακρόνησο, χωρίς να κάνει δήλωση μετάνοιας και έζησε με αυτό το τραύμα.

Ο συγγραφέας δεν ασχολείται καν με τις ανοησίες περί ιδεολογικής ηγεμονίας των ηττημένων, η δήθεν ηγεμονία των οποίων ταλαιπωρεί το πολιτικό μας σύστημα μέχρι και σήμερα. Ασχολείται όμως με τη συλλογική οδύνη που προκάλεσε ο Εμφύλιος και με τις συναισθηματικές απώλειες του. Αυτή η συλλογική οδύνη οδήγησε στο πολιτισμικό τραύμα του Εμφυλίου.

Πριν φτάσουμε στον ελληνικό Εμφύλιο, είχαμε την απαξίωση των ελίτ κατά την προπολεμική περίοδο και το έπος της Αντίστασης του ΕΑΜ και άλλων μικρότερων αντιστασιακών δυνάμεων. Η Αντίσταση ήταν εξαρχής διαιρεμένη εσωτερικά. Ο συγγραφέας δεν αποκρύπτει, πώς άλλωστε θα μπορούσε να κάνει αλλιώς, τις θανατηφόρες συγκρούσεις μεταξύ του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και των άλλων μη αριστερών αντιστασιακών ομάδων. Φυσικά δεν θεωρεί Εμφύλιο τη σύγκρουση του ΕΛΑΣ με τους δωσίλογους ταγματασφαλίτες, αλλά ως αυτό που ήταν, σύγκρουση δηλαδή με τις ναζιστικές δυνάμεις στη χώρα. Μετά την Απελευθέρωση το ΚΚΕ δεν επεδίωξε τη σύγκρουση. Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν κάτι που ήθελε. Σύρθηκε από δικά του λάθη σε αυτά. Μόνο μετά τον Σεπτέμβρη του 1947, ενθαρρυμένο και από τον Τίτο, εξαπέλυσε μια ευρείας κλίμακας στρατιωτική σύγκρουση, καταδικασμένη σε αποτυχία, αφότου ο Τίτο εγκατέλειψε τον Δημοκρατικό Στρατό και ο Στάλιν έμεινε «πιστός» στις συμφωνίες του. Ακολούθησαν φυλακίσεις, εξορίες, εκτελέσεις των ηττημένων που άφησαν το στίγμα τους και στους νικητές. Ο συγγραφέας εξετάζει με κονστρουκτιβιστικό, αλλά όχι ουδέτερο, μάτι, τις διαιρετικές τομές και τις μακροχρόνιες επιπτώσεις που προέκυψαν από αυτόν τον Εμφύλιο. Εδώ του δίνεται η δυνατότητα να αναφερθεί στην ressentiment που προέκυψε από τον Εμφύλιο. Κατά την περίοδο 1950-1974 ο Εμφύλιος βιώθηκε κυρίως ως ένα σύνολο ιδιωτικών τραυματικών εμπειριών που δεν μπορούσαν να ενσωματωθούν στο κοινωνικό συμβολικό σύμπαν. Η δικτατορία του 1967 επέτεινε την ταπείνωση των ηττημένων του Εμφυλίου και διαμόρφωσε μια βαθιά ριζωμένη ressentiment, η οποία ξέσπασε μετά την πτώση της δικτατορίας. Ο συγγραφέας δεν ασχολείται καν με τις ανοησίες περί ιδεολογικής ηγεμονίας των ηττημένων, η δήθεν ηγεμονία των οποίων ταλαιπωρεί το πολιτικό μας σύστημα μέχρι και σήμερα. Ασχολείται όμως με τη συλλογική οδύνη που προκάλεσε ο Εμφύλιος και με τις συναισθηματικές απώλειες του. Αυτή η συλλογική οδύνη οδήγησε στο πολιτισμικό τραύμα του Εμφυλίου. Ένα τραύμα που ακόμη και σήμερα φαίνεται να μην έχει επουλωθεί πλήρως. Και για να επιβεβαιώσει τα παραπάνω, πέραν των πολυπληθέστατων επιστημονικών αναφορών, καταφεύγει στον θόρυβο που προκάλεσαν το φιλμ του Παντελή Βούλγαρη Ψυχή βαθιά και το βιβλίο Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων του πρόσφατα θανόντος Διονύση Χαριτόπουλου. Σ’ αυτά τα δυο μη επιστημονικά έργα φαίνεται ανάγλυφα η αντίφαση μεταξύ της εκ των άνω καθοδηγούμενης πολιτικής της λήθης και στην αμφισβήτηση ή την παράκαμψη της ιδεολογίας της συμφιλίωσης. Εδώ αποτυπώνεται μια ανακλαστική ιστορικότητα αναφορικά με την κληρονομιά του Εμφυλίου.

Ο συγγραφέας στη συνέχεια κάνει μια στάση στην ανάλυση του τρόπου με τον οποίο τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και δικτύωσης αναδεικνύουν το ζήτημα των πολιτισμικών τραυμάτων. Διαφωνεί με όσους υποστηρίζουν πως αυτά πάντα υπονομεύουν το συναίσθημα της συμπάθειας. Υποστηρίζει πως υπό προϋποθέσεις αυτά προκαλούν μια διφορούμενη πολιτική θυμικότητα, η οποία πολλές φορές υποστηρίζει και στάσεις υπεράσπισης ή κατανόησης των θυμάτων. Αυτό του δίνει τη δυνατότητα να αναφερθεί σ’ ένα άλλο συναίσθημα που η πολιτική επιστήμη έχει υποτιμήσει. Είναι αυτό της συγχώρεσης ως μειούμενης μνησικακίας. Αλλά και εδώ πιστός στην κονστρουκτιβιστική του μέθοδο εξετάζει τη συγχώρεση όχι μόνο ως μειωμένη μνησικακία. Όλα εξαρτώνται από το πώς δίνεται η συγχώρεση και υπό ποιες συνθήκες. Υπάρχουν περιπτώσεις «υποχρεωτικής» συγχώρεσης που μάλλον προσβάλλουν το θύμα ακόμη περισσότερο και συγχώρεσης που δημιουργούν μνησικακία στον θύτη. Έτσι προχωρεί και σε διαχωρισμούς όπως αυτός της εύκολης έναντι της δύσκολης συγχώρεσης και αυτός της υπό όρους έναντι της απόλυτης συγχώρεσης. Διαφωνώντας με τον Ντεριντά απορρίπτει την «άνευ όρων συγχώρεση». Έτσι συμπεραίνει πως «η συγχώρεση δεν συνεπάγεται τη λήθη του εγώ, επιπλέον η ενεργητική εμπιστοσύνη και η ενεργητική αγάπη δεν μπορούν να κλείνουν τα μάτια μπροστά στις παρελθούσες βλάβες και αδικίες» (σ. 160).

Η αγανάκτηση οδηγεί σε επιθετικές ενέργειες κατά των αδικιών που μας περιβάλλουν, ενώ η μνησικακία δεν φέρνει άμεσες πολιτικές αντιδράσεις. Η συσσώρευσή όμως της μνησικακίας κάποια στιγμή ξεσπά σε αγανάκτηση. Το φαντάζομαι αυτό ως ένα ηφαίστειο (μνησικακία) που ξεσπά όταν η λάβα του (αγανάκτηση) χυθεί προς τα έξω.

Μετά από όλα αυτά είναι σε θέση να φτάσει στο πλούσιο συγκεκριμένο που είναι οι πολιτικές της ressentiment.

Από την ressentiment (μνησικακία) στην resentment (αγανάκτηση)

Η ressentiment και η resentment είναι αλληλοσυμπληρούμενα και αλληλοσυγκρουόμενα συναισθήματα και δυο πιθανές αντιδράσεις στο τραύμα. Όπως το εμπόρευμα, η εργασία, το χρήμα οδηγούν στην εκμετάλλευση της ανθρώπινης εργασίας μέσω της άντλησης της υπεραξίας και από εκεί στο κεφάλαιο, έτσι και όλα τα συναισθήματα που περιεγράφηκαν ως εδώ καταλήγουν σ’ αυτά τα δυο κεντρικά συναισθήματα, στη μνησικακία και την αγανάκτηση. Δυο λόγια πρώτα για την αγανάκτηση με την έννοια της resentment. Εδώ αντικείμενο του συναισθήματος είναι το ξεχωριστό άτομο που βιώνει μια αδικία, ενώ στην αγανάκτηση με την έννοια της indignation αντικείμενο είναι ένας τρίτος που αδικαιολόγητα πλήττεται. «Η indignation είναι μια βραχύβια εκδήλωση θυμού, ενώ η resentment έχει μεγάλη διάρκεια, βιώνεται ως μακροχρόνια πικρία, ένα συνεχές κάκιωμα» (σ. 173). Ας μου επιτραπεί εδώ να αναφέρω πως η αγανάκτηση των Ισπανών για την έξωση της γηραιάς Μαρικάρμεν ήταν μια αντίδραση που φαίνεται ως indignation, στο βάθος της όμως είναι μια resentment. Ανάλογη είναι και η έκρηξη στη σερβική νεολαία εξαιτίας του σιδηροδρομικού δυστυχήματος στο Νόβι Σαντ. Κάτι ανάλογο πήγε να γίνει και στα καθ’ ημάς μετά τα Τέμπη, αλλά για λόγους που δεν είναι του παρόντος κειμένου, κάτι τέτοιο δεν έγινε δυνατόν. Σ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις ένα γεγονός που αφορούσε ένα τρίτο ή τρίτα άτομα, επέτρεψε στην κοινωνία να εκφράσει την αντίθεσή της σε μια βαθιά αδικία που βιώνει. Είτε έτσι όμως είτε αλλιώς και στις δυο περιπτώσεις έχουμε μια από τα πριν αποθηκευμένη ressentiment (μνησικακία, δυσφορία, εχθρότητα) που ξεσπά στην resentment (αγανάκτηση- ηθικός θυμός- δίκαιη οργή. Ως δίκαιη οργή η αγανάκτηση (resentment) είναι ένα γενικό και διαρκές ηθικό συναίσθημα, ενώ η μνησικακία (ressentiment) είναι ένα συναίσθημα που υπό προϋποθέσεις τροφοδοτεί τον μη συμπεριληπτικό λαϊκισμό και την απέχθεια για τις προνοιακές πολιτικές. Αγανάκτηση ως resentment είναι αυτό που αισθανόμαστε όταν αδικούμαστε οι ίδιοι ή οι κοντινοί μας άνθρωπο. Η μνησικακία (ressentiment) με τη σειρά της ως ανημποριά εκφράζει την απογοήτευση μας από τις αξίες που μας περιβάλλουν. Η αγανάκτηση οδηγεί σε επιθετικές ενέργειες κατά των αδικιών που μας περιβάλλουν, ενώ η μνησικακία δεν φέρνει άμεσες πολιτικές αντιδράσεις. Η συσσώρευσή όμως της μνησικακίας κάποια στιγμή ξεσπά σε αγανάκτηση. Το φαντάζομαι αυτό ως ένα ηφαίστειο (μνησικακία) που ξεσπά όταν η λάβα του (αγανάκτηση) χυθεί προς τα έξω.

Θα υποστηρίξω πως αυτή η αντιστροφή των αξιών είναι αρκετή για να ερμηνεύσει τόσο τη στάση παλιών αριστερών εργατικών στρωμάτων που στρέφονται στην Ακροδεξιά, όσο και από την άλλη των πρώην αριστερών, κυρίως των μεσοστρωμάτων ή της βραχμανικής Αριστεράς, που γίνονται ακροκεντρώοι ή πιο σωστά νεοδεξιοί.

Εδώ ο συγγραφέας εστιάζει και σε μια άλλη πολύ σημαντική έννοια, κατά τη γνώμη μου τη σημαντικότερη στο βιβλίο. Είναι η έννοια της μεταξίωσης (transvaluation). Καθοδηγούμενος από τον Μαξ Σέλερ τονίζει εκείνη τη διαδικασία όπου το άτομο αυτοδηλητηριάζεται. Πράγματα που αρχικά θαύμαζε (κύρος, πλούτο, μόρφωση, καταγωγή, ομορφιά, νεότητα) επειδή δεν μπορεί να τα δει στον εαυτό του αρχίζει να τα απαξιώνει και να αξιοδοτεί ακριβώς τα αντίθετα τους. Θα υποστηρίξω πως αυτή η αντιστροφή των αξιών είναι αρκετή για να ερμηνεύσει τόσο τη στάση παλιών αριστερών εργατικών στρωμάτων που στρέφονται στην Ακροδεξιά, όσο και από την άλλη των πρώην αριστερών, κυρίως των μεσοστρωμάτων ή της βραχμανικής Αριστεράς, που γίνονται ακροκεντρώοι ή πιο σωστά νεοδεξιοί. Η μεταξίωση αυτών των ατόμων τούς προσφέρει μια ανακούφιση από τη διάψευση των νεανικών τους- ως επί το πλείστον- ιδεών. Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της παρούσας μελέτης είναι και η αναφορά του συγγραφέα στη μεταξίωση που νοιώθουν οι επιτυχημένοι επαγγελματικά πρώην αριστεροί ήρωες του Κώστα Μουρσελά στο Βαμμένα κόκκινα μαλλιά. Η μειονεξία τους κορυφώνεται όταν μπροστά τους έχουν το παράδειγμα του κεντρικού ήρωα Λούη, που παραμένει ως το τέλος αριστερός. «Για στάσου, ρε Λούη. Στο κάτω κάτω ποιος είσαι; Όλοι λίγο πολύ γονατίζουμε. Μια ζωή θα τη βγάζεις στη ζούλα;» (Μουρσελάς, 1989, σ. 130). Η μεταξίωση είναι ένα «οργανικό ψεύδος» και όχι ένα συνειδητό ψεύδος.

Υπάρχει όμως και η δημοκρατική αγανάκτηση, σε πείσμα των θεωριών που θεωρούν κάθε αγανάκτηση εχθρό της δημοκρατίας. Ο Τζέρεμι Ένγκελς χρησιμοποίησε αυτό τον όρο (democratic resentment) «για να υποδηλώσει την εύλογη αντιπαλότητα και εχθρότητα που νοιώθουν οι φτωχοί πολίτες έναντι των πλουσίων, όταν οι τελευταίοι μετέρχονται πλάγια μέσα για να αποφύγουν να αναλάβουν τις υποχρεώσεις που τους αναλογούν ή αν απολαύουν προνομίων που δεν τους αξίζουν» (σ. 214). Αυτή η εχθρότητα δεν υποκρύπτει φθόνο, όπως υποστηρίζουν όλοι αυτοί που βαπτίζουν λαϊκισμό κάθε μαχητική διεκδίκηση του δικαιώματος στην ισότητα και στην ισονομία. Στο ίδιο μήκος κινείται και ο Τζον Ρωλς, ο οποίος θεωρεί την αγανάκτηση ως ένα «ηθικό συναίσθημα», το οποίο και συμπεριέλαβε στη θεωρία του περί δικαιοσύνης. Αλλά και ο Δερμετζής τονίζει πως «η πολιτική της αγανάκτησης είναι μια στρατηγική χειραγώγησης του κοινού ενώ η δημοκρατική αγανάκτηση είναι δύναμη πολιτικής χειραφέτησης» (σ.214). Από τη άλλη πλευρά η ressentiment είναι λάθος να αντιμετωπίζεται πάντα όπως την ήθελε ο Νίτσε ως ηθική του δούλου. Αυτή από μόνη της δεν οδηγεί σε πολιτικές δράσεις. Αλλά πολλές φορές εκκολάπτει τη resentment που οδηγεί σε εξεγέρσεις. Ο Χέγκελ στη διαλεκτική της σχέσης αφέντη-δούλου έβλεπε την προσπάθεια για αναγνώριση ως κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Και ο Δεμερτζής σε τελική ανάλυση υποστηρίζει πως «όλες οι επαναστάσεις και οι εξεγέρσεις είναι εξεγέρσεις αξιοπρέπειας. Το ίδιο ισχύει και για τη λαϊκιστική κινητοποίηση και τον λαϊκιστικό πολιτικό λόγο» (σ. 234).

Η ανομολόγητη μνησικακία δεν ευνοεί την κινητοποίηση. Από μόνη της οδηγεί στην αδράνεια, στην παθητική υπακοή, ακόμη και στην Ακροδεξιά. Αντιθέτως η ομολογημένη, η χωρίς ντροπή, μνησικακία μπορεί να οδηγεί στη δημοκρατική εξέγερση. Όταν η ντροπή και η μνησικακία καταπιέζονται τότε καταλήγουν στην αναζήτηση ενός εξωτερικού εχθρού που συνήθως είναι οι μετανάστες. Όταν όμως η ντροπή ομολογείται, τότε μετασχηματίζεται σε ηθική αγανάκτηση κατά των νεοφιλελεύθερων πολιτικών. Υπό αυτό το πρίσμα εξετάζει ο συγγραφέας και την άνοδο του ελληνικού λαϊκισμού στις διαφορετικές του τόσο αντίθετες μεταξύ τους εκδοχές του ακροδεξιού και του αριστερού συμπεριληπτικού λαϊκισμού.

Οι δυο κεντρικές έννοιες και η σχέση τους με τον λαϊκισμό και τον εθνικισμό

Μετά απ’ όλα αυτά ο συγγραφέας έχει άπειρα στοιχεία για να καταθέσει τις θέσεις του για τη σχέση του λαϊκισμού με τη συγκίνηση. Σε πείσμα όλων αυτών των θεωριών που βλέπουν τον λαϊκισμό ως τη μεγαλύτερη και μονιμότερη απειλή κατά των δημοκρατιών, ο συγγραφέας έχει μια πολύ βαθύτερη ματιά στο φαινόμενο. Πιο κοντά στη Σχολή του Έσεξ (Γιάννης Σταυρακάκης) θεωρεί τον λαϊκισμό ως μια «ιδεολογία», δηλαδή ένα λίγο πολύ οργανωμένο σύνολο ιδεών που εμπλέκεται στις διαδικασίες νομιμοποίησης των σχέσεων πολιτικής κυριαρχίας. Αυτός πάντα συνοδεύει άλλες ιδεολογίες και όχι αυτές αυτόν. Ο λαϊκισμός είναι ένα συναισθηματικά φορτισμένο φορτίο που η καθολική απαξίωση του έχει αρνητικές συνέπειες για τις δημοκρατίες. Αυτός ερείδεται στη νοσταλγία, την προσκόλληση στο παρελθόν και αυτή μπορεί είτε να αδρανοποιεί κοινωνικές δυνάμεις, να τις σπρώχνει προς τα ακροδεξιά είτε να τις κινητοποιεί υπέρ της αξιοπρέπειας των αδύναμων. Η νοσταλγία δεν είναι ένα a priori αρνητικό συναίσθημα που συνδέεται πάντοτε με την παραδοσιοκρατία και την ρετροτοπία. Μπορεί να είναι και ριζοσπαστική και να συνδέεται με τη χειραφετητική κληρονομιά του Διαφωτισμού και με τον αριστερό συμπεριληπτικό λαϊκισμό. «Η ριζοσπαστική νοσταλγία διεκδικεί το παρελθόν ως μέσο μετασχηματισμού του παρόντος και όχι ως καταφύγιο» (σ. 249).

Υπό αυτό το πρίσμα εξετάζει και τα συναισθήματα που συγκροτούν τη βάση του έθνους- κράτους και του εθνικισμού. Η σκέψη του εθνικισμού και των εθνικιστών είναι συναισθηματικά φορτισμένη και αυτό δεν πρέπει να το αγνοούμε. Αλλά αυτό το συναισθηματικό υπόβαθρο εκδηλώνεται με διαφορετικό τρόπο στον αρχικό φιλελεύθερο εθνικισμό και πολύ διαφορετικά στον μεταγενέστερο συντηρητικό και σήμερα στον ακροδεξιό και αντιδραστικό εθνικισμό. Αφού μας γνωρίσει το έργο των πρώτων θεωρητικών του εθνικισμού, μετά τους θεωρητικούς του εθνικισμού στον Μεσοπόλεμο και στη συνέχεια τους θεωρητικούς του εθνικισμού μετά το 1950, προχωρά στις δικές του σημειώσεις για το έθνος κράτος ως μια συναισθηματικά φορτισμένη θυμικότητα. Κατά τον συγγραφέα η εθνικιστική ιδεολογία αντλεί από τις δομές του αισθάνεσθαι, ενώ επινοεί και επιβάλλει θυμικούς κανόνες, οι οποίοι δεν πάντοτε αντιδραστικοί. Πολλές φορές οδηγούν και σε φαντασιώσεις αδελφοσύνης. Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν και οι επεξεργασίες του που μας πάνε πέρα από το «εθνικό συναίσθημα». Πάντως υπό όλες τις περιστάσεις οι δυο κεντρικές έννοιες του βιβλίου αποτελούν δομικά στοιχεία όλων των εθνικισμών, προοδευτικών και συντηρητικών-αντιδραστικών. Η ressentiment της γαλλικής αριστοκρατίας και των διανοουμένων του Διαφωτισμού, αλλά και του γερμανικού και του ρωσικού εθνικισμού, και των υπόλοιπων εθνικισμών, όπως και του ελληνικού, ήταν αποτέλεσμα των διαδικασιών εκπολιτισμού και εκσυγχρονισμού όλων αυτών των εθνών. Αν και οι κουλτούρες των περισσότερων εθνών και εθνικισμών είναι διχασμένες ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και την παράδοση, ο Δεμερτζής δεν θεωρεί αυτόν τον δυισμό ως μείζον στοιχείο των κρατών-εθνών. Ούτε του ελληνικού έθνους. Στη θέση του δυισμού μεταξύ μιας ρωμαϊκής και μια ελληνικής ταυτότητας, θέτει τον δικό του «ανεστραμμένο συγκρητισμό», δηλαδή την κατανόηση για τη συνάντηση διαφορετικών πολιτισμικών μονοπατιών που ακολούθησαν πολλά έθνη, μεταξύ αυτών και το ελληνικό.

Το βιβλίο αυτό δεν είναι εύκολο ανάγνωσμα, αλλά όταν το διαβάζεις και αποκωδικοποιείς τα μηνύματά του, σού μένει η αίσθηση μιας μεγάλης αισθητικής απόλαυσης, όπως αυτή που κάθε αναγνώστης και αναγνώστρια αισθάνεται όταν διαβάζει και αποκωδικοποιεί φιλόσοφους όπως ο Καντ ή ο Χέγκελ. Ο Νίκος Δεμερτζής είναι ένα κόσμημα όχι μόνο στην ελληνική αλλά και στη διεθνή επιστημονική κοινότητα.

Την έκδοση ενισχύει το Γλωσσάριο και το Ευρετήριο όρων. Για τη μετάφραση αναφέρθηκα στην αρχή.

  * Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Απόσπασμα

«Το ζητούμενο δεν είναι η απόκλιση της Ελλάδας από έναν υποτιθέμενο κανόνα αλλά το να αποσαφηνιστεί συγκριτικά η ουσία αυτής της διαφοράς· να κατανοήσουμε, δηλαδή, τον τρόπο ή τους τρόπους με τον οποίο/τους οποίους τα αρχαϊκά και τα σύγχρονα πολιτισμικά πρότυπα, η ρωμαϊκή και η ελληνική ταυτότητα, συμπλέχθηκαν τα τελευταία διακόσια περίπου χρόνια, επηρεάζοντας έτσι το εθνικό habitus και την παραγωγή και αναπαραγωγή σχέσεων πολιτικής κυριαρχίας και κοινωνικοοικονομικής ισχύος, καθώς και τους μορφότυπους συμβολικής εξουσίας» (σ. 308)

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Νίκος Δεμερτζής είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, ΕΚΠΑ. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την πολιτική και την πολιτισμική κοινωνιολογία, την πολιτική επικοινωνία και την κοινωνιολογία των συναισθημάτων. Διετέλεσε κύριος ερευνητής και επιστημονικός υπεύθυνος σε πολλά εθνικά και διεθνή ερευνητικά προγράμματα και δίδαξε σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο. Πήρε μέρος σε διάφορα επιστημονικά συνέδρια, έδωσε πολλές δημόσιες διαλέξεις και αρθρογραφεί συχνά στον Τύπο.

Υπήρξε πρόεδρος του ΔΣ του ΙΚΥ (2010-2013), καθώς και διευθυντής και πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (2013-2023). Μόνος ή σε συνεργασία με άλλους, έχει εκδώσει τα βιβλία: Δοκίμιο για την ιδεολογία. Ένας διάλογος της κοινωνικής θεωρίας με την ψυχανάλυση, Φθόνος και μνησικακία. Τα πάθη της ψυχής και η κλειστή κοινωνία, Ο λόγος του εθνικισμού. Αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Εμφύλιος. Πολιτισμικό τραύμα,  Emotions in Politics. The affect dimensionin political tension, The Political Sociology of Emotions. Essays on Trauma and Ressentiment.