«Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική» του Κωνσταντίνου Δημάδη (κριτική)

Ένα ενδιαφέρον πεδίο έρευνας του σπουδαίου φιλολόγου και πανεπιστημιακού καθηγητή (Άμστερνταμ, Χρόνινγκεν, κυρίως Βερολίνο) Κωνσταντίνου Α. Δημάδη αφορά τη συμμετοχή παραγόντων του πολιτισμού στις πολιτικές, κοινωνικές, ιστορικές εξελίξεις στο πλαίσιο τόσο των ελληνικών όσο και των ευρύτερων ευρωπαϊκών πραγμάτων κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, και με ειδικότερο προσανατολισμό σε ζητήματα σχετικά με την τέχνη του λόγου (και όχι μόνον), όπως αυτή εμπλέκεται στις διελκυστίνδες που προσδιορίζουν τη δομή της ασκούμενης εξουσίας από την εκάστοτε κυβερνητική πολιτική αλλά και από τον Τύπο.

Με αυτή την προϋπόθεση, στο βιβλίο υπό τον τίτλο Πεζογραφία και εξουσία στη νεότερη Ελλάδα (εκδ. Αρμός 2018) ο Δημάδης αξιοποιεί ως παραδειγματική εφαρμογή των απόψεών του το μυθιστόρημα του φαναριώτη ρομαντικού ποιητή, πεζογράφου, θεατρικού συγγραφέα Αλέξανδρου Σούτσου (1803-1863) υπό τον τίτλο Ο εξόριστος του 1831 (πρώτη έκδοση 1835) σε σχέση με τη διακυβέρνηση και τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια και με την άφιξη των Βαυαρών στην Ελλάδα, περαιτέρω: δεδομένα από την πολιτιστική και την εξωτερική πολιτική του καθεστώτος (1936-1941) του Ιωάννη Μεταξά («είσοδος» της λογοτεχνίας στην Ακαδημία Αθηνών, κρατικά λογοτεχνικά βραβεία, Βασιλικό Θέατρο και Εθνική Λυρική Σκηνή, παραστάσεις αρχαίου δράματος στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού και στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου, περιοδεία θιάσου του Βασιλικού Θεάτρου στη Μεγάλη Βρετανία και στη Γερμανία, ελληνική συμμετοχή στη Διεθνή Καλλιτεχνική Έκθεση της Βενετίας, μεταξύ άλλων), επίσης: κείμενα του Νίκου Καζαντζάκη, του Παντελή Πρεβελάκη, του Στράτη Μυριβήλη, του Μ. Καραγάτση, του Ηλία Βενέζη, του Άγγελου Τερζάκη, τόσο σε αυτοτελή λογοτεχνικά έργα όσο και ως συμμετοχή με αρθρογραφία στη δραστηριότητα του αθηναϊκού Τύπου.

Ειδικότερα ο Άγγελος Τερζάκης (1907-1979) απασχολεί τον Δημάδη στην έκδοση (University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2024) υπό τον τίτλο Άγγελος Τερζάκης / Κείμενα πνευματικής ευθύνης (1930-1938). Εδώ ο Δημάδης παρουσιάζει επιλογή αποθησαυρισμένων κειμένων (δοκίμια και άρθρα) του Τερζάκη στην αθηναϊκή εφημερίδα Δημοκρατία, καθώς και σε περιοδικά (Η Πνοή, Νεοελληνικά Γράμματα, Νεοελληνικά Σημειώματα, Νέα Εστία), όπου αποτυπώνεται η ανταπόκριση ενός νέου συγγραφέα και διανοητή σε μείζονα γεγονότα που προσδιορίζουν τον πολιτικό, πολιτισμικό, κοινωνικό, ιστορικό χαρακτήρα της κρίσιμης για την Ελλάδα αλλά και διεθνώς δεκαετίας 1930.

Τώρα, στο νέο βιβλίο του υπό τον τίτλο Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική, ο Δημάδης προβάλλει τη σχέση του Καζαντζάκη (1883-1957) με τον αθηναϊκό Τύπο, μέσα σε ένα τοπίο πολιτικών, κοινωνικών, ιδεολογικών συγκυριών και διελκυστίνδων, όπως αποδίδεται στις ανταποκρίσεις του από την –τότε– Σοβιετική Ένωση στην εφημερίδα Ελεύθερος Λόγος κατά την περίοδο 1925-1926, από την Ισπανία στην εφημερίδα Η Καθημερινή κατά την περίοδο 1932-1933 και 1936-1937, και από τη Μεγάλη Βρετανία το 1940 ωσαύτως στην Καθημερινή, στην οποία εντοπίζεται και σειρά άρθρων του Καζαντζάκη το 1937 υπό τον γενικό τίτλο «Ένα ταξίδι εις την Πελοπόννησον».

Στα κείμενα αυτά αποτυπώνεται η προσωπική θέση του Καζαντζάκη τόσο απέναντι στα διεθνή πολιτικά γεγονότα όσο και απέναντι στην ελληνική εξωτερική (κυρίως, αλλά όχι μόνον) πολιτική.

Ο σύγχρονος αποδέκτης του βιβλίου που δεν (θέλει να) στηρίζεται κατ’ ανάγκην σε σχετικό, φιλολογικό ή/και ιστορικό υλικό, αλλά πάντως παρακολουθεί με διευρυμένο ενδιαφέρον όσα διασώζει, αναδεικνύει, προβάλλει η ροή του γενικού χρόνου, ανεξάρτητα από ατομικούς ιδεολογικούς ή αισθητικούς προσανατολισμούς, καθώς επισκέπτεται μια περισσότερο ή λιγότερο μακρινή εποχή, είναι δυνατόν να αναγνωρίσει στα άρθρα του Καζαντζάκη ενδιαφέρουσες παραδειγματικές εφαρμογές του τρόπου, με τον οποίον ο στοχαστής δημιουργός αναπτύσσει διαλεκτική σχέση με την αντικειμενική πραγματικότητα παραβιάζοντας γεωπολιτικά όρια και με προοπτική διαχρονικής ισχύος μέσα στον κόσμο των ιδεών, ανεξάρτητα από όσα γενικότερα όσο και αυτονόητα αφορούν τον συγγραφέα Νίκο Καζαντζάκη.

Προς αυτή την κατεύθυνση, η ανάπτυξη της επιχειρηματολογίας του Δημάδη κατά την οργάνωση του υλικού της έκδοσης αποκαλύπτει ατραπούς για πολλαπλές επισκέψεις σε χωροχρονικά τοπία με ιδιαίτερη ιστορική και πολιτική φόρτιση.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, ο Δημάδης εντοπίζει την αποστολή του Καζαντζάκη στη Σοβιετική Ένωση το 1925 ως «ο πρώτος Έλληνας δημοσιογράφος, ο οποίος θα έβλεπε τη σοβιετική Ρωσία», με την πρωτοβουλία του ποιητή και πεζογράφου Κώστα Ουράνη, διευθυντή τότε της εφημερίδας Ελεύθερος Λόγος, και με διπλωματική «σκοπιμότητα» μετά τη σύναψη των ελληνοσοβιετικών διπλωματικών σχέσεων (1921-1928), καθώς μάλιστα ο Καζαντζάκης ήταν ήδη αναγνωρισμένος συγγραφέας και διανοούμενος στον ελληνικό πολιτισμικό χώρο, επιπλέον δε το 1919 ως διευθυντικό στέλεχος του νεοσύστατου Υπουργείου Περιθάλψεως είχε μετάσχει στη διαδικασία εγκατάστασης Ελλήνων Ποντιακής καταγωγής από την περιοχή του Καυκάσου στην Ελλάδα (στη Μακεδονία και στη Θράκη).

Στο πλαίσιο αυτό παρατίθεται κείμενο υπό τον τίτλο «Νικολάι Λένιν» από το φύλλο των Χριστουγέννων 1926 του Ελεύθερου Λόγου, στο οποίο ο Καζαντζάκης από ανταποκριτής μετατρέπεται σε «απλό ακροατή» που καταγράφει όσα ακούει από «νεαρό» ρώσο συνοδό του καθώς επισκέπτεται το μαυσωλείο του Λένιν.

Στη συνέχεια, ο Δημάδης προβάλλει λεπτομέρειες από την αποστολή του Καζαντζάκη στην Ισπανία κατά τα χρόνια 1932-1933 και 1936-1937, ως ανταποκριτή της εφημερίδας Η Καθημερινή με την πρωτοβουλία του διευθυντού αυτής Γεωργίου Βλάχου.

Στα κείμενα του Καζαντζάκη εντοπίζονται θέσεις του απέναντι στον φασισμό και στον εθνικοσοσιαλισμό, στοιχεία ιδεολογικής διελκυστίνδας ανάμεσα στους στασιαστές του Φράνκο και στη δολοφονία του Λόρκα (σε σχετικό κείμενο τίθεται το ζήτημα της δολοφονίας εκπροσώπου της τέχνης για ιδεολογικούς λόγους), η «Συνέντευξις με τον Φράνκο» (στην οποία εκτός του Καζαντζάκη παρευρέθηκαν ανά ένας δημοσιογράφοι από τη Γαλλία, τη Μεγάλη Βρετανία και τις ΗΠΑ), καθώς και η «Συνέντευξις με τον Ουναμούνο» (πρόκειται για τον βάσκο πανεπιστημιακό καθηγητή Ελληνικών Σπουδών, φιλόσοφο, συγγραφέα Miguel de Unamuno).

Στα κείμενα του Καζαντζάκη εντοπίζονται θέσεις του απέναντι στον φασισμό και στον εθνικοσοσιαλισμό, στοιχεία ιδεολογικής διελκυστίνδας ανάμεσα στους στασιαστές του Φράνκο και στη δολοφονία του Λόρκα...

Ο Δημάδης επιλέγει να ολοκληρώσει τη θεματική ενότητα του βιβλίου σχετικά με όσα συμβαίνουν αυτή την εποχή στην Ισπανία παραθέτοντας σε Παράρτημα συνέντευξη που παραχώρησε ο Φράνκο στον Ακαδημαϊκό συγγραφέα, απεσταλμένο της Καθημερινής Σπύρο Μελά αμέσως μετά τη λήξη του ισπανικού εμφυλίου πολέμου το 1939.

Κατόπιν αυτών, στο πλαίσιο της ροής του υλικού του βιβλίου ο Δημάδης εντάσσει, σαν ένα «ιντερμέτζο» ανάμεσα στα προτασσόμενα ταξίδια του Καζαντζάκη στην Ισπανία και σε εκείνα που έπονται στη Μεγάλη Βρετανία, μια αποστολή το 1937 στην Πελοπόννησο κατ’ ανάθεση του Γεωργίου Βλάχου. 

Οι ανταποκρίσεις του Καζαντζάκη στην Καθημερινή συνδυάστηκαν με παράλληλη σε συνέχειες δημοσίευση του ιστορικού μυθιστορήματος υπό τον τίτλο «Από την ζωήν της μεσαιωνικής Ελλάδος. Η πριγκιπέσα Ιζαμπώ» που ανέλαβε να συγγράψει ο Άγγελος Τερζάκης, επίσης κατ’ ανάθεση του Γεωργίου Βλάχου.

Σκοπός των ανταποκρίσεων ήταν η συστηματική προβολή της κοινωνικής και πολιτιστικής πολιτικής του Ιωάννη Μεταξά. Ενδιαφέρον πάντως στοιχείο στο πλαίσιο αυτό αποτελούν τα σχόλια του Καζαντζάκη σχετικά με την πολιτιστική διακήρυξη του καθεστώτος περί των στόχων του Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού.

Περαιτέρω, ο Δημάδης αναλύει δεδομένα που αφορούν τις ανταποκρίσεις του Καζαντζάκη από τη Μεγάλη Βρετανία στην Καθημερινή, κατόπιν σχετικής πρόσκλησης το 1940 από το Βρετανικό Συμβούλιο, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1934 ως όργανο για την άσκηση της βρετανικής εξωτερικής πολιτιστικής πολιτικής, αμέσως μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933. Η πρόσκληση προς τον Καζαντζάκη έρχεται κατά την κορύφωση της προπαγάνδας της βρετανικής εξωτερικής πολιτικής σε σχέση με την Ελλάδα, μετά την εισβολή των γερμανικών στρατευμάτων στην Τσεχοσλοβακία τον Μάρτιο 1939 και την απόβαση των φασιστικών δυνάμεων της Ιταλίας στην Αλβανία τον Απρίλιο του ίδιου έτους.

Στο πλαίσιο αυτό οργανώνεται σειρά διαλέξεων του Καζαντζάκη στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, σε συνδυασμό και με την υλοποίηση προγραμμάτων εξωτερικής (πολιτιστικής, αλλά όχι μόνον) πολιτικής του καθεστώτος Μεταξά, στα οποία είχε ενταχθεί το 1939 περιοδεία με ιδιαίτερη επιτυχία του Βασιλικού Θεάτρου της Αθήνας στη Μεγάλη Βρετανία και στη Γερμανία και με δύο έργα σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη: Ηλέκτρα του Σοφοκλέους με την Κατίνα Παξινού στη νεοελληνική απόδοση από τον Ιωάννη Γρυπάρη και Άμλετ του Σαίξπηρ με τον Αλέξη Μινωτή στη μετάφραση του Βασίλη Ρώτα.

Από τα τριάντα έξι κείμενα των ανταποκρίσεων του Καζαντζάκη στην Καθημερινή, ο Δημάδης σχολιάζει ιδιαιτέρως τα άρθρα υπό τους τίτλους: «Ο Άγγλος και η θάλασσα», «Η Αγγλία δεν είναι πια νησί», «Οι έξ έως τώρα εισβολές στην Αγγλία», «Οι βιομηχανικές πόλεις της Αγγλίας», «Ήτον (“Έπαιξε καλά το παιγνίδι!”)» (σχετικά με τα ομαδικά αθλήματα στα αγγλικά πανεπιστήμια), έξι συνεχόμενα άρθρα για τον Σαίξπηρ, τελευταίο το άρθρο με τον τίτλο «Το μεγαθήριο της Αγγλίας, ο Σαίξπηρ. vi – Το αληθινό πρόσωπο του Σαίξπηρ», όπου αποδίδεται η συγγραφική εξέλιξη του άγγλου δραματουργού υπό το πρίσμα του προβληματισμού του Καζαντζάκη μετά τη δημοσίευση της Οδύσσειάς του το 1938 και με έμφαση σε θεματικά μοτίβα συναρτώμενα με το φιλοσοφικό ισοδύναμο των όρων: ελπίδα, φόβος, ελευθερία.

Ο Δημάδης παραθέτει την καταληκτική εκτίμηση του Καζαντζάκη για τον Σαίξπηρ: «Ύστερα από τόσα χρόνια αγωνίας κι αγώνα, απαλλάχτηκε ο Σαίξπηρ από κάθε ελπίδα· κι επειδή απαλλάχτηκε από κάθε ελπίδα, απαλλάχτηκε κι από κάθε φόβο· έγινε (ε)λεύτερος».

Στο χωρίο αυτό ο Καζαντζάκης παραλλάσσει το βουδιστικό απόφθεγμα για τη σχέση της ελευθερίας του ατόμου με το στοιχείο του (κοινωνικού) φόβου, και προτάσσει το φιλοσοφικό ζήτημα της ελπίδας που «δανείζεται» από τον Αρθούρο Σοπενχάουερ (Parerga und Paralipomena: kleine philosophische Schriften, 1851): «Αυτός που έχει χάσει κάθε ελπίδα, έχει χάσει και κάθε φόβο».

Εδώ ο σύγχρονος αναγνώστης θα αναγνωρίσει την καταγωγή της εγχάραξης στον τάφο του Καζαντζάκη: «Δεν ελπίζω τίποτα/ Δε φοβούμαι τίποτα/ Είμαι λέφτερος».

Ο Δημάδης αναφέρεται και σε μια δεύτερη πρόσκληση (1946) του Βρετανικού Συμβουλίου προς τον Καζαντζάκη για συναντήσεις με βρετανούς πανεπιστημιακούς καθηγητές, λογοτέχνες, καλλιτέχνες. Υλικό από τις συναντήσεις αυτές (Ιούνιος-Ιούλιος 1946) ο Καζαντζάκης αξιοποίησε στο πλαίσιο μιας έκκλησης από το ραδιοφωνικό δίκτυο του BBC προς τους διανοούμενους όλου του κόσμου για την ίδρυση μιας «Διεθνούς του Πνεύματος» (Ιούλιος 1946).

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους ο Καζαντζάκης δέχεται μια «υπόδειξη» από τη βρετανική πλευρά ώστε να εγκαταλείψει τη χώρα, οπότε εγκαθίσταται στο Παρίσι με παλαιότερη πρόσκληση του Octave Merlier, διευθυντού του Γαλλικού Ινστιτούτου της Αθήνας...

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους ο Καζαντζάκης δέχεται μια «υπόδειξη» από τη βρετανική πλευρά ώστε να εγκαταλείψει τη χώρα, οπότε εγκαθίσταται στο Παρίσι με παλαιότερη πρόσκληση του Octave Merlier, διευθυντού του Γαλλικού Ινστιτούτου της Αθήνας, αργότερα δε, τον Δεκέμβριο 1946, θα αναφερθεί στην «απέλασή» του από τη Μεγάλη Βρετανία στο πλαίσιο συνέντευξης που παραχώρησε στον δημοσιογράφο, πολιτικό αναλυτή, συγγραφέα Βάσο Γεωργίου, ανταποκριτή στο Παρίσι της εφημερίδας Ο Ρίζος της Δευτέρας.

Οι λόγοι της αιφνίδιας «απομάκρυνσης» του Καζαντζάκη από τη Μεγάλη Βρετανία εντοπίζονται σε ένα σύνθετο πολιτικό τοπίο, όπου συμμετείχαν προσδιοριστικοί όσο και δεσμευτικοί παράγοντες, όπως είναι τα πρόθυρα του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δύναμη του ΚΚΕ, η εκπεφρασμένη θέση του Καζαντζάκη απέναντι στο δημοψήφισμα (1946) για την επιστροφή ή μη του Γεωργίου Β’ στην Ελλάδα.

Σε συσχετισμό με τα παρεπόμενα όλων αυτών, ο Δημάδης αναφέρει επιστολή (Μάρτιος 1959) του Albert Camus προς την Ελένη Σαμίου, όπου ο γάλλος συγγραφέας σχολιάζει τη στάση της Ελληνικής Πολιτείας απέναντι στον Καζαντζάκη, ενώ παραπέμπει και σε «δημόσια ομιλία» του στην Αθήνα, στην οποία είχε εκφράσει τον θαυμασμό του γι’ αυτόν.

Ας σημειωθεί ότι η αναφερόμενη «ομιλία» του Camus στην Αθήνα είναι «αθησαύριστη» και αποτελεί αντικείμενο αναζήτησης (ενδεχομένως στο υλικό των εφημερίδων της εποχής;). 

Εξάλλου, σε συνάρτηση προς τη συνέντευξη στον Ρίζο της Δευτέρας, στο ανά χείρας βιβλίο περιλαμβάνεται και η κριτική που ο Καζαντζάκης άσκησε κατά της βρετανικής πολιτικής σχετικά με το Κυπριακό Ζήτημα, όπως αποτυπώνεται στο κείμενό του υπό τον τίτλο «Η τύχη κι η τιμή μιας Αυτοκρατορίας. [Οι άγγελοι της Κύπρου]» που περιλαμβάνεται στο περιοδικό Νέα Εστία, Σεπτέμβριος 1954, στο πλαίσιο αναδημοσίευσης από τον αθηναϊκό Τύπο άρθρων της περιόδου 1950-1954 των συγγραφέων Πέτρου Χάρη, Ηλία Βενέζη και Θανάση Πετσάλη-Διομήδη για το θέμα της Κύπρου.

Το κείμενο αυτό αποτελεί στέψη στη σημασιολογική οργάνωση και πύλη εξόδου από την υψηλή πληροφορητικότητα που είναι σαφές ότι προσδιορίζει την ποιότητα του βιβλίου.

Καθώς ακολουθούμε τη διαδοχή των ενοτήτων στην ανά χείρας έκδοση, αναγνωρίζουμε την κριτική, συγκριτική, συνδυαστική αντίληψη του συγγραφέα και ακαδημαϊκού δασκάλου Κωνσταντίνου Α. Δημάδη, ο οποίος δεν περιορίζεται σε στενά θεματικά όρια, αλλά επιχειρεί να προσεγγίσει τη βαθειά διαστρωμάτωση και τον ευρύτερον ορίζοντα των καταστάσεων.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, στο βιβλίο αναπτύσσονται αντιστοιχίες και αναντιστοιχίες ανάμεσα στα διαθέτοντα εξ ορισμού χαρακτήρα αυθεντικότητας άρθρα των ανταποκρίσεων του Καζαντζάκη και στα αυτοτελή λογοτεχνικά βιβλία του στη σειρά Ταξιδεύοντας όπου ανιχνεύονται στοιχεία μεταγενέστερης «αυτολογοκρισίας» του συγγραφέα.

Η επιχειρηματολογία του Δημάδη με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας αναδεικνύει τον πολιτικό στόχο των άρθρων αλλά και τη λογοτεχνική «επένδυση» σε ό,τι αφορά τη διεκπεραίωση συγκεκριμένων ιδεολογικών και κοινωνικών θέσεων.

Στο πλαίσιο αυτό σημειώνεται και η γλωσσική «διαφοροποίηση» που παρατηρείται στα άρθρα σε σχέση με τα αυτοτελή λογοτεχνικά έργα του Καζαντζάκη, υπαγορευόμενη τόσο από τις γλωσσικές προδιαγραφές των εφημερίδων, όσο και από την πολιτική φυσιογνωμία του αναγνωστικού κοινού.

Ο Δημάδης υποστηρίζει την ιδιαίτερη σημασία που έχουν για τον σύγχρονο αναγνώστη τα άρθρα του Καζαντζάκη στον Τύπο της εποχής του, καθώς αποτελούν τεκμήρια πρόσληψης ιστορικο-πολιτικών δεδομένων του πρώτου ημίσεως του 20ού αιώνα από την οπτική του στοχαστή συγγραφέα, έστω ακόμα «δέσμιου» των καταλοίπων από την πολιτική και κοινωνική παράδοση του 19^ου αιώνα, από τα οποία πάντως απαλλάσσεται μετά την εμπειρία της γερμανικής κατοχής, όπως αποδίδουν με τον πλέον παραστατικό τρόπο τα αυτοτελή λογοτεχνικά έργα του.

Η έκδοση ενισχύεται με πλούσιο υποσέλιδο υπομνηματισμό, με εκτενή βιβλιογραφία και με ενδιαφέρον φωτογραφικό υλικό. Και μια σημείωση για τον φορέα της έκδοσης: Πρόκειται για τον Οργανισμό Πολιτισμού και Ανάπτυξης Ποταμιών «Η Γκουβερνιώτισσα», με ποικίλη δραστηριότητα στην Κρήτη (και όχι μόνον). Η ονομασία παραπέμπει στη Μονή Παναγίας Γκουβερνιώτισσας (Νομός Ηρακλείου) από την περίοδο της Ενετοκρατίας, ο δε ναός της, σταυροειδής μετά τρούλου, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, είναι διακοσμημένος με σημαντικές τοιχογραφίες του 14ου αιώνα.    

^＊ Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Ανεξάρτητα από το γεγονός αν, κατά κύριο λόγο, οι αναγνώστες του και η κριτική της εποχής 1925-1940/1941 αποδέχτηκαν ή όχι τις απόψεις του στον Τύπο – και αν ο σημερινός αναγνώστης τις επιδοκιμάζει ή όχι στα ταξιδιωτικά του βιβλία –, ο Καζαντζάκης άφησε γραπτά που αφορούν την εσωτερική και εξωτερική πολιτική της χώρας σε κρίσιμες ιστορικές στιγμές της πρώτης πεντηκονταετίας του 20ού αιώνα.

Με την εξής σημείωση: οι ανταποκρίσεις του στον καθημερινό Τύπο, αν εξαιρούσαμε ενδεχομένως τα κείμενά του από τη Σοβιετική Ένωση του 1925 στον Ελεύθερο Λόγο, στην κατοπινή αποφασιστική ιστορική εποχή των ετών 1936-1940 υπακούουν ευπειθώς και ανεπιφύλακτα στην ελληνική κυβερνητική πολιτική γραμμή της περιόδου, […].