«Εξομολογήσεις» του Σέρχιο Μπλάνκο (κριτική) – Μιλώντας σε πρώτο πρόσωπο για τον έρωτα, τη βία, τον θάνατο

Ο Σέρχιο Μπλάνκο έγινε γνωστός στο θεατρόφιλο κοινό της χώρας μας με το έργο του «Κασσάνδρα», μονόλογο που ανέβασε και έπαιζε για χρόνια η Δέσποινα Σαραφείδου στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, με μεγάλη επιτυχία. Πιο πρόσφατα, το έργο του «Μια άλλη Θήβα», ανέβηκε στο Θέατρο του Νέου Κόσμου σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου και έλαβε επαινετικές κριτικές.

Η συλλογή του Εξομολογήσεις (εκδ. Ροές) συγκεντρώνει τρεις μονολόγους για τρία διαφορετικά, μα εντέλει αλληλοσυνδεόμενα θέματα – τον έρωτα, τη βία και τον θάνατο. Κάθε μέρος αντλεί στοιχεία από προσωπικά του βιώματα, και ενδείκνυται να εμπνεύσει μια θεατρική παράσταση – η μεταφράστρια του βιβλίου και ηθοποιός Δέσποινα Σαραφείδου ανέβασε επίσης πρόσφατα στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, το έργο για τη βία, με τον τίτλο Τα άνθη του κακού.

Ακολουθώντας μια παράδοση που ξεκινά από τις Εξομολογήσεις του Αγίου Αυγουστίνου και συνεχίζει με εκείνες του Ζαν Ζακ Ρουσσώ, βιβλία που λίγο πολύ «καθόρισαν» τις λειτουργίες του αυτοβιογραφικού λόγου, τα αυτοβιογραφικά κείμενα συχνά εστιάζουν στις αδυναμίες του χαρακτήρα του συγγραφέα, για να εμπνεύσουν συμπάθεια, και προτίθενται να μιλήσουν με ειλικρίνεια και τόλμη ακόμα και για τις πλέον σκοτεινές πτυχές του αυτοβιογραφούμενου. Σε αυτό το πλαίσιο, καλό είναι πάντα να έχουμε στον νου πως κάθε κείμενο είναι μια κατασκευή, καθώς σε πρώτο βαθμό εμπεριέχει αναφορές που ο τεχνίτης-συγγραφέας επέλεξε ως υλικά – μαζί με πολλά ακόμη, που περνούν στο κειμενικό σώμα ακούσια.

Σε αυτό το χαρακτηριστικό στέκεται αρκετά ο Μπλάνκο, στο ότι κάθε αφήγηση είναι ένα δημιούργημα, που, μάλιστα, συχνά συντίθεται τμηματικά. Αρκετές φορές αναφέρεται στην ίδια τη δημιουργική διαδικασία: μαρτυρά πώς αποφάσισε να γράψει την κάθε διάλεξη, διακόπτει τον ειρμό του στοχασμού του για να δώσει οδηγίες για την ανάπτυξη της εκάστοτε παράστασης κλπ. «Ένα βράδυ διαβάζω μια φράση του Μπέρναρντ Σω και αποφασίζω να τη συμπεριλάβω σε αυτό το κείμενο. Η φράση είναι εκπληκτική. Έχει ως εξής: “Η ζωή δεν συνίσταται στο να βρεις τον εαυτό σου, αλλά να δημιουργήσεις τον εαυτό σου”», παραθέτει κάποια στιγμή.

Εστιάζοντας στις ραφές, το κείμενο αποκτά αντιδογματικό χαρακτήρα και δεν γίνεται ποτέ μελοδραματικό, καθώς ο συγγραφέας αντιμετωπίζει συχνά με χιούμορ τα τρία μεγάλα θέματα που προσεγγίζει – τα κατεξοχήν μεγάλα, θα λέγαμε.

Τρεις σκέψεις για τρία μεγάλα θέματα

Εκθέτοντας προσωπικές στιγμές και σκέψεις, ο Μπλάνκο κάνει πολλές οξυδερκείς παρατηρήσεις. Ενδεικτικά, στο κείμενο για τον έρωτα, στηρίζεται στην περίφημη σαιξπηρική φράση της Ιουλιέτας: «Ρωμαίο, αρνήσου τον πατέρα σου κι άλλαξε τ’ όνομά σου (…) Αυτό που το καλούμε ρόδο πάλι θα μύριζε γλυκά κι αν έπαιρνε όνομα άλλο», για να υποστηρίξει πως η γλώσσα, που πολλές φορές αδυνατεί να προσεγγίζει την ουσία όσων περιγράφει, δεν μπορεί να περιγράψει επαρκώς -και μάλλον χωρίς να υποπέσει σε κάποιο κλισέ- τον έρωτα. «Είτε γλώσσα είτε αγάπη», αξιώνει η Ιουλιέτα, κατά τον Μπλάνκο.

«Το Άουσβιτς, η Χιροσίμα ή οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου είναι ο καρπός μιας πιο ανθρώπινης πλευράς μας, όχι της πιο ζωώδους πλευράς μας»

Στη διάλεξή του για τη βία, ο συγγραφέας απαντά, κατά κάποιον τρόπο, σε όσους εμμένουν στο ότι η βία (και ο ανταγωνισμός, θα μπορούσαμε να πούμε, ακολουθώντας το νήμα της συλλογιστικής) είναι ίδιον της ανθρώπινης φύσης, απότοκος του θηριώδους εαυτού που κρύβουμε στο γενετικό μας υλικό. «Το Άουσβιτς, η Χιροσίμα ή οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου είναι ο καρπός μιας πιο ανθρώπινης πλευράς μας, όχι της πιο ζωώδους πλευράς μας. Ο σχεδόν τέλειος μηχανισμός επιμελητείας που απαιτήθηκε για να τεθεί σε λειτουργία οποιοδήποτε από αυτά τα τρία άθλια συστήματα το καταδεικνύει σαφέστατα».

Στο κομμάτι «Memento mori ή ο εορτασμός του θανάτου», όπως τιτλοφορείται το τρίτο μέρος, ο Μπλάνκο μιλά για το τέλος του Ευρυπίδη, που θρυλείται πως σκοτώθηκε σε μια επίθεση από αγέλη σκύλων, αντικατοπτρίζοντας κατά κάποιον τρόπο όσα περιγράφονται στις «Βάκχες» και τις «Τρωάδες». Ο πιο τραγικός των τραγικών ίσως πέθανε με έναν τρόπο που ο ίδιος ο Μπλάνκο χαρακτηρίζει σχεδόν «μυθικό»: «Υπάρχει κάτι ευγενές, κομψό, ξεχωριστό στο να σου επιτεθεί ένα ζώο. (…) Γι’ αυτό μάλιστα η ιστορία μιας επίθεσης από ζώο μοιάζει περισσότερο θρυλική παρά πραγματική».

Υπάρχει κάποιο συμπέρασμα;

Πολλές ακόμη ενδιαφέρουσες σκέψεις συναντάμε στις διαλέξεις του Μπλάνκο, που εκκινούν συχνά από κάποιο προσωπικό του βίωμα και συνομιλούν με κάποιο λογοτεχνικό κείμενο του Κανόνα – το βιβλίο αποτελεί και μια άτυπη λογοτεχνική μελέτη. Κάθε μέρος, από τα τρία συνολικά, αποτελείται από μια εισαγωγή, τριάντα σύντομα κεφάλαια, αριθμημένα, και έναν επίλογο.

Παρότι σε κάθε επίλογο παρουσιάζεται ουσιαστικά ένα συμπέρασμα, μεγαλύτερη αξία φαίνεται να έχουν οι παρατηρήσεις που μας οδηγούν ως εκεί, η βουτιά στον ποταμό της σκέψης του συγγραφέα.

Πρόσφατα, στο συνέδριο της Εταιρείας Συγγραφέων για την Τεχνητή Νοημοσύνη, ο Βρετανός καθηγητής Ντέιβιντ Μπέρι πρότεινε πως, με την έλευση των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων, οι συγγραφείς θα μπορούσαν να γράψουν κείμενα που δεν παρουσιάζουν απροκάλυπτα τις θέσεις τους και που αντί να ακολουθούν μια γραμμική συλλογιστική πορεία (από το σημείο ένα στο σημείο δύο και από εκεί στο συμπέρασμα), παράγουν νόημα χάρη στα επιμέρους τμήματά τους, όπως συμβαίνει με τα γραπτά του Βάλτερ Μπένιαμιν – ας θυμηθούμε τις Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας.

Κάπως έτσι λειτουργούν οι διαλέξεις του Μπλάνκο. Παρότι σε κάθε επίλογο παρουσιάζεται ουσιαστικά ένα συμπέρασμα, μεγαλύτερη αξία φαίνεται να έχουν οι παρατηρήσεις που μας οδηγούν ως εκεί, η βουτιά στον ποταμό της σκέψης του συγγραφέα. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να γίνει, άλλωστε, εφόσον τα θέματα που αγγίζει μας υπερβαίνουν όλους;

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

O Γαλλο-Ουρουγουανός θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης Σέρχιο Μπλάνκο (Sergio Blanco) έζησε τα παιδικά και τα εφηβικά του χρόνια στο Μοντεβιδέο και σήμερα κατοικεί στο Παρίσι. Μετά τις σπουδές του στην κλασική φιλολογία, αποφάσισε να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη συγγραφή και τη σκηνοθεσία θεάτρου. Τα έργα του έχουν τιμηθεί επανειλημμένα με σημαντικά βραβεία, μεταξύ των οποίων το Εθνικό Βραβείο Δραματουργίας της Ουρουγουάης, το Premio Florencio Καλύτερου Δραματουργού και το Διεθνές Βραβείο Casa de las Américas.

Το 2017 και το 2020, τα έργα του Tebas Land και La ira de Narciso έλαβαν στο Λονδίνο το βραβείο Award Off West End. Από τους πιο γνωστούς του τίτλους είναι τα έργα Slaughter, .45', Kiev, Barbarie, Kassandra, El salto de Darwin, Tebas Land, Ostia, La ira de Narciso, El bramido de Düsseldorf, Cuando pases sobre mi tumba, Tráfico και Tierra. Τα περισσότερα έργα του έχουν μεταφραστεί, σε δεκαπέντε και πλέον γλώσσες, και έχουν εκδοθεί σε πολλές χώρες. Τον Μάρτιο του 2022 σκηνοθέτησε το έργο του Zoo στο Μιλάνο, στο περίφημο Teatro Piccolo.

Τα τελευταία χρόνια οι παραστάσεις του έχουν παρουσιαστεί σε διεθνή φεστιβάλ όλου του κόσμου, ενώ τα έργα του έχουν ανέβει στις πέντε ηπείρους, καθιστώντας τον Sergio Blanco έναν από τους πλέον πολυπαιγμένους ισπανόφωνους δραματουργούς της εποχής του.