Για τα όρια της ερμηνείας και της δικαστικής εξουσίας – Κατανοώνας τη βαθιά Αμερική μέσα από τη νομολογία του συντηρητικού δικαστή Σκαλία

Οι ερμηνείες, οι απόψεις και τελικά, το απόσταγμα του νομικού πνεύματος του εμβληματικού όσο και αμφιλεγόμενου Αμερικανού δικαστή Άντονιν Σκαλία (11/03/1936-13/02/2016), μέλους του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ την περίοδο 1986-2016, εξακολουθεί, σχεδόν δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, να επηρεάζει σειρά αποφάσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες και να καθορίζει, σε σημαντικό βαθμό, τη σκέψη συντηρητικών αλλά και φιλελεύθερων. 

Ο δικαστής που δεν έβρισκε ανήθικη τη θανατική ποινή και σίγουρα όχι αντισυνταγματική, που υπερασπίστηκε το δικαίωμα στην οπλοκατοχή, που τάχθηκε κατά των αμβλώσεων, που δεν αποδέχθηκε τα δικαιώματα των ομόφυλων ζευγαριών στον γάμο και την απόκτηση παιδιών έχει διχάσει την κοινή γνώμη τόσες φορές όσες και την έχει ενώσει, ικανοποιώντας τη λεγόμενη βαθιά Αμερική. Πάνω απ' όλα, όμως, ο συντηρητικός και βαθιά πιστός Καθολικός δικαστής ήταν ένας αφοσιωμένος αναγνώστης και ερμηνευτής του πνεύματος και του γράμματος του Αμερικανικού Συντάγματος και των Τροποποιήσεών του και, βασίζοντας τη νομική σκέψη του πάνω σε αυτό, υπερασπίστηκε την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. 

Αυτό το πνεύμα θα βρει ο αναγνώστης της συλλογής κειμένων του Σκαλία στο βιβλίο Άντονιν Σκαλία – Νομολογιακές σκέψεις για τα όρια της ερμηνείας και της δικαστικής εξουσίας, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαζήση.

Ο δικηγόρος Δημήτριος Χρ. Πολίτης έχει κάνει την επιλογή 27 νομολογιών και τη μετάφρασή τους, ενώ η πολυσέλιδη έκδοση (542 σελ.) διανθίζεται και με άλλα κείμενα για τον δικαστή Σκαλία, όπως τα όσα εκφωνήθηκαν στην επιμνημόσυνη τελετή του στο αμερικανικό Κογκρέσο, αλλά και ένα χρήσιμο γλωσσάρι νομικών όρων για τη διευκόλυνση των μη εξοικειωμένων με τα νομικά κείμενα αναγνωστών.

Πρόθεση του επιμελητή και μεταφραστή του παρόντος συγκεντρωτικού τόμου είναι να καταγραφεί μέσα από τα κείμενα του Σκαλία η συνεχής προσπάθειά του για τη διατήρηση της δικαστικής εξουσίας ως πόλου που έχει τον ρόλο του αντίβαρου στην εκτελεστική εξουσία και υπάρχει για να αποτρέπει τη συγκέντρωση εξουσίας σε ένα πρόσωπο ή ένα κόμμα. Έγνοια και αγωνία του δικαστή Σκαλία ήταν να διασωθεί και να γίνει σεβαστή η βούληση του αμερικανικού λαού που αποτυπώθηκε στο Σύνταγμα όπως το συνέγραψαν οι «ιδρυτές πατέρες» των ΗΠΑ στα τέλη του 18ου αιώνα. Ο δικαστής με τις ακραίες συντηρητικές απόψεις αγαπούσε τις καθαρές αποφάσεις χωρίς γκρίζες ζώνες και επέλεγε να τις ερμηνεύει πατώντας σταθερά στο Σύνταγμα όπου έβρισκε διαύγεια και σαφήνεια στις διατυπώσεις.

Ο οριτζιναλισμός, ο κειμενισμός και ο τραμπισμός  

Θεωρούμενος ως ο αρχιτέκτονας του οριτζιναλισμού, της νομικής θεωρίας ότι το Αμερικανικό Σύνταγμα και οι Τροποποιήσεις του πρέπει να ερμηνεύονται με βάση το νόημα των κειμένων τη στιγμή που αυτά γράφτηκαν, και του κειμενισμού, που θέλει την κάθε νομοθεσία να ερμηνεύεται αποκομμένη από οτιδήποτε άλλο πλην του ίδιου του κειμένου, ο Σκαλία υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους συντηρητικούς δικαστές των ΗΠΑ και ο επιδραστικότερος του 20ού αιώνα. Κατά τον Άντριαν Βερμιούλ, καθηγητή Νομικής του Χάρβαρντ, και συνεργάτη του Σκαλία στα πρώτα χρόνια της καριέρας του Αμερικανού συνταγματολόγου, ο στόχος του δικαστή υποστηρίζοντας τον οριτζιναλισμό ήταν «να περιορίσει τους δικαστές από το να παρεμβαίνουν στις αποφάσεις της εκτελεστικής εξουσίας». 

Διαβάζοντας τον ανά χείρας τόμο, προκύπτει το ερώτημα αν ο Σκαλία με τη νομολογία του συνεχίζει να επηρεάζει τα όσα συμβαίνουν στις ΗΠΑ σήμερα, αν τελικά στήριζε τον Τραμπ όσο ήταν εν ζωή, αλλά και αν το δικό του νομικό πνεύμα υιοθετήθηκε στην απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου που δικαίωσε τον Τραμπ πριν από ένα χρόνο, επιτρέποντάς του να σφραγίσει το εισιτήριο για να διεκδικήσει δεύτερη θητεία στον Λευκό Οίκο.

Πέρα από το ανεκδοτολογικό περιστατικό ότι λίγους μήνες μετά τον θάνατό του, το 2016, η χήρα του, Μωρίν Σκαλία, τοποθέτησε στον κήπο του σπιτιού τους στη Βιρτζίνια ένα τεράστιο πανό με την προτροπή «Vote Trump», το βέβαιο είναι ότι στον Τραμπ άρεσαν οι συντηρητικές απόψεις του Σκαλία και δεν έχανε την ευκαιρία να το πει. Πάντως, αν και πριν την πρώτη εκλογή Τραμπ ο Σκαλία είχε πει ότι εκτιμούσε σε αυτόν το ότι «έβλεπε κάτι λίγο πιο γνήσιο από έναν υποψήφιο του οποίου κάθε φράση είναι καλογυαλισμένη», συνάδελφοί του νομικοί που έχουν σχολιάσει το έργο του είναι ξεκάθαροι ότι μεταγενέστερα θα είχε σοβαρές ενστάσεις για μια σειρά από πολιτικές αποφάσεις του Αμερικανού προέδρου.

Ο Τραμπ τίμησε τον Σκαλία μετά θάνατον με το Προεδρικό Μετάλλιο της Ειρήνης, παραδίδοντάς το στη χήρα του, Μωρίν ΜακΚάρθι Σκαλία

Σε κάθε περίπτωση, το 2024 το Ανώτατο Δικαστήριο απάντησε στο ερώτημα αν ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι «αξιωματούχος» με μία απόφαση υπαγορευμένη από τις αρχές του οριτζιναλισμού. Στο εδάφιο 3 της 14ης Τροποιοίησης του Αμερικανικού Συντάγματος αναφέρεται ότι θα πρέπει να αποκλειστεί από κάθε δημόσιο αξίωμα όποιος ενεπλάκη σε ανταρσία «ενώ είχε προηγουμένως ορκιστεί να υποστηρίζει το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών ως μέλος ο ίδιος του Κογκρέσου ή ως αξιωματούχος των Ηνωμένων Πολιτειών ή ως μέλος οιουδήποτε νομοθετικού σώματος ή ως εκτελεστικός ή δικαστικός λειτουργός οποιασδήποτε Πολιτείας». Αλλά, το εδάφιο 3 δεν αναφέρεται ονομαστικά σε «πρόεδρο». Οι δικαστές έκριναν, λοιπόν, ότι ο Τραμπ δεν μπορεί να αποκλειστεί από τις εκλογές και ότι είχε δικαίωμα να είναι εκ νέου υποψήφιος για το προεδρικό αξίωμα των ΗΠΑ και καμία πολιτεία δεν μπορεί να αποκλείσει την υποψηφιότητά του. 

Καθώς το Ανώτατο Δικαστήριο απεφάνθη υπέρ του Τραμπ, ανέτρεψε την απόφαση του πολιτειακού δικαστηρίου του Κολοράντο που του είχε απαγορεύσει τη συμμετοχή στις εκλογές με το αιτιολογικό ότι συμμετείχε στην εξέγερση στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021. Το ίδιο είχε συμβεί και στις πολιτείες του Μέιν και του Ιλινόις. Στο σκεπτικό τους, όμως, οι δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου δεν έκριναν τις ενέργειές του Τραμπ, αλλά αναφέρθηκαν και αυτοί στην 14η Τροποποίηση του Συντάγματος: «Καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι οι Πολιτείες μπορούν να αποκλείουν άτομα που ασκούν ή επιχειρούν να ασκήσουν πολιτειακό αξίωμα. Αλλά οι Πολιτείες δεν έχουν την εξουσία, με βάση το Σύνταγμα, να επιβάλλουν το άρθρο 3 όσον αφορά τα ομοσπονδιακά αξιώματα και ιδίως την προεδρία». 

Οι εννέα δικαστές έκριναν ότι μόνο το Κογκρέσο μπορεί να επιβάλει αυτήν την απαγόρευση σε βάρος ομοσπονδιακών αξιωματούχων ή υποψηφίων για ομοσπονδιακά αξιώματα.

Οριτζιναλισμός vs Ζωντανό Σύνταγμα

Στον αντίποδα της θεωρίας του οριτζιναλισμού, βρίσκεται η θεωρία του Ζωντανού Συντάγματος, μια δυναμική νομική θεωρία που θέλει το σύνταγμα να αφουγκράζεται τις κοινωνικές ανάγκες και να προσαρμόζεται ανάλογα με τις συνθήκες και τις εξελίξεις. Κύρια εκφραστής της θεωρίας αυτής εντός του Ανωτάτου Δικαστηρίου τα περασμένα έτη ήταν η προοδευτική δικαστής Ρουθ Μπέιντερ Γκίνσμπεργκ (1933-2020), με την οποία ο Σκαλία συνυπήρξε στο Ανώτατο Δικαστήριο από το 1993, που εκείνη εξελέγη, μέχρι τον θάνατό του, το 2016.

Η Ρουθ Μπέιντερ Γκίνσμπεργκ

Η σχέση του με την RBG είναι αποκαλυπτική για το ποιος ήταν. Αν και θα περίμενε κανείς οι δύο δικαστές με τις εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις να απεχθάνονταν ο ένας τον άλλο, ίσχυε το ακριβώς αντίθετο. Η φιλία τους έχει μείνει στην ιστορία. Οι σφοδρές δημόσιες αντιπαραθέσεις τους επί δικαστικών αποφάσεων αφήνονταν στην άκρη όταν η σχέση τους έμπαινε στη σφαίρα του ιδιωτικού: οι δύο δικαστές έτρωγαν συχνά μαζί, ταξίδευαν και μοιράζονταν το κοινό τους πάθος για την όπερα. Υπάρχει μάλιστα ένα περιστατικό που το αποδεικνύει περίτρανα. Τον Ιανουάριο του 1994, λίγους μήνες αφότου είχαν ξανασυναντηθεί επαγγελματικά σε θέσεις που σηματοδοτούσαν το απόγειο της καριέρας του καθενός ως ισόβια μέλη του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, συναντήθηκαν και επί σκηνής. Αυτό συνέβη όταν χρησιμοποιήθηκαν ως «υπεράριθμοι» ηθοποιοί/τραγουδιστές στο ανέβασμα της όπερας του Ρίχαρντ Στράους «Η Αριάδνη από τη Νάξο» στην Εθνική Όπερα της Ουάσινγκτον. Οι «supernumerarius», δηλαδή ερασιτέχνες καλλιτέχνες που χρησιμοποιούνται από τους σκηνοθέτες σαν κομπάρσοι στην Αμερική, συχνά είναι προβεβλημένα πρόσωπα εκτός καλλιτεχνικού χώρου.

Η μονόπρακτη όπερα, ένα έργο με ενωτική θεώρηση, που θέλησε να αναδείξει την αξία του δημόσιου διαλόγου και τα οφέλη από την αντιπαράθεση με επιχειρήματα όσο κι αν είναι εκ διαμέτρου αντίθετες οι απόψεις που συγκρούονται, είναι κι αυτό μια χαρακτηριστική ψηφίδα στο παλίμψηστο της πληθωρικής ζωής του «γίγαντα» της αμερικανικής δικαιοσύνης. 

Πολλά χρόνια αργότερα, το 2015, η παροιμιώδης φιλία των δύο δικαστών ενέπνευσε την κωμική όπερα με τίτλο «Scalia/Ginsburg» του Αμερικανού συνθέτη Ντέρικ Γουάνγκ, που άρχισε να τη γράφει όταν ήταν ακόμα φοιτητής νομικής. Η μονόπρακτη όπερα, ένα έργο με ενωτική θεώρηση, που θέλησε να αναδείξει την αξία του δημόσιου διαλόγου και τα οφέλη από την αντιπαράθεση με επιχειρήματα όσο κι αν είναι εκ διαμέτρου αντίθετες οι απόψεις που συγκρούονται, είναι κι αυτό μια χαρακτηριστική ψηφίδα στο παλίμψηστο της πληθωρικής ζωής του «γίγαντα» της αμερικανικής δικαιοσύνης. 

Αποχαιρετώντας, λοιπόν, τον «κολλητό φίλο» της, το 2016, η Ρουθ Μπέιντερ Γκίνσμπεργκ έγραψε: «Προς το τέλος της όπερας "Scalia/Ginsburg", ο τενόρος Scalia και η σοπράνο Ginsburg τραγουδούν ένα ντουέτο: "Είμαστε διαφορετικοί, είμαστε ένα", διαφορετικοί στην ερμηνεία μας για τα γραπτά κείμενα, ένα στον σεβασμό μας για το Σύνταγμα και τον θεσμό που υπηρετούμε. Ήταν μεγάλη μου τύχη που τον γνώρισα ως συνάδελφο και πολύτιμο φίλο». Ο ίδιος, σε μια κοινή εμφάνισή τους στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσινγκτον τον Φεβρουάριο του 2015 είχε πει με χιούμορ: «Ξέρετε τι είναι το μόνο που δεν είναι προς θαυμασμό πάνω της; Οι νομικές της απόψεις!» 

Γιος Ιταλού μετανάστη που έγινε καθηγητής πανεπιστημίου, ο Σκαλία ήταν πιστός καθολικός, απέκτησε 9 παιδιά και πέθανε «από φυσικά αίτια»

Γεννημένος στο Τρέντον του Νιου Τζέρσεϊ, ήταν γιος του Ιταλού μετανάστη Σαλβατόρε Σκαλία, που έφτασε στην Αμερική στα 17 του από τη Σικελία και σπούδασε, πήρε το διδακτορικό του και έγινε καθηγητής ρομανικών γλωσσών στο Brooklyn College, και της δασκάλας Κάθριν Σκαλία, γεννημένης στις ΗΠΑ με ιταλική καταγωγή. Ο δικαστής Σκαλία σπούδασε ιστορία στο Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν, από όπου αποφοίτησε το 1957, και στη συνέχεια, νομική στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, από όπου αποφοίτησε το 1960. Αρχικά, εργάστηκε στον ιδιωτικό τομέα ως δικηγόρος στη διεθνή δικηγορική εταιρεία Jones, Day, Cockley and Reavis στο Κλίβελαντ, καριέρα που εγκατέλειψε το 1967 για να γίνει καθηγητής νομικής στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια.

Στην πολιτική μπήκε επί Νίξον. Το 1971 διορίστηκε από τον Ρίτσαρντ Νίξον πρόεδρος του Γραφείου Πολιτικής Τηλεπικοινωνιών, και το 1974 διορίστηκε από τη Γερουσία στη θέση του βοηθού γενικού εισαγγελέα στο γραφείο της νομικής υπηρεσίας, η οποία είναι υπεύθυνη για τη νομική υποστήριξη του Προέδρου των ΗΠΑ. Στη θέση αυτή παρέμεινε και μετά την παραίτηση του Νίξον το 1974, μέχρι και το 1977, οπότε και αντικαταστάθηκε. Από το 1977 έως το 1982 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο με μικρά διαλείμματα.

Το 1982 διορίστηκε μέλος του Ομοσπονδιακού Εφετείου της περιοχής Κολούμπια (District of Columbia), παραμένοντας μέχρι και το 1986. Την ίδια χρονιά, ύστερα από πρόταση του Ρόναλντ Ρήγκαν, εξελέγη από τη Γερουσία μέλος του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ.

Ο Άντονιν Σκαλία, Νίνο για τους φίλους του, ήταν παραδοσιακός Καθολικός με σοβαρές διαφωνίες με τη Β’ Οικουμενική Σύνοδο του Βατικανού, που ανανέωσε την Καθολική Εκκλησία καταργώντας τη θεία λειτουργία στα λατινικά και επιτρέποντας να γίνεται στη γλώσσα κάθε χώρας.

Με τη σύζυγό του, Μωρίν, απέκτησαν εννέα παιδιά, πέντε γιους και τέσσερις κόρες. Δύο από τους γιους του (οι Τζον και Γιουτζίν) έγιναν νομικοί και ο δεύτερος, ο Γιουτζίν Σκαλία, διορίστηκε υπουργός Εργασίας στην πρώτη προεδρία Τραμπ. Ένας άλλος, ο Πολ Σκαλία έγινε ιερέας, ενώ οι άλλοι δύο έγιναν ο ένας στρατιωτικός (Μάθιου Σκαλία) και ο άλλος (Κρίστοφερ Σκαλία) συγγραφέας, με πιο πρόσφατο βιβλίο του τον ιδιότυπο αναγνωστικό οδηγό με τίτλο 13 μυθιστορήματα που θα λατρέψουν οι συντηρητικοί (αλλά που μάλλον δεν έχουν διαβάσει). Όσο για τις τέσσερις κόρες Σκαλία (Κάθριν, Αν, Μάργκαρετ και Μέρι), απέκτησαν οικογένεια, αλλά όχι επαγγελματική καριέρα.

Ο Άντονιν Σκαλία απεβίωσε λίγο πριν συμπληρώσει τα 80 του χρόνια, στις 12 Φεβρουαρίου 2016. Οι συνθήκες θανάτου του δεν διερευνήθηκαν με νεκροψία/νεκροτομή, παρότι βρέθηκε νεκρός στο δωμάτιο ενός ιδιωτικού ράντσου στο Τέξας όπου φιλοξενούνταν. Η προηγούμενη μέρα είχε ολοκληρωθεί με δείπνο στο ράντσο έπειτα από κυνήγι μπεκάτσας. Τι ακριβώς συνέβη στον Σκαλία τις τελευταίες ώρες της ζωή του;

Ο νομικός γιος του, Γιουτζίν Σκαλία, με δήλωσή του ξεκαθάρισε ότι η οικογένεια δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία ότι ο πατέρας τους πέθανε από φυσικά αίτια.

Η νομοθεσία του Τέξας έδωσε το περιθώριο για μια απλή, τηλεφωνική δήλωση της ιατροδικαστή που είχε υπηρεσία -χωρίς καν να δει το πτώμα- ότι ο θάνατος επήλθε από φυσικά αίτια. Αυτό επιθυμούσε, άλλωστε, και η οικογένειά του. Λίγες μέρες αργότερα, ο ιερέας γιος του, Πολ Σκαλία, τέλεσε τη νεκρώσιμο ακολουθία. Μετά τον θάνατό του, όμως, διακινήθηκαν θεωρίες συνωμοσίας ότι υπήρξε εγκληματική ενέργεια, καθώς είχε διαρρεύσει η πληροφορία ότι ο πρώτος άνθρωπος που τον βρήκε νεκρό στο κρεβάτι του στο ράντσο είχε δει ένα μαξιλάρι πάνω στο πρόσωπό του. Εκείνη την περίοδο, τόσο ο ακροδεξιός συνωμοσιολόγος Άλεξ Τζόουνς όσο και ο Ντόναλντ Τραμπ, που τότε ήταν υποψήφιος για την πρώτη θητεία του ως προέδρου των ΗΠΑ, είχαν συμβάλει στη διάδοση της φημολογίας περί εγκληματικής ενέργειας. Το θέμα έκλεισε, όμως, η οικογένεια του Σκαλία. Ο νομικός γιος του, Γιουτζίν Σκαλία, με δήλωσή του ξεκαθάρισε ότι η οικογένεια δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία ότι ο πατέρας τους πέθανε από φυσικά αίτια.

Η κληρονομιά του μπορεί να γίνει αντιληπτή στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό μέσα από την προσπάθεια του νομικού Δημήτριου Χρ. Πολίτη να αποδώσει το πνεύμα του Σκαλία μέσα από τα κείμενα που επέλεξε οδηγώντας σε διαφωτιστικά συμπεράσματα για την Αμερική σήμερα. Στις ΗΠΑ, οι νομολογίες και τα βιβλία του Σκαλία διαβάζονται στις νομικές σχολές, γαλουχώντας τις επόμενες γενιές νομικών, ενώ αναφέρονται σε εκατοντάδες επιστημονικές ανακοινώσεις και άρθρα αποδεικνύοντας την αντοχή τους στον χρόνο. Συνοψίζοντας τη σκέψη του δικαστή, στεκόμαστε σε αυτό που ο Σκαλία συνήθιζε να ρωτά τους φοιτητές στις σχολές Νομικής που επισκεπτόταν. «Τι πιστεύετε ότι κάνει την Αμερική ελεύθερη χώρα;» τους έλεγε για να τους καταρρίψει εύκολα την αυθόρμητη απάντηση που τις περισσότερες φορές ήταν «η Χάρτα των Δικαιωμάτων» των ΗΠΑ. Θυμίζοντάς τους ότι «σύνταγμα» σημαίνει «δομή», τους έλεγε ότι «κάθε μπανανία στον κόσμο έχει μια χάρτα δικαιωμάτων. Κάθε ισόβιος πρόεδρος έχει μια χάρτα δικαιωμάτων». Και εξηγώντας ότι μια «χάρτα δικαιωμάτων» δεν εμποδίζει τη συγκέντρωση εξουσίας σε ένα άτομο ή ένα κόμμα, κατέληγε να τους λέει ότι «το πραγματικό κλειδί της μοναδικότητας της Αμερικής είναι η δομή της διακυβέρνησής μας». Αυτή που, με τις εμμονές και τις ακραίες θέσεις του, υπερασπίστηκε με ακεραιότητα μέχρι τέλους. 

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.