«Ο μονοθεϊσμός ως πολιτικό πρόβλημα» του Έρικ Πέτερσον (κριτική) – Εμβληματική μονογραφία ενάντια σε κάθε χριστιανική «πολιτική θεολογία»

Η βασική θέση που υποστηρίζει ο Erik Peterson στη συνοπτική μα κλασική μονογραφία του Ο μονοθεϊσμός ως πολιτικό πρόβλημα (πρωτότυπος τίτλος: Der monotheismus als politisches problem) είναι η θεολογική αδυνατότητα κάθε χριστιανικής «πολιτικής θεολογίας». Τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο απ’ αυτό. Την έννοια της πολιτικής θεολογίας εισήγαγε ο Carl Schmitt στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Σ’ αυτόν ουσιαστικά απαντά ο Erik Peterson, γράφοντας δύο μόλις χρόνια μετά την άνοδο του Hitler.

Για να τεκμηριώσει τον ισχυρισμό πως ο Χριστιανισμός δεν μπορεί επ’ ουδενί να έχει πολιτική θεολογία, ο Peterson χρησιμοποιεί το ιστορικό παράδειγμα μιας επιδραστικής πολιτικοθεολογικής ιδέας και στηρίζει την αποδόμησή της. Στην πολεμική του, όπως θα δούμε, έχει «σύμμαχό» του τον Άγιο Αυγουστίνο και όχι μόνον. Ας δούμε την επιχειρηματολογία που αναπτύσσει.

Στο τέλος του 12ου βιβλίου του, Μετά τα φυσικά, ο Αριστοτέλης παραθέτει τον ομηρικό στίχο «οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω» (Ιλιάς, Β 204) για ν’ αναιρέσει τη μεταφυσική πολυαρχία του φιλοσόφου Σπεύσιππου και της πλατωνικής σχολής συνολικά. Για τον Αριστοτέλη, μας υπενθυμίζει ο Peterson, ο θεός είναι ο «απόλυτος μονάρχης», αυτάρκης και πλήρης, που στέκεται απέναντι στον κόσμο και νοεί τον εαυτό του ακατάπαυστα.

Αντίθετα, για τον άγνωστο συγγραφέα της πραγματείας Περί κόσμου, ο θεός κατοικεί στην ανώτατη σφαίρα και έχει αναθέσει σε υποδεέστερες θεότητες το έργο της «διακυβέρνησης» του κόσμου. Όπως θα ήταν ανάρμοστο να έλεγε κανείς ότι ο Πέρσης Μεγάλος Βασιλιάς διεκπεραιώνει όλες τις κρατικές υποθέσεις μόνος του, έτσι θα ήταν ανόσιο να νομίζουμε, όπως λόγου χάρη οι πανθεϊστές Στωικοί, πως ο θεός ασχολείται προσωπικά με τα πάντα. Αν για τον Αριστοτέλη ο θεός είναι ο υπέρτατος μονάρχης, για τον συγγραφέα του Περί κόσμου είναι ο «μαριονετίστας» που κινεί ένα νήμα και παράγει όλη την ποικιλία των κινήσεων. Κοντολογίς, ο αριστοτελικός θεός βρίσκεται πίσω από τα πάντα, ενώ ο θεός στο Περί κόσμου δρα μέσω δια των αντιπροσώπων του και παραμένει κρυμμένος.

Το πολιτικό πρόβλημα 

Σύμφωνα με τον Peterson, ο πρώτος που μίλησε για θεϊκή «μοναρχία» ήταν ο ελληνιστής Ιουδαίος Φίλων ο Αλεξανδρεύς, πιθανότατα επηρεασμένος από ιδέες φιλοσόφων της Περιπατητικής σχολής. Μετά απ’ αυτόν, οι απολογητές Χριστιανοί θα μεταχειριστούν κατά κόρον αυτή την αναλογία. Μια τέτοια αναλογία, όμως, είχε μεγάλη σημασία, διότι παρουσίαζε τους Εβραίους σαν τους «ιερείς» της ανθρωπότητας. Άρα, ο «μονοθεϊσμός ως πολιτικό πρόβλημα» προέκυψε από τον ελληνιστικό μετασχηματισμό της ιουδαϊκής πίστης. Η πολιτιστική εξάπλωση του ελληνισμού μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου έφερε μετασχηματισμούς στην ιουδαϊκή θρησκευτική πίστη. Ο τρόπος που αντιλαμβάνονταν οι Ιουδαίοι τον Θεό συγχωνεύθηκε με τη μοναρχική αρχή της ελληνικής φιλοσοφίας, με την έννοια της «θείας μοναρχίας» ν’ αποκτά τη λειτουργία μιας πολιτικο-θεολογικής διατύπωσης.

Όπως ο Καίσαρ, ο ανώτατος ηγέτης, είναι ένας και έχει τοπικούς άρχοντες και διοικητές στις επαρχίες του, έτσι και οι μικρότερες θεότητες διοικούν διαφορετικά γεωγραφικά σημεία, πάντα στο όνομα του ανώτατου θεού.

Η διατύπωση περί «μοναρχίας» του Θεού θ’ αποτελέσει το πρώτο υλικό στον Χριστιανισμό. Σύμφωνα με τον Peterson, το αρχικό έναυσμα για τη συγκρότηση μιας πολιτικής θεολογίας δόθηκε στον Χριστιανισμό από τις αντιπαραθέσεις του με τους παγανιστές διανοουμένους της περιόδου εξάπλωσής του. Στην περίφημη (και ημιτελώς σωσμένη σήμερα) πραγματεία του Αληθής λόγος, ο παγανιστής φιλόσοφος Κέλσος απέρριπτε αυστηρά τον Χριστιανισμό (και) για πολιτικούς λόγους. Ο Κέλσος πίστευε πως ο κατακερματισμός των ανθρώπων σε επιμέρους εθνότητες οφείλεται στην «ανάθεση» καθεμιάς στην τοπική θεότητά της. Όπως ο Καίσαρ, ο ανώτατος ηγέτης, είναι ένας και έχει τοπικούς άρχοντες και διοικητές στις επαρχίες του, έτσι και οι μικρότερες θεότητες διοικούν διαφορετικά γεωγραφικά σημεία, πάντα στο όνομα του ανώτατου θεού.

Είναι ανέφικτο, έκρινε ο Κέλσος, να γενικευθεί η λατρεία μιας ενότητας σε όλους, όπως είναι ανέφικτο να ενωθούν όλα τα έθνη σε ένα και μοναδικό.

Η μία και ανώτατη θεότητα, αποσυρμένη μερικώς από τον κόσμο, έχει δώσει σε κάθε υποδεέστερη μια ορισμένη γεωγραφική επικράτεια, για να την κυβερνά. Με τον τρόπο αυτόν ο Κέλσος εξηγούσε την ύπαρξη μιας πληθώρας διαφορετικών θεοτήτων αναλόγως την περιοχή, αλλά και εναντιωνόταν στον Χριστιανισμό κατηγορώντας τον για τη φιλοδοξία των πιστών του να κατισχύσει η εθνική θεότητά τους (Γιαχβέ) όλων των άλλων θεοτήτων.

Είναι ανέφικτο, έκρινε ο Κέλσος, να γενικευθεί η λατρεία μιας ενότητας σε όλους, όπως είναι ανέφικτο να ενωθούν όλα τα έθνη σε ένα και μοναδικό. Ο μονοθεϊσμός είναι ασεβής και διχαστικός, χαρακτηρίζεται από παρτικουλαρισμό και εξεγείρεται ενάντια στη βασιλική διακυβέρνηση των ανθρώπων απ’ τους θεούς, και κατ’ επέκταση των ανώτατο θεό, που τα έχει ρυθμίσει όλα να είναι έτσι. Ο φόβος που εμφιλοχωρεί στη σκέψη του αρχαίου παγανιστή είναι ότι οι οικουμενικές αξιώσεις των μονοθεϊστών μπορεί να οδηγήσουν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στην ίδια τραγική κατάληξη που είχαν οι (μονοθεϊστές) Εβραίοι, μερικά χρόνια πριν.

Ο οικουμενισμός του Ωριγένη 

Εν ολίγοις, ο Κέλσος απέρριπτε τον Χριστιανισμό επειδή διέβλεπε τις πολιτικά διασπαστικές του συνέπειες. Ήδη λοιπόν απ’ την Αρχαιότητα, ο μονοθεϊσμός αντιμετωπίσθηκε σαν μια μεταφυσική και συγχρόνως πολιτική εξέγερση, την εξέγερση του μερικού απέναντι στο όλον. Όποιος καταστρέφει τις διαφορετικές θεότητες, απαλείφει και τις εθνοτικές διαφορές, απειλώντας ευθέως την πολιτική τάξη του Imperium Romanum. Η πολεμική του Κέλσου δεν θα έμενε, φυσικά, αναπάντητη, και οι Χριστιανοί απολογητές έσπευσαν να την ανασκευάσουν. Ο Ωριγένης, σε δική του πραγματεία, θ’ αντικρούσει τον Κέλσο λέγοντας πως όλη η ανθρωπότητα μπορεί να ενωθεί υπό μια κοινή πίστη.

Ο Κέλσος ανέπτυξε θεωρητικά την προγενέστερή του αντιχριστιανική πολεμική, ενώ ο Ωριγένης διεύρυνε την παραδοσιακή χριστιανική απολογητική.

Θα έρθει μια εποχή που οι διαφορές μεταξύ των εθνών θα καταργηθούν και θα πάψουν να υφίσταται ξεχωριστές γλώσσες. Ας θυμηθούμε εδώ τη βιβλική απήχηση για τον πύργο της Βαβέλ. Βέβαια, ο Ωριγένης ήταν γενικά απολιτικός και ο «οικουμενισμός» του τοποθετούνταν όχι στο ενθάδε αλλά στο επέκεινα, σε μια εσχατολογική προοπτική. Ωστόσο, παραδεχόταν ότι η ένωση του κόσμου από τους Ρωμαίους της εποχής του Αυγούστου εξυπηρέτησε και διευκόλυνε σημαντικά την εξάπλωση του χριστιανικού ευαγγελίου.

Σύμφωνα με τον Peterson, ούτε ο Κέλσος ούτε ο Ωριγένης ήταν εξαιρετικά πρωτότυποι σε όσα έλεγαν. Και οι δύο παρέλαβαν ιδέες προγενέστερων και τις ανέπτυξαν. Ο Κέλσος ανέπτυξε θεωρητικά την προγενέστερή του αντιχριστιανική πολεμική, ενώ ο Ωριγένης διεύρυνε την παραδοσιακή χριστιανική απολογητική. Πάντως, εκείνος που ξετύλιξε ακόμη περισσότερο τη συλλογιστική του Ωριγένη, ήταν ο Επίσκοπος και συγγραφέας Ευσέβιος Καισαρείας.

Ο Ευσέβιος ισχυρίσθηκε πως η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είναι το κατ’ εξοχήν βασίλειο, το μοναδικό επίγειο βασίλειο που αντιπροσωπεύει το επουράνιο. Το επιχείρημά του ήταν ότι η Αυτοκρατορία τερμάτισε τους πολέμους των επιμέρους εθνοτήτων, τις οποίες και ένωσε, εκπληρώνοντας τις παλαιοδιαθηκικές προφητείες περί παγκόσμιας ειρήνης.

Pax Romana Christiana

Η πολιτική μοναρχία καθιερώθηκε όταν ο Λικίνιος ηττήθηκε από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, και καθιέρωσε τη θεϊκή «μοναρχία» στη γη. Ο Κωνσταντίνος δηλαδή ολοκλήρωσε ό,τι ξεκίνησε ο Αύγουστος και ο μονοθεϊσμός, που υπήρχε σπερματικά, εδραιώθηκε κατόπιν αποφασιστικά. Στον επίγειο βασιλιά, σύμφωνα πάντα με τον Καισαρείας, αντιστοιχεί θεολογικά ο Επουράνιος, καθώς στον βασιλικό νόμο αντιστοιχεί ο θεϊκός λόγος. Η μεγαλύτερη φιλοδοξία του Μακεδόνος Αλεξάνδρου, και μαζί με αυτή ένα παλιό στωικό ιδανικό, ήταν πια πραγματικότητα.

Η Pax Romana έγινε Pax Romana Christiana, με τον χριστιανικό μονοθεϊσμό να ταιριάζει υποδειγματικά με τον πασιφισμό και τον κρατικό συγκεντρωτισμό. Αντίθετα, ο κατακερματισμός σε εθνότητες και ο πολυθεϊσμός κατέληξαν να εξομοιωθούν με τον ατέρμονο πόλεμο. Και το πράγμα δεν σταματάει εκεί.

Για παράδειγμα, η μέχρι τότε ιδέα ότι η Αυτοκρατορία κατέστησε εύκολα και ασφαλή τα ταξίδια αντικαταστάθηκε απ’ την ιδέα πως η Αυτοκρατορία υπήρξε ευνοϊκή για τη διάδοση του Χριστιανισμού.

Οι έννοιες Imperium Romanum, ειρήνη και μονοθεϊσμός συνδέθηκαν, για να προστεθεί σε αυτές ακόμη μία καίριας σημασίας: η μοναρχία του Ρωμαίου Αυτοκράτορα. Πιθανολογείται πως ο Ευσέβιος συγκρότησε τις παραπάνω θέσεις επηρεασμένος από κοινούς τόπους της κλασικής ρητορικής των εγκωμίων, τους οποίους μετάλλαξε σε χριστιανική μορφή. Για παράδειγμα, η μέχρι τότε ιδέα ότι η Αυτοκρατορία κατέστησε εύκολα και ασφαλή τα ταξίδια αντικαταστάθηκε απ’ την ιδέα πως η Αυτοκρατορία υπήρξε ευνοϊκή για τη διάδοση του Χριστιανισμού. Το σίγουρο είναι, πάντως, η ισχυρή επίδραση που είχαν οι αντιλήψεις του. Ο Ιερός Χρυσόστομος, ο Θεοδώρητος Κύρου, ο Διόδωρος Ταρσού και ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας είναι μόνο μερικά ενδεικτικά ονόματα εκκλησιαστικών πατέρων που τις αναπαράγουν.

Δεν θα λείψουν και δηλώσεις πως οι Χριστιανοί πρέπει να υπακούν στην πολιτική εξουσία όχι μόνο λόγω της προτροπής του Αποστόλου Παύλου («Πᾶσα ψυχὴ ἐξουσίαις ὑπερεχούσαις ὑποτασσέσθω. οὐ γάρ ἔστιν ἐξουσία εἰ μὴ ὑπὸ Θεοῦ· αἱ δὲ οὖσαι ἐξουσίαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τεταγμέναι εἰσίν», Ρωμ. 13,1), αλλά και επειδή η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ειδικά είναι κομβικής σημασίας στο σχέδιο της Θείας Πρόνοιας.

Στη Δύση, πρώτος απ’ όλους ο Άγιος Αυγουστίνος εναντιώθηκε εμφανώς στην πολιτική θεολογία του Ευσέβιου, υπενθυμίζοντας ότι η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα δεν ήταν και τόσο ρόδινη.

Επίσης, σημαντική στάθηκε η θεωρία του Ευσεβίου και στη Δύση (Αμβρόσιος, Ιερώνυμος, Ορόσιος). Ωστόσο, δεν έμεινε αλώβητη από αμφισβητήσεις. Στη Δύση, πρώτος απ’ όλους ο Άγιος Αυγουστίνος εναντιώθηκε εμφανώς στην πολιτική θεολογία του Ευσέβιου, υπενθυμίζοντας ότι η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα δεν ήταν και τόσο ρόδινη. Συγκεκριμένα, ο Αυγουστίνος αντέτεινε ότι οι πόλεμοι και οι κάθε λογής συρράξεις και μορφές βίας διόλου δεν έχουν σταματήσει. Τουναντίον, συνεχίζονται ακάθεκτοι. Επομένως, δεν μπορεί να ισχύει η αντιστοίχιση της χριστιανικής κυριαρχίας με το σταμάτημα των πολέμων.

Το Τριαδολογικό δόγμα

Αλλά η ηχηρότερη απάντηση στην πολιτική ιδεολογία του Ευσέβιου είναι θεολογικού χαρακτήρα και δεν είναι άλλη από το Τριαδολογικό δόγμα. Το δόγμα αυτό ορίζει τον Θεό ως έναν αλλά και συνάμα τρισυπόστατο, κάτι που δεν έχει το όμοιό του στον κόσμο των ανθρώπων. Στον αντίποδα, η αίρεση του Αρειανισμού τόνιζε τη μοναρχία του Θεού. Ο Ευσέβιος υπήρξε ένας απ’ τους οπαδούς του Αρείου. Ο αγώνας λοιπόν ήταν διμέτωπος, τόσο στο θεολογικό όσο και στο πολιτικό πεδίο. Από τη μια πλευρά ήταν οι μοναρχικοί Αρειανιστές, από την άλλοι οι υιοθετούντες το δόγμα του Ομοουσίου του Χριστού. Οι τελευταίοι θα επικρατήσουν στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο, το 325 μ.Χ. Οι Αρειανιστές καταδικάστηκαν. Έκτοτε, μαζί με άλλους συγγραφείς, Άγιος Γρηγόριος Νύσσης θ’ αποδοκιμάσει τον «άκαμπτο» μονοθεϊσμό της εβραϊκής θρησκείας και θ’ αντιπροτείνει στη θέση του τον τριαδικό μονοθεϊσμό της χριστιανικής πίστης. Η τριαδικότητα του Θεού λοιπόν, συμπεραίνει ο Peterson, έγινε ανάχωμα ισχυρό στην ιδεολογία της Pax Christiana. Και παραμένει ανάχωμα μέχρι και σήμερα:

«“Πολιτική θεολογία” μπορεί να υπάρξει μόνο στο έδαφος του ιουδαϊσμού και τις εθνικές θρησκείες, καθώς το μυστικό της τριαδικότητας υπάρχει στην ίδια τη Θεότητα, όχι στο κτίσμα. Οπότε και η ειρήνη που αναζητούν οι χριστιανοί δεν παρέχεται από κανέναν αυτοκράτορα, παρά αποτελεί δώρο Εκείνου, ο οποίος είναι “ανώτερος από κάθε λογική ικανότητα” (Φιλ. 4,7)».

Με τα λόγια του συγγραφέα:

«Από τη χριστιανική πίστη στον Θεό το μόνο που κράτησε ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός ήταν ο “μονοθεϊσμός”, ο οποίος είναι προβληματικός τόσο ως προς το θεολογικό του περιεχόμενο όσο και ως προς τις πολιτικές του συνέπειες. Για έναν χριστιανό, πολιτική δράση μπορεί να υπάρξει μόνο υπό τον όρο της πίστης στον τριαδικό Θεό. Η πίστη αυτή βρίσκεται πέρα από τον “μονοθεϊσμό” και τον “πολυθεϊσμό”».

Η πραγμάτευση του συγγραφέα, παρά τις μικρές της αδυναμίες (όπως, λόγου χάρη, όταν κάνει λόγο για «εθνικό κράτος» στην Αρχαιότητα), στηρίζεται σε ενδελεχή γνώση των πρωτότυπων κειμένων και πολλών δευτερογενών πηγών. Αρκεί, όμως, ένα μεμονωμένο ιστορικό παράδειγμα για να καταδειχθεί η οριστική αδυνατότητα κάθε χριστιανικής πολιτικής θεολογίας; Αν κρύβεται κάτι πίσω από την «αδιάλλακτη» αυτή στάση του Peterson, είναι η απέχθεια των πολιτικών θεολογιών που χρησιμοποιήθηκαν τον εικοστό αιώνα στην υπηρεσία ενός καθεστώτος που όμοιό του σε θηριωδία δεν έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα.

*Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ  είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

 Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Έρικ Πέτερσον (Erik Peterson) (1890-1960) γεννήθηκε στο Αμβούργο και σπούδασε Θεολογία στα Πανεπιστήμια του Στρασβούργου, του Γκράιφσβαλντ, του Βερολίνου και του Γκαίτινγκεν. Δίδαξε αρχικά Χριστιανική Αρχαιολογία και Εκκλησιαστική Ιστορία στο Γκαίτινγκεν και κατόπιν, ως τακτικός καθηγητής, Εκκλησιαστική Ιστορία και Καινή Διαθήκη στη Βόννη.

Το 1930 μεταστράφηκε στον καθολικισμό και παραιτήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Βόννης. Μην μπορώντας να βρει άλλη καθηγητική θέση ως καθολικός, πλέον, θεολόγος στη Γερμανία, μετακόμισε το 1933 στη Ρώμη, όπου έζησε μέχρι τον θάνατό του.