Γαλιλαίος και Νεύτων, οι επιστήμονες που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο

Στην ιστορία των επιστημών, έχουν διατυπωθεί τέσσερεις σημαντικές εξηγήσεις για την επιστημονική επανάσταση των Νεώτερων Χρόνων. Αρχικά, έχουμε τη γνωστή και παλαιά άποψη ότι σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα δεν σημειώθηκε τίποτε το αξιοσημείωτο στον χώρο των φυσικών επιστημών, ενώ μέχρι τους Κοπέρνικο και Γαλιλαίο η αστρονομία και τα μαθηματικά ήταν σε μόνιμη στασιμότητα. Η συγκεκριμένη άποψη έχασε την αποδοχή της ανάμεσα στους ιστορικούς των επιστημών, περίπου κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο Pierre Duhem, κατόπιν συστηματικής έρευνας σε μεσαιωνικά χειρόγραφα, ισχυρίσθηκε ότι σε όλον τον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα σημειώνεται διαρκής επιστημονική πρόοδος, με το αποκορύφωμά της να φτάνει περίπου κατά τον 14ο αιώνα. Στο πλαίσιο αυτό, ο γνωστός επιστήμονας Γαλιλαίος θεωρήθηκε, κάπως υποτιμητικά, σαν ένας απλός συνεχιστής ιδεών που απαντώνται ήδη σε μεσαιωνικά έργα (π.χ. μεσαιωνική θεωρία της ώθησης-impetus και της μέσης ταχύτητας), στα οποία ανιχνεύονται οι φιλοσοφικές της ρίζες.

Δεν έλειψαν και κάποιοι που έκριναν ότι οι Γαλιλαίος στήριξε την περί επιστήμης φιλοσοφία του στον δημοκρίτειο ατομισμό ή σε έναν ειδικό και βαθιά εκλεκτικό συνδυασμό ορισμένων πλατωνικών και αριστοτελικών απόψεων.

Το 1939, ο Alexandre Koyré διατύπωσε με τη σειρά του μια εναλλακτική άποψη, σύμφωνα με την οποία η έμφαση του Γαλιλαίου στα μαθηματικά για την κατανόηση του φυσικού κόσμου, προερχόταν από τη φιλοσοφική του δέσμευση στον πλατωνισμό, ο οποίος θεωρούσε πως τα αισθητηριακά δεδομένα είναι γενικά αναξιόπιστα και πως ο μόνος κόσμος αντάξιος μελέτης, ήταν αυτός των μαθηματικών εννοιών. Μια τρίτη προσέγγιση είναι αυτή του Τζ. Ράνταλ, για τον οποίο οι καινοτομίες του Γαλιλαίου μπορούν να αποδοθούν στην επιρροή του αριστοτελισμού, όχι όμως αυτόν που υποδεικνύει το μοντέλο του Duhem, αλλά τον «πεφωτισμένο» αριστοτελισμό που εδραιώθηκε στους διανοουμένους στο πανεπιστήμιο της Πάδουας. Δεν έλειψαν και κάποιοι που έκριναν ότι οι Γαλιλαίος στήριξε την περί επιστήμης φιλοσοφία του στον δημοκρίτειο ατομισμό ή σε έναν ειδικό και βαθιά εκλεκτικό συνδυασμό ορισμένων πλατωνικών και αριστοτελικών απόψεων.

Η μελέτη του Στίλμαν Ντρέικ 

Στο βιβλίο του, Γαλιλαίος (μτφρ. Τάσος Κυπριανίδης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), ο  Ντρέικ απορρίπτει όλες τις παραπάνω απόψεις, λέγοντας ότι αφενός οι ιδέες του impetus και της μέσης ταχύτητας παίζουν μικρό ρόλο στα γραπτά του Γαλιλαίου, ενώ οι πρόσφατες ανακαλύψεις των προσωπικών του σημειώσεων δείχνουν αρχεία πειραματικών μετρήσεων (άρα συνέβαλαν τα πειράματα). Επιπλέον, οι σημαντικοί διανοούμενοι της Πάντουας, Jacopo και Cesare Cremonini, απέρριπταν έντονα τη χρήση μαθηματικών στην επιστήμη. Σύμφωνα με τον Ντρέικ, ο Γαλιλαίος θεμελίωσε την επιστήμη του χωρίς σημαντική συνδρομή κάποιας ιδιαίτερης φιλοσοφικής βάσης, στηριγμένος απλώς στον κοινό νου των καθημερινών ανθρώπων και εκφράζοντας την απαισιόδοξη άποψη ότι η επιστήμη μάλλον δεν θα απαντήσει ποτέ με βεβαιότητα στα μεγάλα ανθρώπινα ερωτήματα. Αυτή η περί επιστήμης άποψη δεν επικράτησε οριστικά παρά μονάχα στον 19ο αιώνα, όταν ο Huxley αποκάλεσε την επιστήμη «οργανωμένο κοινό νου». Μια χαρακτηριστική ένδειξη ότι η επιστήμη του Γαλιλαίου (και όχι μόνον) στερούνταν φιλοσοφικής δικαιολόγησης, ήταν το ότι αυτός μεταχειρίστηκε την (τότε πρόσφατη) εφεύρεση του τηλεσκοπίου.

Σύμφωνα με τον Ντρέικ, με το δεδομένο ότι η οριστική επιβεβαίωση του ηλιοκεντρισμού ήρθε με τον νευτώνειο νόμο της βαρύτητας, ο οποίος διατυπώθηκε μετά τον θάνατο του Γαλιλαίου, μπορεί κανείς να πει ότι ο τελευταίος δεν διέθετε αδιαμφισβήτητα στοιχεία υπέρ του, ωστόσο δεν πρέπει να λησμονείται ότι διέθετε πλήθος επιμέρους ενδείξεων, όπως τη σύνδεση των φάσεων της Αφροδίτης, τις εκλείψεις των δορυφόρων, τις ταχύτητες και τις αποστάσεις των πλανητών από τον ήλιο, αλλά και το γεγονός της ύπαρξης των παλιρροιών. Όλα τα παραπάνω έδειχναν τις αστοχίες της αριστοτέλειας κοσμολογίας.

Συχνά πιστεύεται ότι ο Γαλιλαίος θεωρούσε πραγματικό τον κόσμο των αφηρημένων μαθηματικών σχέσεων και αντιλαμβανόταν τον κόσμο των φυσικών φαινομένων ως ατελή πραγμάτωση εκείνου. Δεν είναι λοιπόν περίεργο, συνεχίζει αυτή η άποψη, που έδινε μικρότερη σημασία στα πειράματα και, όταν τα εκτελούσε, το κύριο μέλημά του ήταν να πείσει τους άλλους για τις ιδέες του. Στην πραγματικότητα, αντιτείνει ο Ντρέικ, ο Γαλιλαίος έδινε μεγάλη έμφαση στα μαθηματικά, όχι για την αναζήτηση κάποιου «τέλειου» κόσμου αλλά για τη βαθύτερη κατανόηση των φαινομένων του εμπειρικού μας κόσμου. Σε κάθε περίπτωση, ο Γαλιλαίος υπήρξε μια πραγματική τομή στην επιστήμη της φύσης. Εκεί που η αριστοτελική επιστήμη προέβαλε «τελικούς σκοπούς», ο Γαλιλαίος άρχισε να ψάχνει για φυσικούς νόμους, ενώ στον υπερουράνιο χώρο, όπου η τελευταία έβλεπε τη θεϊκή τελειότητα, αυτός θα εντοπίσει την ίδια ακριβώς νομοτέλεια που χαρακτηρίζει και τον δικό μας, υποσελήνιο χώρο. Στην προσφυγή του Γαλιλαίου στην παρατήρηση, οι αριστοτελικοί αντίπαλοί του αντέτασσαν δογματικές αρχές.

Παράλληλα, η καινοτομία του Γαλιλαίου είχε και αναντίρρητη πρακτική σημασία. Συγκεκριμένα, έως τότε η «κοσμολογία» (δηλ. η θεωρητική γνώση του φυσικού κόσμου) ήταν διακριτή και ανεξάρτητη από την «αστρονομία» (δηλ. τη μαθηματική έρευνα που προοριζόταν για πρακτικούς σκοπούς) και ο Γαλιλαίος ήταν ο πρώτος που τις ένωσε με συστηματικό τρόπο, συγκροτώντας ό,τι ο ίδιος ονόμαζε «ωφέλιμη επιστήμη». Πρόκειται για τη θεωρητική γνώση του κόσμου μας, που αποσκοπεί συνάμα σε ωφέλιμους, για την ευρύτερη κοινωνία, σκοπούς. Αυτή η στάση ξεχώρισε, φυσικά, από την περιγραφή της επιστήμης ως αυτοσκοπού, η οποία επίσης συνέχισε ν’ αναπτύσσεται τότε. Ο μεγαλύτερος «ανταγωνιστής» του κοπερνίκειου συστήματος, καθώς είχε τουλάχιστον τον ίδιο αριθμό οπαδών με αυτό, το σύστημα του Tycho Brahe, μπορούσε να παρακάμπτει αρκετές από τις πιο προβληματικές πλευρές του αριστοτελισμού, χωρίς όμως να θίγει άμεσα τον γεωκεντρικό κοσμολογικό του πυρήνα.

Αυτή η στάση ξεχώρισε, φυσικά, από την περιγραφή της επιστήμης ως αυτοσκοπού, η οποία επίσης συνέχισε ν’ αναπτύσσεται τότε.

Πάντως, ο τότε «κοινός νους» (ο κοινός νους, όχι τα δεδομένα) έδειχνε φαινομενικά να αποκλείει τον ηλιοκεντρισμό και αυτό το γεγονός αξιοποιήθηκε αφειδώς από τους γεωκεντριστές αντιπάλους του, οι οποίοι επιχειρούσαν συχνά τη διακωμώδησή του. Έτσι, ο Γαλιλαίος ήταν όχι τόσο «ζηλωτής» υπέρ του ηλιοκεντρισμού όσο υπέρ της Ρωμαιοκαθολικισμού και σημαντικό λόγο για τη στερεοτυπική απεικόνισή του ως ενός σώφρονος που έκανε παραχωρήσεις στον πάπα παρά ως ειλικρινούς πιστού, προέρχονταν από το γεγονός ότι όταν, κατά τον 19ο αιώνα, ήρθαν στο φως πολλά έγγραφα-ντοκουμέντα από τη δίκη του με την Ιερά Εξέταση, τότε κυριαρχούσε ήδη το στερεότυπο περί αναπόδραστης σύγκρουσης μεταξύ θρησκείας και επιστήμης, λόγω της τότε πρόσφατης διαμάχης με τον Δαρβίνο και την εξέλιξη των έμβιων ειδών. Ήταν μεγάλος ο πειρασμός να δει κανείς αναδρομικά στη δίκη του Γαλιλαίου μια «επιβεβαίωση» αυτής της σύγκρουσης και τον τελικό και οριστικό «θρίαμβο» της επιστήμης.

Ο Στίλμαν Ντρέικ μας λέει ότι, κατά τον 17ο αιώνα, η επιστήμη βρισκόταν υπό τον έλεγχο της (σχολαστικής) φιλοσοφίας, η οποία με τη σειρά της βρισκόταν υπό την κηδεμονία της (χριστιανικής) θεολογίας, της οποίας ήταν κατά κάποιον τρόπο «θεραπαινίδα». Στην περίφημη επιστολή του προς τη δούκισσα Χριστίνα, υποστηρίζοντας τον διαχωρισμό τους και την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, ο Γαλιλαίος επιχειρηματολόγησε ότι οι θεολογικές αλήθειες της Αγίας Γραφής διατυπώθηκαν μέσα στην «επιστημονική» γλώσσα της εποχής των αποδεκτών τους, ακριβώς διότι διαφορετικά μάλλον δεν θα γίνονταν αποδεκτές από αυτούς. Το «βιβλίο» της φύσης είναι όμως γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών και θα πρέπει να μελετάται ξεχωριστά από το βιβλίο της Βίβλου. Επομένως, δεν θα έπρεπε να δεσμευόμαστε σε κατά κυριολεξία αναγνώσεις των ιερών κειμένων, έλεγε ο ίδιος.

Ο Στίλμαν Ντρέικ μας λέει ότι, κατά τον 17ο αιώνα, η επιστήμη βρισκόταν υπό τον έλεγχο της (σχολαστικής) φιλοσοφίας, η οποία με τη σειρά της βρισκόταν υπό την κηδεμονία της (χριστιανικής) θεολογίας, της οποίας ήταν κατά κάποιον τρόπο «θεραπαινίδα».

Έτσι, ο Γαλιλαίος ήταν όχι τόσο «ζηλωτής» υπέρ του ηλιοκεντρισμού όσο υπέρ της Ρωμαιοκαθολικισμού και σημαντικό λόγο για τη στερεοτυπική απεικόνισή του ως ενός σώφρονος που έκανε παραχωρήσεις στον πάπα παρά ως ειλικρινούς πιστού, προέρχονταν από το γεγονός ότι όταν, κατά τον 19ο αιώνα, ήρθαν στο φως πολλά έγγραφα-ντοκουμέντα από τη δίκη του με την Ιερά Εξέταση, τότε κυριαρχούσε ήδη το στερεότυπο περί αναπόδραστης σύγκρουσης μεταξύ θρησκείας και επιστήμης, πιθανώς και λόγω της τότε πρόσφατης διαμάχης με τον Δαρβίνο και την εξέλιξη των ειδών:

«[…] η δική μου υπόθεση για τον Γαλιλαίο μπορεί να φανεί εκ πρώτης όψεως εξαιρετικά απίθανη. Πρόκειται για τη θέση ότι ο Γαλιλαίος δεν ήταν ζηλωτής της Κοπερνίκειας αστρονομίας, αλλά ενδιαφερόταν διακαώς για το μέλλον της Καθολικής Εκκλησίας και για την προστασία της θρησκευτικής πίστης έναντι οποιασδήποτε επιστημονικής ανακάλυψης θα μπορούσε να γίνει».

Η βασική αιτία της δίκης και καταδίκης του Γαλιλαίου δεν ήταν λοιπόν οι ιερείς αλλά οι συγκρούσεις του με τους (σχολαστικούς) φιλοσόφους-οπαδούς του Αριστοτέλη, οι οποίοι δεν μπορούσαν να αποδεχτούν τη νέα επιστήμη που εκείνος κόμιζε (από τους δέκα καρδιναλίους της Ιεράς Εξέτασης, υπενθυμίζουμε, οι τρεις αρνήθηκαν να υπογράψουν την καταδικαστική απόφαση, θεωρώντας τον Γαλιλαίο αθώο). Αυτοί οι φιλόσοφοι της εποχής ήταν που ήταν υπεύθυνοι για την «εισαγωγή» της Βίβλου στις επιστημονικές διαμάχες, όπως είπε και ο ίδιος ο Γαλιλαίος στην επιστολή του προς τη δούκισσα Χριστίνα, κάτι που θα είχε ίσως γίνει αποδεκτό από τους ερευνητές αν δεν αντιμετωπιζόταν ήδη υπό το φως προκατασκευασμένων απόψεων των αντικληρικαλιστών του 19ου αιώνα:

«[...] οι ιστορικοί εξέλαβαν πολλές από τις διατυπώσεις του Γαλιλαίου ως ανειλικρινείς, επειδή στο μεταξύ είχε καταλήξει να θεωρείται δεδομένο το βαθύ ρήγμα ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία. Αυτή η ιστορική ερμηνεία τους πιθανώς να επηρεάστηκε από την περί τον Δαρβίνο διαμάχη, η οποία εμαίνετο όταν τελικά δημοσιεύθηκαν τα ντοκουμέντα της δίκης του Γαλιλαίου. Και όμως, πριν από την υπόθεση Γαλιλαίου δεν υπήρχε ρήγμα ανάμεσα σε θρησκεία και επιστήμη, ούτε διάκριση ανάμεσα σε επιστήμη και φιλοσοφία. Ο Γαλιλαίος δημιούργησε την επιστήμη που δεν μπορούσε να γίνει αποδεκτή από τους φιλοσόφους, και σ’ αυτό ακριβώς οφείλεται το γεγονός ότι όλες οι πρόσφατες απόπειρες να εμφανιστεί ο Γαλιλαίος ως φιλόσοφος δημιούργησαν μεν θόρυβο, πλην όμως δεν απέδωσαν πρακτικά αποτελέσματα. Δεν ήταν όμως ο Γαλιλαίος εκείνος που δημιούργησε το ρήγμα ανάμεσα στη θρησκεία και την επιστήμη. Όπως ρητά λέει ο Γαλιλαίος στην Επιστολή προς τη Χριστίνα στην αρχή της Κοπερνίκειας διαμάχης το 1615, το ρήγμα αυτό είχε επινοηθεί από καθηγητές της φιλοσοφίας».

Είναι άστοχη η άποψη ότι ο Γαλιλαίος ήθελε τάχα να πείσει την Καθολική Εκκλησία να υιοθετήσει το σύστημα του Κοπέρνικου. Αυτό που πραγματικά επεδίωκε, όπως άλλωστε διακήρυσσε και ο ίδιος, είναι να κρατήσει την Αγία Γραφή μακριά από συζητήσεις για προβλήματα τα οποία μπορούν να διευθετηθούν δίχως αυτή. Αντίστοιχη ήταν η επιδίωξη του Αγίου Αυγουστίνου, όταν ο τελευταίος εξηγούσε πως ένας αιρετικός ενδέχεται να έχει περισσότερες αστρονομικές γνώσεις από έναν πιστό Χριστιανό, οπότε και η εμπλοκή της Χριστιανοσύνης σε τέτοια ζητήματα κρινόταν «ανάρμοστη».

Ο Γαλιλαίος υπήρξε λοιπόν ένας γνήσιος πιστός της Καθολικής Εκκλησίας και μέλημά του ήταν όχι μονάχα να προστατέψει τον εαυτό του και ν’ αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία στην έρευνα, αλλά και να (ή μάλλον κυρίως να) προστατέψει την ίδια την Εκκλησία του από ένα σφάλμα που θα οδηγούσε στον ανεπανόρθωτο διασυρμό της στο μέλλον.

Ο Γαλιλαίος υπήρξε λοιπόν ένας γνήσιος πιστός της Καθολικής Εκκλησίας και μέλημά του ήταν όχι μονάχα να προστατέψει τον εαυτό του και ν’ αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία στην έρευνα, αλλά και να (ή μάλλον κυρίως να) προστατέψει την ίδια την Εκκλησία του από ένα σφάλμα που θα οδηγούσε στον ανεπανόρθωτο διασυρμό της στο μέλλον. Αυτό όμως κατέστη τελικά αναπόφευκτο, διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό την εικόνα των σχέσεων επιστήμης και θρησκείας που κυριαρχεί στις συνειδήσεις μας μέχρι και σήμερα.

Ας σημειωθεί εδώ πως ο Γαλιλαίος είχε κατά νου την ύπαρξη μικρών θεολογικών περιορισμών στην επιστημονική έρευνα, διατυπωμένων όμως με τέτοιον τρόπο ώστε στην πράξη να μην προκύπτει καμία σύγκρουση ανάμεσα σε θεολογία και επιστήμη, ούτε όμως και ανάμεσα σε φιλοσοφία και επιστήμη. Την απόλυτη ελευθερία της επιστήμης από θεολογικές ιδέες, ένα σαφώς πιο «ριζοσπαστικό» αίτημα, αξίωσαν αργότερα ορισμένοι διανοούμενοι που θεωρούσαν τη θεολογία ασυμβίβαστο εχθρό της επιστημονικής έρευνας, στηριγμένοι εν μέρει και στην άτεγκτη στάση της Καθολικής Εκκλησίας στην περίπτωση του Γαλιλαίου.

Οι δύο ιδέες που διαμόρφωσαν την επιστήμη στη Νεωτερικότητα 

Σύμφωνα με τον Richard S. Westfall, κατά τον 17ο αιώνα, αναπτύχθηκαν δύο κύριες ιδέες που είχαν αρχαία καταγωγή και αμφότερες έδρασαν καθοριστικά για τις νέες επιστημονικές ανακαλύψεις στη Νεωτερικότητα:

«Δύο ήταν τα θέματα που κυριάρχησαν στην επιστήμη του 17ου αιώνα. Το ένα, που εκφράστηκε με τη μηχανοκρατία, ήταν η έντονη τάση να αφαιρεθεί από τη φυσική φιλοσοφία ό,τι θύμιζε τον αποκρυφισμό. Εμπνεόμενη από τον ατομισμό της αρχαιότητας, η νέα αντίληψη για τη φύση βάλθηκε να παρουσιάσει τη μηχανική εξήγηση που πρέπει να υπάρχει πίσω από κάθε φαινόμενο. Κανένας τομέας της επιστήμης δεν έμεινε άθικτος από την επιρροή της. Από αρχαία πηγή, από τους πυθαγόρειους, αντλούσε την καταγωγή της και το δεύτερο θέμα και, καθώς είχε σχέση με την ακριβή μαθηματική περιγραφή των φαινομένων, συνέβαλε στη δημιουργία της ηλιοκεντρικής αστρονομίας».

Κοντολογίς, η επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα, που οδήγησε στη νεώτερη φυσική, κυριαρχούνταν από δύο καίριας σημασίας πυλώνες: την πλατωνική/πυθαγόρεια παράδοση αφενός, η οποία συνελάμβανε τη φύση ως κάτι συγκροτημένο από τις αρχές της γεωμετρίας, και από τη μηχανοκρατία αφετέρου, που αντιμετώπιζε τη φύση ως μια τεράστια μηχανή και επιζητούσε να κατανοήσει και να περιγράψει τους μηχανισμούς λειτουργίας της.

Ωστόσο, αυτές οι δύο τάσεις δεν ήταν εξαρχής απόλυτα συμβατές: η μαθηματική επιχειρούσε την ανάδειξη της αρμονικής δομής του σύμπαντος, ενώ η μηχανική, θεωρώντας εφικτή την πλήρη γνώση, επικεντρωνόταν στην κατανόηση των μεμονωμένων φαινομένων και των αιτίων τους. Ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της μαθηματικής παράδοσης υπήρξε ο Γαλιλαίος, καθότι εκείνος μαθηματικοποίησε τη φυσική επιστήμη, ενώ κυριότερος εκπρόσωπος του μηχανικισμού ήταν ο Descartes:

«Οι προηγούμενες φιλοσοφίες αντιμετωπίζουν τη φύση με οργανικούς όρους. Ο Καρτέσιος έκανε το αντίστροφο, θεώρησε μηχανικά ακόμα και τα οργανικά φαινόμενα. Στο σύμπαν του ο άνθρωπος είναι πλάσμα μοναδικό, το μόνο που είναι ταυτόχρονα ψυχή και σώμα. Ωστόσο, ακόμα και στην περίπτωση του ανθρώπου, δεν θεωρείται η ψυχή έδρα της ζωής, και όλες οι οργανικές λειτουργίες περιγράφονται με καθαρά μηχανικούς όρους».

Μέχρι πρότινος κυριαρχούσε ακόμη μια σύλληψη του κόσμου που προερχόταν από την Αναγέννηση, και που εύλογα θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε «φυσιοκρατία». Η αναγεννησιακή φυσιοκρατία προέβαλε ουσιαστικά τον ανθρώπινο ψυχισμό πάνω στη φύση, απεικονίζοντας την τελευταία ως μια τεράστια φαντασμαγορία ψυχικών δυνάμεων, μια στάση που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μάλλον «ανιμιστική» και κατά τον 17ο αιώνα δεν είχε ακόμη εξαλειφθεί και διατηρούνταν, κυρίως στη «σχολή» των χημικών που ήταν οπαδοί του Παράκελσου.

Η αναγεννησιακή κοσμοθεωρία, στενά συνδεδεμένη με τη μαγεία, θεωρούσε δεδομένο πως η φύση αποτελεί ένα γνήσιο μυστήριο που ο ανθρώπινος νους πιθανώς δεν θα είναι ποτέ σε θέση να το εξιχνιάσει απόλυτα. Το ιδεώδες της ήταν ο Faust, ο επιστήμονας-μάγος που οφείλει τις γνώσεις του στις άρρητες δυνάμεις του φυσικού κόσμου.

Η αναγεννησιακή κοσμοθεωρία, στενά συνδεδεμένη με τη μαγεία, θεωρούσε δεδομένο πως η φύση αποτελεί ένα γνήσιο μυστήριο που ο ανθρώπινος νους πιθανώς δεν θα είναι ποτέ σε θέση να το εξιχνιάσει απόλυτα. Το ιδεώδες της ήταν ο Faust, ο επιστήμονας-μάγος που οφείλει τις γνώσεις του στις άρρητες δυνάμεις του φυσικού κόσμου. Ως αντίδραση σ’ αυτό το ιδανικό, ο μηχανικισμός των διανοητών σαν τον Descartes απέρριψε σφοδρά τις «αποκρυφιστικές» απόψεις, θεωρώντας πως τίποτε το εντελώς κρυφό δεν υπάρχει στη φύση, και μ’ αυτοπεποίθηση λοιπόν απαιτούσε ν’ αντικατασταθεί το (όποιο) «μυστήριο» από την ενδελεχή κατανόηση των φυσικών όντων.

Μια από τις θεμελιώδεις ιδέες του μηχανικισμού ήταν η ομοιογένεια της ύλης, η οποία θεωρήθηκε πως διαφοροποιείται μονάχα χάρη στα σχήματα, τα μεγέθη και τις κινήσεις των σωματιδίων της. Για την οπτική του, ο κόσμος όλος είναι μια «μηχανή» που απαρτίζεται από φυσικά σώματα και κινείται κατά φυσική αναγκαιότητα: μ’ αυτή την αρχή, η μηχανοκρατία διαμόρφωσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο συντελούνταν η επιστημονική έρευνα του 17ου αιώνα.

Πιο απλά, οι δύο θεμελιώδεις υποστηρικτικές τάσεις της νεώτερης επιστήμης (μηχανοκρατία, μαθηματικοποίηση) συγκρούονταν, γεγονός που πρακτικά εμπόδιζε την περαιτέρω επιστημονική πρόοδο.

Αυτό υπήρξε όμως όχι μονάχα πηγή για επιστημονικές καινοτομίες (στις αρχές του 17ου αιώνα), αλλά έπαιξε και αρνητικό ρόλο (στο τέλος του ίδιου αιώνα), καθυστερώντας κάπως τη μαθηματικοποίηση της φυσικής επιστήμης. Πιο απλά, οι δύο θεμελιώδεις υποστηρικτικές τάσεις της νεώτερης επιστήμης (μηχανοκρατία, μαθηματικοποίηση) συγκρούονταν, γεγονός που πρακτικά εμπόδιζε την περαιτέρω επιστημονική πρόοδο. Έπρεπε, λοιπόν, να βρεθεί ένας συμβιβασμός.

Ο συμβιβασμός αυτός, δηλαδή του (καρτεσιανού) μηχανικισμού με τη μαθηματικοποιημένη φυσική, δεν έγινε πράξη παρ’ από τον Ισαάκ Νεύτωνα, ο οποίος και σηματοδότησε μια τομή στον χώρο των φυσικών επιστημών, διατυπώνοντας τον νόμο της παγκόσμιας έλξης.

Πιστεύοντας πως ο στόχος της επιστήμης είναι η περιγραφή των φαινομένων της κίνησης με ποσοτικούς όρους, ο Νεύτων προσέθεσε στη μηχανοκρατική αντίληψη της εποχής έναν τρίτο παράγοντα, πέρα από την ύλη και την κίνηση: πρόκειται για τη δύναμη, μια έννοια που αρχικά αμφισβητήθηκε ακριβώς επειδή έμοιαζε μάλλον «αποκρυφιστική» στους μηχανοκράτες επιστήμονες της εποχής.

Πιστεύοντας πως ο στόχος της επιστήμης είναι η περιγραφή των φαινομένων της κίνησης με ποσοτικούς όρους, ο Νεύτων προσέθεσε στη μηχανοκρατική αντίληψη της εποχής έναν τρίτο παράγοντα, πέρα από την ύλη και την κίνηση: πρόκειται για τη δύναμη, μια έννοια που αρχικά αμφισβητήθηκε ακριβώς επειδή έμοιαζε μάλλον «αποκρυφιστική» στους μηχανοκράτες επιστήμονες της εποχής. Παραδεχόμενος ότι αγνοεί το πού ακριβώς οφείλεται η βασική υπόσταση της δύναμης (π.χ. της βαρύτητας) και αρνούμενος να κατασκευάσει σχετικές υποθέσεις, ο κορυφαίος επιστήμονας Νεύτων μεταχειριζόταν ένα επιστημονικό ιδεώδες που εν μέρει αποδεχόταν το ανεξιχνίαστο της φύσης (μια άποψη απαράδεκτη για τους μηχανοκράτες).

Βέβαια, και η μηχανοκρατία δεν ήταν ανεξάρτητη από τις τεχνολογικές ανακαλύψεις της εποχής, από τις σημαντικότερες των οποίων είναι ίσως το τηλεσκόπιο και το μικροσκόπιο. Όπως χάρη στο πρώτο, ανακαλύφθηκαν νέοι άγνωστοι «πλανήτες» (όπως αποκαλούσε ο Γαλιλαίος τους δορυφόρους του Δία), το δεύτερο ευνόησε την ανακάλυψη νέων επιπέδων ζωής που ως τότε αγνοούνταν. Εδώ όμως υπάρχει μια διαφορά: ενώ στη φυσική υπήρχε πληθώρα παρατηρημένων φαινομένων και η πρόκληση ήταν η εύρεση μιας ικανοποιητικής ερμηνείας τους, στη βιολογία (συγκεκριμένα: σε ζωολογία και βοτανική) υπήρχαν αρκετά κενά που συμπληρώθηκαν με τη συλλογή τον εντοπισμό νέου και άγνωστου ως τότε εμπειρικού υλικού (ποικιλίες ζώων και φυτών).

Παρά τη μέριμνα στοχαστών όπως ο Νεύτων να αναδείξουν το μεγαλείο του Θεού, το τελικό αποτέλεσμα των ανακαλύψεών τους ήταν ο διαχωρισμός της επιστήμης και θρησκείας, άρα και η απελευθέρωση της επιστήμης από τον σφιχτό της «εναγκαλισμό» με τη χριστιανική θεολογία, έχει πει αλλού ο Richard S. Westfall.

Η ένδειξη της μεγάλης μεταβολής είναι ότι ενώ στις αρχές του 17ου αιώνα ο καρδινάλιος Bellarmino στηρίζεται στη Βίβλο για να ελέγξει ποια επιστημονική ιδέα είναι αξιόπιστη, μερικές δεκαετίες αργότερα ο Νεύτων θα στηρίζεται πλέον στην επιστήμη για να ελέγξει το τι θα πρέπει να γίνει αποδεκτό, το ποια ερμηνεία είναι προτιμότερη για την ανάγνωση της Βίβλου.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ φιλοσοφίας.