«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

Η παρούσα πραγματεία του συγγραφέα Γιάννη Κτενά, όπως άλλωστε το φανερώνει και ο τίτλος της, Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών (εκδ. Πόλις), καταπιάνεται με τη θεμελίωση των ηθικών αξιών στο έργο του Max Weber και του Κορνήλιου Καστοριάδη. Η πραγματεία είναι συνοπτική, προσεγμένη και σίγουρα αξίζει να διαβαστεί. Στη συνέχεια, ελπίζουμε να φανεί το γιατί.

Αρχικά, όμως, μερικοί ορισμοί: στη φιλοσοφία, η πεποίθηση ότι οι ηθικές αξίες μπορούν και πρέπει να κατοχυρωθούν με ορθολογικές μεθόδους, καλείται «θεμελιωτισμός», ενώ η άποψη ότι αυτές προκύπτουν μονάχα ως αποτέλεσμα αυθαίρετων και μη λογικών επιλογών, ονομάζεται «ντεσιζιονισμός» (ο όρος δεν χρησιμοποιείται εδώ με τη νομική του σημασία, αλλά μάλλον σαν συνώνυμο του βολονταρισμού).

Η κύρια θέση του συγγραφέα Γιάννη Κτενά είναι ότι οι Καστοριάδης και Weber, καίτοι οπωσδήποτε δεν υπήρξαν θεμελωτιστές, δεν θα έπρεπε να χαρακτηρισθούν ούτε ντεσιζιονιστές, διότι δεν έπαψαν να υπογραμμίζουν πως η επιλογή των ανθρώπων να υιοθετούν αξίες δεν γίνεται εν κενώ, αλλά επηρεάζεται από το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της (εκάστοτε) εποχής τους.

Γόνιμη αλληλεπίδραση

Ο Γιάννης Κτενάς υπογραμμίζει και τη γόνιμη αλληλεπίδραση των Καστοριάδη και Weber, αφού ο πρώτος δεν δίστασε ν’ αναγνωρίσει τον δεύτερο ως μία από τις κύριες επιρροές στη διαμόρφωση της θεωρίας του. Το πρόβλημα του αυστηρού διαχωρισμού Είναι και Δέοντος, που πρώτος διαπίστωσε ο Hume, τέθηκε στο επίκεντρο από τον Παναγιώτη Κονδύλη, σύμφωνα με τον οποίον ο διαχωρισμός αυτός οδηγεί αναπότρεπτα στον μηδενισμό.

Η εν λόγω διαδικασία στην ιστορία των ιδεών, έλεγε ο Κονδύλης, πραγματοποιήθηκε σταδιακά στη Δύση κατά τη Νεωτερικότητα (αποκορύφωμα της οποίας στάθηκε ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός), με την κριτική της σχολαστικής μεταφυσικής και θεολογίας, και την απόρριψη της τελολογίας της, με τη χρήση της νεωτερικής φυσικής επιστήμης. Ως αποτέλεσμα, η Δύση βρίσκεται αξιολογικά «γυμνή» και επιχειρεί ν’ αποφύγει το αναπόφευκτο κατρακύλισμα στη μηδενιστική παραδοχή.

Ο Σκοτσέζος φιλόσοφος Alasdair Macintyre και ο Γάλλος βιοχημικός Jacques Monod ήταν δύο ακόμη στοχαστές που επικεντρώθηκαν στο παρόν πρόβλημα, δίνοντας διαφορετικές προσεγγίσεις έκαστος. Ενδεικτικά, ο Monod εισηγείται την «ηθική της γνώσης», βασική αρχή της οποίας είναι η εκλογή μιας πρωταρχικής αξίας, με τη συνειδητή επίγνωση πως δεν υπάρχουν «εγγενείς» αξίες και ιδανικά στον κόσμο μας, εκτός από τις αξίες και τα ιδανικά που εμείς θα επιλέξουμε να έχουμε. Πιο απλά, κάθε αξία στηρίζεται στην αξιωματική (δηλ. την αυθαίρετη) αποδοχή μας κάποιων αξιολογικών κρίσεων.

Θεμέλιο κάθε ανιμιστικής προβολής είναι η σύγχυση ανάμεσα στον χώρο των αξιών/ιδανικών (Δέον) και σε εκείνον της γνώσης της πραγματικότητας (Είναι).

Θεμέλιο κάθε ανιμιστικής προβολής είναι η σύγχυση ανάμεσα στον χώρο των αξιών/ιδανικών (Δέον) και σε εκείνον της γνώσης της πραγματικότητας (Είναι). Αντίθετα, η ηθική της γνώσης καθιστά απόλυτη τη διάσταση ανάμεσα σε γνώση και αξίες. Αυτό συμβαίνει διότι η γνώση, αν επιδιώκουμε να είναι αντικειμενική, αποκλείει κάθε αξιολογική κρίση, ενώ η ηθική δεν μπορεί παρά να είναι μη αντικειμενική.

Τέλος, ο Max Weber (από τις κύριες επιρροές του Κονδύλη) έδωσε όχι λιγότερη σημασία στο ζήτημα, όταν πραγματεύτηκε τον ρόλο της επιστήμης στις σημερινές μας κοινωνίες. Πίσω, λοιπόν, από τις στιβαρές εννοιολογικές αναλύσεις και επεξηγήσεις του βιβλίου, κρύβεται η γνωστή φιλοσοφική «απειλή»:

«Κατά τη θεώρησή μας, είναι προφανές ότι ο πλήρης σχετικισμός ή ο μηδενισμός δεν είναι λογικά αναιρέσιμος· κι αυτό γιατί, με την προϋπόθεση ότι δεν πιστεύει κανείς στον Θεό- στάση καθόλα σεβαστή και μάλιστα κατανοητή, αλλά, ακριβώς, μη ορθολογικά θεμελιώσιμη-, είναι αδύνατον να αρνηθεί την ανά πάσα στιγμή παρούσα δυνατότητα του μηδενιστή να πραγματοποιήσει ένα εκτεταμένης κλίμακας zoom out[…] Με άλλα λόγια, είναι αδύνατον να αναιρέσουμε λογικά τη θέση κάποιου ο οποίος, ενόψει των μεγαλύτερος φρικαλεοτήτων, τολμά να ρωτήσει “και λοιπόν;”, κρίνοντας από τη σκοπιά της αιωνιότητας ή της χωρίς νόημα απειρίας του σύμπαντος» (σελ. 95).

Φαίνεται, λοιπόν, ότι το κύριο μέλημα της παρούσας πραγματείας είναι να συμβάλλει στη θεμελίωση μίας κοσμικής ηθικής και πολιτικής αξιολογικής βάσης, με τη βοήθεια των δύο σημαντικών διανοητών, αποφεύγοντας τόσο τη «Σκύλλα» του θεμελιωτισμού, όσο και τη «Χάρυβδη» του ντεσιζιονισμού, με τους κινδύνους αμφότερων (δογματισμός και μηδενισμός αντίστοιχα).

O Mαξ Βέμπερ

Για τον σκοπό αυτόν, αναλύονται κριτικά οι αντιρρήσεις των Putnam, Strauss και Κοσμά Ψυχοπαίδη απέναντι στη βεμπεριανή θεωρία. Οι τρεις τους επιχείρησαν να επαναφέρουν τον θεμελιωτισμό, προειδοποιώντας ότι, διαφορετικά, ανοίγει η πόρτα σε πιθανά προβλήματα, τυπικότερο παράδειγμα των οποίων είναι ο ναζισμός (βλ. την περίπτωση του Carl Schmitt ή ακόμη και του Heidegger).

Εκτός των άλλων, ο Κτενάς μέμφεται τις είδους απειλές για «φιλοσοφικό μεγαλοϊδεατισμό»: δεν επικράτησε ο ναζισμός, μας λέει, επειδή μερικοί φιλόσοφοι υποστήριξαν τον ιστορικό σχετικισμό, διότι απλούστατα οι φιλοσοφίες δεν δρουν τόσο καθοριστικά για το πολιτικό γίγνεσθαι. Ειδικά για τη θεωρητική απόκριση του Ψυχοπαίδη, διατείνεται ότι όχι απλώς αυτοαναιρείται αλλά και της λείπει η επαφή με την ιστορία και την πολιτική, αφού παραβλέπει το ότι οι έννοιες «ισότητα» και «αλληλεγγύη» δεν είναι μονοσήμαντες και το νοηματικό περιεχόμενό τους μπορεί κάλλιστα να μεταβληθεί κατά περίπτωση.

Ο νεοκαντιανισμός του Weber

Φιλοσοφικά, ο νεοκαντιανισμός του Max Weber τον ωθούσε να παραδέχεται τον εν γένει χαοτικό χαρακτήρα της πραγματικότητας, ωστόσο εκεί όπου οι νεοκαντιανοί (π.χ. ο Rickert) δέχονταν τη δυνατότητα εύρεσης οικουμενικών και υπεριστορικών αξιών, ο Weber ομολογούσε την ιστορική σχετικότητά τους.

Σύμφωνα με τον Weber, η νεωτερική διάκριση των επιμέρους σφαιρών και οι αγεφύρωτες πολιτισμικές διαφορές έχουν δημιουργήσει την «πολυθεΐα των αξιών», αφήνοντας τον άνθρωπο εκκρεμή και υπεύθυνο να επιλέξει ο ίδιος με τόλμη ένα αξιακό σύστημα, μία επιλογή που δεν μπορεί ποτέ να διαθέτει την προνεωτερική βεβαιότητα, με την εξαίρεση όσων πραγματοποιούν επιστροφή στον χώρο των παραδοσιακών θρησκευτικών δογμάτων.

Αυτό δεν συνεπάγεται πως ο ορθός λόγος αδυνατεί να διαδραματίσει ρόλο στη διαδικασία. Απλώς, σημαίνει ότι ο λόγος δεν μπορεί ποτέ να έχει τον πρώτο ρόλο, δεδομένου ότι όσο άψογη επιχειρηματολογία και αν διαθέτουμε, η εκλογή των αξιών που επιλέγουμε να υπερασπισθούμε αποτελεί προϊόν μίας αυθαίρετης προσωπικής μας επιλογής και απόφασης. Κάθε «ορθολογισμός» (έννοια πολυσυζητημένη και άκρως αμφιλεγόμενη μέσα στο βεμπεριανό έργο) δεν μπορεί παρά να έχει πάντοτε ανορθολογικές προκείμενες.

Παρεμπιπτόντως, υπογραμμίζει ο Κτενάς, όταν ο Weber μιλάει για «αξιολογική ελευθερία» αναφέρεται πολύ πιο συχνά στην ελευθερία της ηθικής μας επιλογής από αντικειμενικές και επιστημονικές έννοιες, παρά το αντίστροφο (κόντρα σε ό,τι συνήθως πιστεύεται). Επιπλέον, αναγνώριζε ότι οι αξίες δεν λείπουν ολότελα από τις επιστημονικές μας απόπειρες, αξίωνε όμως από την επιστημονική μεθοδολογία να μην τις επικαλείται κατά τη διάρκεια των αναζητήσεών της, όσο και αν κατά βάθος εμψυχώνεται από εκείνες. Η επιστήμη είναι δηλαδή διαφωτιστική, αλλά παράλληλα ανίκανη να μας προσφέρει ηθική καθοδήγηση.

Ο Καστοριάδης (που, όπως είδαμε, διαμορφώθηκε καθοριστικά από τον Γερμανό κοινωνιολόγο) διατεινόταν επίσης ότι η δέσμευση σε ορισμένες αξίες προκύπτει ως αποτέλεσμα αυθαίρετης εκλογής της εκάστοτε κοινότητας.

Με τη σειρά του, ο Καστοριάδης (που, όπως είδαμε, διαμορφώθηκε καθοριστικά από τον Γερμανό κοινωνιολόγο) διατεινόταν επίσης ότι η δέσμευση σε ορισμένες αξίες προκύπτει ως αποτέλεσμα αυθαίρετης εκλογής της εκάστοτε κοινότητας, η οποία ιεραρχεί τα δεδομένα της χαοτικής πραγματικότητας μ’ έναν προσφιλή στην ίδια τρόπο, ενώ η κάθε άλλη μ’ έναν άλλον. Αυτή είναι η «φαντασιακή θέσμιση» (διότι πραγματοποιείται με τη βοήθεια της συλλογικής φαντασίας) της κοινωνίας και μπορεί να πραγματοποιηθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

Γενικά μιλώντας, ο Καστοριάδης εξαίρει την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία και τη νεωτερική Δύση (ο Κτενάς τον επικρίνει στο σημείο αυτό για μονομέρεια), διότι κατά τη γνώμη του αυτές οι δύο ήταν οι μοναδικές που επέλεξαν ν’ αναγνωρίσουν πως η πηγή των αξιών είναι ο ίδιος ο άνθρωπος και τίποτε άλλο εκτός του («αυτονομία»). Αντίθετα, αν μία κοινωνία αναγνωρίζει ότι οι αξίες της έρχονται απ’ έξω (π.χ. για τον αρχαίο εβραϊκό λαό, από τις θεϊκές Δέκα Εντολές), τότε είναι ουσιαστικά ετερόνομη. Βέβαια, όπως και ο Weber, ο Καστοριάδης αναγνωρίζει ρητά ότι η επιλογή της αυτονομίας είναι, στον πυρήνα της, εξίσου αυθαίρετη με οποιαδήποτε άλλη. Ειρωνικά, ο ίδιος ο Καστοριάδης πρόσαπτε κάποτε στον Weber ότι η θεωρία του αφήνει υπερβολικά υποκειμενικό το πεδίο της εκλογής.

Ο Γιάννης Κτενάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1991 και σπούδασε νομικά στην ίδια πόλη. Είναι διδάκτορας πολιτικής φιλοσοφίας και κοινωνικής θεωρίας του Παντείου Πανεπιστημίου και μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Kaboom. Έχει διδάξει κοινωνική θεωρία και επιστημολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο ΕΚΠΑ και στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Το βιβλίο του Η πολυθεΐα των αξιών στην πανδημία κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Πόλις.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα μας, που διαλέγεται στο τέλος με τους Kierkegaard και Hubert Dreyfus, τόσο ο Weber όσο και ο Καστοριάδης αναγνωρίζουν την αυθαιρεσία της πρωταρχικής απόφασης, παράλληλα όμως υπολογίζουν τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες υπό τις οποίες κάθε απόφαση λαμβάνεται.

Ο λόγος είναι ότι αυτές δρουν καθοριστικά και περιοριστικά ως προς τις διαθέσιμες σ’ εμάς επιλογές. Σε τελική ανάλυση, το μη θεμελιώσιμο των αξιών είναι που καλεί τους ανθρώπους ν’ αναγνωρίσουν την ελευθερία και τη μέγιστη ευθύνη τους για τις επιλογές στις οποίες προβαίνουν.

Πόσο πειστική είναι, άραγε, η θέση του Κτενά, ότι Καστοριάδης και Weber πόρρω απέχουν από τον φιλοσοφικό ντεσιζιονισμό; Δεν είναι μυστικό ότι καίριο ρόλο στην καθιέρωσή του διαδραμάτισαν η υπαρξιακή φιλοσοφία και ο Nietzsche (από τους οποίους άντλησε ο Κονδύλης τη δική του θεώρηση, αντιδιαστέλλοντάς την από αυτές, τις «στρατευμένες», ως «περιγραφική»). Αφού στο παρόν βιβλίο αναφέρεται και ο Kierkegaard, μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά και στις δικές του απόψεις, για να κρίνουμε τι είναι ο ντεσιζιονισμός και αν ο Κτενάς έχει τελικά δίκιο για τους Καστοριάδη και Max Weber.

Σύμφωνα με τον Kierkegaard, ο πιο σπάνιος και σπουδαιότερος των ανθρώπων δεν είναι άλλος από εκείνον που αγάπησε γνήσια τον Θεό και που «πάλεψε» αυθεντικά μαζί Του. Γιατί; Επειδή εκεί όπου οι υπόλοιποι άνθρωποι ήλπιζαν σε πράγματα εφικτά, εκείνος προσδοκούσε το ανέφικτο.

Ο πατριάρχης Αβραάμ

Τέτοιος ήταν ο πατριάρχης Αβραάμ, το βιβλικό πρόσωπο της Παλαιάς Διαθήκης, που εμπιστεύτηκε τον Θεό τυφλά, εκφράζοντας μ’ αυτή τη «μωρία» του την υπέρτατη σοφία, και βρίσκοντας μέσα από την απελπισία την ελπίδα. Πρώτα εγκατέλειψε την πατρίδα του, αναζητώντας τη Γη της Επαγγελίας, ύστερα πίστεψε στη θαυματουργική απόκτηση απογόνων, στη γεροντική του ηλικία, αντιμετωπίζοντας στο τέλος τη μεγαλύτερη δοκιμασία από όλες: να σκοτώσει τον αγαπημένο του γιο, Ισαάκ. Αν και μπορούσε να επιλέξει την αυτοκτονία, πράξη που θα τον καθιστούσε ήρωα στα μάτια των γύρω του, εκείνος ακολούθησε ασυζητητί το θείο θέλημα. Η θυσία του Αβραάμ είναι μοναδικό γεγονός και γι’ αυτό ξεπερνά τη λογική και την ηθική μας.

Στην ουσία αποτελεί ένα «άλμα πίστης». Κοντολογίς, ο Αβραάμ πίστεψε στο παράλογο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο αποκαλείται από τον Kierkegaard «ιππότης της πίστης». Ο Kierkegaard εγκωμιάζει αφειδώς τον Αβραάμ, τον οποίο και ονομάζει «δεύτερο πατέρα του ανθρωπίνου γένους», εξηγώντας πως εκείνος, πρώτος από όλους, δεν πήγε ποτέ πέραν της πίστης.

Στην εποχή μας, αν ο Hegel είναι στρυφνός και δυσνόητος, ο Αβραάμ είναι εντελώς ακατανόητος. Η αλήθεια είναι ότι ο Αβραάμ πίστεψε στο παράλογο, αγαπώντας τον Θεό μ’ αυτή την παθιασμένη του πίστη:

Αν όμως μνημονευθεί το γεγονός, χωρίς την υπόμνηση του παράγοντα αυτού, τότε ο Αβραάμ παρουσιάζεται σαν ένας κοινός φονιάς. Διότι αγάπη έχει τους επίδοξους εγκωμιαστές της, η φιλοσοφία επίσης, η πίστη όμως όχι. Μόνο με την πίστη όμως ομοιάζει κανείς στον Αβραάμ. Στην εποχή μας, αν ο Hegel είναι στρυφνός και δυσνόητος, ο Αβραάμ είναι εντελώς ακατανόητος. Η αλήθεια είναι ότι ο Αβραάμ πίστεψε στο παράλογο, αγαπώντας τον Θεό μ’ αυτή την παθιασμένη του πίστη:

«Αβραάμ, σεβάσμιε πατέρα! Δεύτερε πατέρα του ανθρώπινου γένους! Εσύ που πρώτος δοκίμασες και εκδήλωσες το θαυμαστό αυτό πάθος, που περιφρονεί την τρομερή πάλη εναντίον της αγριότητας των στοιχείων και των δυνάμεων της πλάσης γι να παλέψει με το Θεό, εσύ που πρώτος ένιωσες το υπέρτατο τούτο πάθος, έκφραση ιερή, ταπεινή και καθάρια της θείας μανίας, εσύ που προκάλεσες το θαυμασμό σε ειδωλολάτρες, συγχώρεσε αυτόν που θέλησε να σε ανυμνήσει, αν δεν το κατάφερε και τόσο καλά».

Τελικά, ο Αβραάμ καλείται να φονεύσει τον μοναχογιό του, για χάρη του Θεού στον οποίο πιστεύει. Δεν έχει καμία βεβαιότητα, ούτε μπορεί κανείς να τον αλαφρώσει από το φορτίο του. Ο Kierkegaard παρατηρεί ότι ο σύγχρονος κόσμος μας αδυνατεί ν’ αναγνωρίσει το μεγαλείο αυτής της πίστης, και αρκείται να βλέπει περιφρονητικά τις γελοιογραφικές καρικατούρες της. Η πίστη, αντί να είναι εύκολη, είναι στην πραγματικότητα το μεγαλύτερο και το δυσκολότερο πράγμα από όλα. Είναι το παράδοξο της απομόνωσης και του ατόμου από το σύνολο, ένα παράδοξο που όμως υψώνει το άτομο υπεράνω του συνόλου.

Για παράδειγμα, ένας τραγικός ήρωας που υποφέρει έχει ανθρώπους να τον κατανοούν και να τον συμβουλεύουν για τις πράξεις του, σε αντίθεση με τον ιππότη της πίστης, ο οποίος μάλλον δεν διαθέτει κανέναν. Ο Kierkegaard εξηγεί πως η πίστη ήταν ανέκαθεν το σπουδαιότερο και συνάμα το δυσκολότερο ανθρώπινο κατόρθωμα.

Ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ

Βλέπουμε εδώ ότι, για τον Δανό φιλόσοφο, η απάντηση του ανθρώπου στο θείο κάλεσμα θεωρείται μια αυθαίρετη και απολύτως «υποκειμενική» και προσωπική απόφαση, την οποία κανείς πέραν του ίδιου του καλούμενου υποκειμένου δεν έχει τις προϋποθέσεις για ν’ αξιολογήσει ορθά.

Ο Αβραάμ παριστάνεται σαν ένας αγωνιώδης πιστός που ακούσει τη φωνή μέσα του και πορεύεται μόνος μέσα σε σκοτάδι και τρόμο. Όπως όμως δείξαμε, οι Καστοριάδης και Weber συμμερίζονται επίσης την έννοια της αυθαίρετης και υποκειμενικής απόφασης, η ορθολογική θεμελίωση της οποίας είναι ανέφικτη.

Πρωταρχική ανορθολογική απόφαση 

Άρα οι Κίρκεγκωρ, Καστοριάδης και Βέμπερ συμμερίζονται από κοινού ό,τι ο Κτενάς αποκαλεί ντεσιζιονισμό, αν και οι δύο τελευταίοι είναι άθρησκοι και γι’ αυτό δεν επικαλούνται το θείο, αλλά δίνουν μάλλον έμφαση στον καθοδηγητικό ρόλο της κοινότητας. Μήπως αυτό σημαίνει πως οι υποψίες για τον σχετικισμό και τον μηδενισμό είναι βάσιμες; Αυτό δεν υπονοεί άραγε και η παραδοχή (του Κτενά) πως ο μηδενισμός δεν μπορεί να αποδομηθεί ορθολογικά και ότι η πίστη στο θείο δεν επιδέχεται υποστηρικτικά επιχειρήματα;

Αν κάθε κοσμοθεωρία στηρίζεται, σε τελική ανάλυση, σε μία πρωταρχική ανορθολογική απόφαση εκ μέρους μας, η αποφυγή του μηδενισμού (ενν. ενός μηδενισμού που δεν επικαλείται τον «ορθό» λόγο) δεν καθίσταται οριστικά επισφαλής, όπως ισχυριζόταν και η παράδοση του Leo Strauss που ο συγγραφέας μας επικρίνει; Διότι, θα συνέχιζε η παράδοση αυτή, αν κάθε απόφαση είναι «αυθαίρετη», και οι άνθρωποι είμαστε φυσικά όντα, τότε δεν αποκλείεται και η απόφαση, η κάθε απόφαση, να οφείλεται σε (πιθανώς ανεπίγνωστους) βιολογικούς ή ψυχολογικούς παράγοντες, με αποτέλεσμα η πολυπόθητη «αυτονομία» μας να διατρέχει έναν σοβαρό κίνδυνο.

Τέλος, μπορούμε να πούμε κάτι σχετικά με μερικές ιστορικές αναφορές του βιβλίου. Έχει δειχθεί, λόγου χάρη, ότι ο νομικός θετικισμός που κυριαρχούσε στη μεσοπολεμική Γερμανία, προλείανε το κλίμα για την ανοχή πολλών νομικών στις χιτλερικές διαταγές, αφού οι εν λόγω νομικοί (ακόμη και οι μη συμπαθούντες τον ναζισμό) είχαν εμπεδώσει την άποψη ότι νόμοι και ηθικά ζητήματα μπορούν να είναι τελείως ανεξάρτητα.

Όσο για τους φιλοσόφους, πολλάκις έχει υποστηριχθεί ότι το διάχυτο ανορθολογικό κλίμα, μετά τη γερμανική ήττα, όχι μόνο ευνόησε τη διάδοση φιλοσοφιών σαν αυτή του Heidegger και του Carl Schmitt, αλλά και ευνόησε αντιδιανοουμενίστικες πολιτικές επιλογές υπό τον μανδύα της αυθαίρετης απόφασης. Ασφαλώς, δεν πρέπει να θεωρεί κανείς ότι οι φιλόσοφοι θεμελίωσαν το ναζιστικό μόρφωμα, η επίδρασή τους, πάντως, στην επικράτησή του, είναι κάτι που δεν θα έπρεπε να υποτιμάται.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.