«Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» του Βασίλη Κωστάκη (κριτική) – Το ποδόσφαιρο ως επιταχυντής κοινωνικών αλλαγών

Ο κραταιός ελιτισμός ενίων (κυρίως διανοούμενων) θα αποφανθεί αυτομάτως: το ποδόσφαιρο, ως πηγαία λαϊκή έκφραση, άρα πρωτοεπίπεδη σε συνολικό κοινωνικό και πολιτισμικό αποτύπωμα, δεν μπορεί να μας προσφέρει πολλά συμπεράσματα για το πού πηγαίνει ή πού πρέπει να πάει ο κόσμος.

Κι όμως, ο Βασίλης Κωστάκης με το βιβλίο του Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα (εκδ. Διόπτρα) απαντάει ευθέως καταφατικά: ναι, μπορούμε, με τις κατάλληλες αναγωγές και συγκρίσεις, να δούμε πώς το ποδόσφαιρο πολλές φορές αντικατοπτρίζει τους κοινωνικούς, οικονομικούς και πολιτικούς μετασχηματισμούς.

H ουσία του ποδοσφαίρου 

Φυσικά, και το ίδιο (ως μέρους ένος όλου) δέχεται επιρροές, καθώς οι αλλαγές που συμβαίνουν σε παγκόσμιο επίπεδο αναδιαμορφώνουν τα χαρακτηριστικά του, επαναδιατυπώνουν τους σκοπούς του, αλλά στην ουσία δεν αλλάζουν τα βασικά του χαρακτηριστικά που είναι 22 παίκτες, σε ένα γήπεδο ορθογώνιου σχήματος που κυνηγούν μια μπάλα με σκοπό να τη βάλουν στο τέρμα.

Είναι, όμως, μόνο αυτό που αποτελεί την έννοια του ποδοσφαίρου; Με ευφυή και ευσύνοπτο τρόπο (γραμμένο σε μικρά κεφάλαια που ολοκληρώνουν τον σκοπό τους μέσω άμεσων συμπερασμάτων), το βιβλίο μάς δείχνει πως αν κατανοήσουμε την ουσία του ποδοσφαίρου, θα μας είναι πολύ πιο εύκολο να δούμε μακροσκοπικά τις αλλαγές που συμβαίνουν (και γιατί συμβαίνουν) σε παγκόσμιο επίπεδο.

Έχει, άραγε, σχέση ο Σόκρατες, ο Εμπαπέ, ο Μέσι ή ο Ρονάλντο με τις οικονομικές ανισότητες, την κλιματική κρίση, την αφαίμαξη της Αφρικής και τον Μαρξ; Εκ πρώτης όψεως θα έλεγε κανείς πως δεν έχουν.

Ωστόσο, διαρκώς ο Κωστάκης μάς υπενθυμίζει τη βάση της σκέψης και της ανάλυσής του: μην σκεφτόμαστε μονομερώς και παρωπιδικά: στο σημερινό κόσμο υπάρχει μια διαρκής και απρόσκοπτη αλληλεπίδραση ανάμεσα (ακόμη) και σε ετερόκλητα στοιχεία που συνθέτουν τη σύγχρονη πραγματικότητα. Στο τέλος συνειδητοποιείς πως τίποτα δεν είναι τόσο «ετερόκλητο» όσο φαίνεται.

Το ποδόσφαιρο είναι κι αυτό μια μορφή αυτοέκφρασης που οδηγεί στην τέχνη όταν το ταλέντο περισσεύει. Όπως συνέβη με τους μπαλαδόρους της Εθνικής Βραζιλίας (η αναφορά στον Σόκρατες δεν είναι τυχαία, καθώς εκτός από βιρτουόζος της μπάλας υπήρξε και έντονα πολιτικοποιημένη μορφή), τη χαρακτηριστική ντρίμπλα του Κρόιφ ή τα μαγικά του Μέσι.

Είναι δίκαιο οι ποδοσφαιριστές, όσο ταλαντούχοι κι αν είναι, να καρπώνονται τόσα πολλά χρήματα ανά έτος τη στιγμή που σπουδαίοι επιστήμονες, από τις ανακαλύψεις των οποίων μπορεί να ωφεληθεί ολόκληρη η κοινωνία, υποαμείβονται;

Είναι, όμως, δίκαιο αυτοί οι ποδοσφαιριστές, όσο ταλαντούχοι κι αν είναι, να καρπώνονται τόσα πολλά χρήματα ανά έτος τη στιγμή που σπουδαίοι επιστήμονες, από τις ανακαλύψεις των οποίων μπορεί να ωφεληθεί ολόκληρη η κοινωνία, υποαμείβονται;

Όσο κι αν ακούγεται λαϊκίστικο το επιχείρημα, στην ουσία του έχει βάση. Όπως σημειώνει και ο Βασίλης Κωστάκης, ο Μέσι δεν είναι (τελικά) κάτι σπουδαίο από τη στιγμή που περιορίζει τον ρόλο του στο να παίζει μπάλα και να διαφημίζει… πατατάκια, αντί να χρησιμοποιεί τη δημοφιλία του για θέματα κοινωνικού χαρακτήρα.

Η ελπίδα

Το ζητούμενο είναι η ελπίδα, μάς λέει το βιβλίο, μια ενοποιητική δύναμη που θα μας εντάξει όλους μέσα της και θα καταφέρει να προωθήσει ζητήματα που θα αφορούν τους πολλούς και όχι τους λίγους.

Το ποδόσφαιρο, προφανώς, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως «όχημα» για να προωθηθούν τέτοιου είδους παρεμβάσεις. Πώς, όμως, θα γίνει αυτό όταν η Παγκόσμια Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου απαγορεύει εντός των γηπέδων έστω και την ελάχιστη πολιτική νύξη;

Ο Βασίλης Κωστάκης γεννήθηκε το 1985 στα Ιωάννινα. Εργάζεται ως καθηγητής και ερευνητής στο Πολυτεχνείο του Τάλιν και στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Μελετά την τεχνολογία, την κοινωνία και το περιβάλλον, με σκοπό τη μετάβαση σε ένα βιώσιμο μέλλον. Επίσης, είναι συνιδρυτής της ερευνητικής κολεκτίβας P2P Lab και ιδρυτικό μέλος του ορεινού εργαστηρίου Τζουμέικερς.

Τα πολιτικά πανό απαγορεύονται διά ροπάλου στις εξέδρες, ενώ οι παράγοντες του αγώνα (από τον διαιτητή έως τον τελευταίο φροντιστή) δεν έχουν δικαίωμα να εκφράσουν κάποια πολιτική άποψη. Κι αν το κάνουν ο πέλεκυς της τιμωρίας θα είναι βαρύς.

Το βιβλίο διαβάζεται απνευστί διότι μεταφέρει εύληπτα παραδείγματα που είτε αφορούν συγκεκριμένους αγώνες που έμειναν στην ιστορία ή παίκτες που έγραψαν με χρυσά γράμματα το όνομά τους στην ποδοσφαιρικό Βίβλο.

Το βιβλίο διαβάζεται απνευστί διότι μεταφέρει εύληπτα παραδείγματα που είτε αφορούν συγκεκριμένους αγώνες που έμειναν στην ιστορία είτε παίκτες που έγραψαν με χρυσά γράμματα το όνομά τους στην ποδοσφαιρικό Βίβλο.

Επίσης, μάς θυμίζει περιπτώσεις συγγραφέων ή διανοούμενων που μίλησαν για το ποδόσφαιρο (βλ. Καμύ) ή μάς έδωσαν τη δυνατότητα να σκεφτούμε μια άλλη εναλλακτική πρόταση (Μαρξ και Λε Γκεν).

Να «χορέψουμε μαζί»

Το αβίαστο συμπέρασμα (αν και πρακτικά δύσκολα εφαρμόσιμο εντός του ανταγωνιστικού πλαισιού που δημιουργεί ο καπιταλισμός) είναι να μπορέσουμε κάποια στιγμή να «χορέψουμε μαζί». Το ζητούμενο δεν είναι οι ατομικότητες, αλλά η ομάδα.

Όπως πολύ σωστά σημειώνει ο Κωστάκης, μπορεί ο Μάικλ Τζόρνταν να θεωρείται και να είναι ο σπουδαιότερος παίκτης που πέρασε από το ΝΒΑ και να ήταν αυτός που άλλαξε την ιστορία των Μπουλς, όμως μόνος του δεν θα μπορούσε να πάρει ούτε πρωταθλήματα ούτε να καταξιώσει την ομάδα του.

Η συλλογικότητα είναι το μέγιστο αγαθό στις κοινωνικές διεκδικήσεις. Το ποδόσφαιρο καταφέρνει να ενοποιεί αυτές τις συλλογικότητες κάτω από την «ομπρέλα» ενός οράματος, το οποίο φαινομενικά είναι η νίκη της αγαπημένης μας ομάδας έναντι μιας άλλης, ωστόσο είναι κάτι πολύ ευρύτερο από αυτό, κάτι που ξεπερνάει τις τέσσερις γραμμές του γηπέδου.

Εκτός και θεωρούμε πως τα σπορ υπάρχουν στη ζωή μας μόνο για να γεμίζουν με ψυχαγωγία τις σκόρπιες ώρες της εβδομάδας μας. Κάτι που δεν ισχύει και το γνωρίζουμε πολύ καλά. Στο ποδόσφαιρο ειδικά μπορούμε να προεικονίσουμε στιγμές αυτού του νέου κόσμου που θέλουμε, καταλήγει ο Βασίλης Κωστάκης. Σοφόν, σαφές και ευκταίο αν συμβεί.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.