Κώστας Στούπας και Γιώργος Ν. Πολίτης: δύο βιβλία για την παρακμή της Δύσης και την έλλειψη κοινής λογικής στην Ελλάδα

Το βιβλίο Η επερχόμενο αταξία: οι πέντε παγίδες που απειλούν τις δημοκρατίες και την ευημερία της Δύσης (εκδ. Επίκεντρο), του συγγραφέα και δημοσιογράφου Κώστα Στούπα, παρουσιάζει το εξής ενδιαφέρον παράδοξο: πώς είναι δυνατό οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα να μην είναι ευχαριστημένοι με τη ζωή τους, τη στιγμή που οι κοινωνίες της Δύσης, εντός των οποίων διαβιούν, έχουν κατακτήσει υψηλότερα ποσοστά ευημερίας και ευμάρειας από οποιαδήποτε άλλη εποχή του παρελθόντος;

Ο Κώστας Στούπας αφιερώνει ένα μέρος του βιβλίου του σε τεχνικές οικονομολογικές αναλύσεις, καταδεικνύοντας τις κύριες αιτίες της πλανητικής κυριαρχίας της Δύσης, αιτίες που κατά τον ίδιο είναι όχι τόσο στρατιωτικές αλλά πρωτίστως πολιτικές και οικονομικές.

Οι «ρίζες»

Ο Στούπας διαλέγεται με τις θεωρίες εκείνες που διατείνονται ότι στις «ρίζες» της Δυτικής ανάπτυξης εντοπίζεται ο συνδυασμός πολιτικής σταθερότητας με αντιμονοπωλιακούς νόμους και μια θεσμική κατοχύρωση κάποιων βασικών ατομικών δικαιωμάτων. Επειδή ακριβώς όλα αυτά απουσίαζαν και απουσιάζουν από τις χώρες του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου, οποιαδήποτε απόπειρα απεγκλωβισμού των τελευταίων από τη δεινή οικονομική τους κατάσταση είναι δυστυχώς για την ώρα καταδικασμένη σε αποτυχία.

«Ο ίδιος δεν οικτίρω τις κοινωνίες των ανεπτυγμένων κοινωνιών για το υψηλό τους βιοτικό επίπεδο. Αντιθέτως, το θεωρώ δίκαιο γιατί αντικατοπτρίζει τον βαθμό υψηλής πολυπλοκότητας των κοινωνιών και οικονομιών που έχουν συστήσει. Η θεωρία πως ο πλούτος των ανεπτυγμένων χωρών οφείλεται κυρίως στις ασύμμετρες οικονομικές συναλλαγές με τις υπανάπτυκτες χώρες είναι αφελής» (σελ. 93).

Ο συγγραφέας φαίνεται επίσης να προσυπογράφει τον γνωστό ισχυρισμό ότι η Ελλάδα βρίσκεται στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ των πρώην κομουνιστικών κρατών (για τις οποίες δεν φείδεται αρνητικών σχολίων και κριτικής) και της Δύσης, διότι δεν πέρασε (πλήρως) Διαφωτισμό.

Ο Στούπας αναγνωρίζει το δικαίωμα των διαφορετικών σεξουαλικών προσανατολισμών να συνυπάρχουν με ίσους όρους μέσα στην κοινωνία, τοποθετείται όμως κριτικά απέναντι στις woke ιδεολογίες της ρευστότητας φύλου, ενώ αναγάγει τα εκάστοτε σεξουαλικά ήθη σε κοινωνιοβιολογικούς όρους.

Στο βιβλίο αναπαράγονται και ορισμένοι δημοφιλείς μύθοι που η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει από καιρού καταρρίψει, όπως ότι οι Μεσαιωνικοί χρόνοι βρίσκονταν σε «βαθύ θεοκρατικό σκοτάδι» και ότι οι ανακαλύψεις που οδήγησαν στον ουμανισμό έγιναν «κάτω από τη μύτη του κλήρου», με αποκορύφωμα τον Διαφωτισμό, ο οποίος στράφηκε «εναντίον της μοναρχίας».

Ο Στούπας διερευνά και τις μεταβολές στα κοινωνικά ήθη του δυτικού κόσμου, επισημαίνοντας ότι αυτές οφείλονται στην πρωτοφανή ευημερία που έχει καταστεί εφικτή κατά τους τελευταίους αιώνες.

Ο Στούπας διερευνά και τις μεταβολές στα κοινωνικά ήθη του δυτικού κόσμου, επισημαίνοντας ότι αυτές οφείλονται στην πρωτοφανή ευημερία που έχει καταστεί εφικτή κατά τους τελευταίους αιώνες. Εκεί αποδίδεται, παράλληλα, και η δημογραφική «γήρανση» της Δύσης, καθώς και η ανεξέλεγκτη μη ενσωματώσιμη μετανάστευση, που για τον ίδιο αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, απειλώντας ακόμη και να τις οδηγήσει μια μέρα σε κοινωνικές συνθήκες παρόμοιες μ’ εκείνες της ρωμαϊκής κατάρρευσης που εισήγαγε την Ευρώπη μας στον Μεσαίωνα.

Ο Κώ­στας Στού­πας γεν­νή­θη­κε στα Γι­άν­νε­να το 1962 και με­γά­λω­σε στη Δυ­τι­κή Γερ­μα­νία. Από τις αρ­χές της δε­κα­ε­τί­ας του ’90 ασχο­λεί­ται με τη δη­μο­σι­ο­γρα­φία και την αρ­θρο­γρα­φία γύ­ρω από θέ­μα­τα που αφο­ρούν τις χρη­μα­τι­στη­ρι­α­κές αγο­ρές, την οικο­νο­μία και τις πο­λι­τι­κές εξε­λί­ξεις. Έχει ερ­γα­στεί με­τα­ξύ άλ­λων στον Επεν­δυ­τή, την Ημε­ρη­σία, το MegaChanel και το StarChannel, τον Planet FM και τον Real FM. Από το 2008 αρ­θρο­γρα­φεί στο Capital.gr και το Κε­φά­λαιο.

Αν έπρεπε να συνοψισθεί το περιεχόμενο το παρόντος βιβλίου με μία και μόνο φράση, πράγμα δελεαστικό αλλά ίσως και κάπως παρακινδυνευμένο, αυτή μάλλον θα ήταν η εξής, την οποία ο ίδιος ο Στούπας χρησιμοποιεί κάπου: ο δυτικός άνθρωπος κινδυνεύει από την κοινωνική και πολιτική επιτυχία του δυτικού μοντέλου.

Φιλελεύθερη συλλογιστική 

Στον πυρήνα της, πρόκειται για μια παράδοξη φιλελεύθερη συλλογιστική, αφού μας επισημαίνει ότι τα πράγματα στις κοινωνίες μας εν γένει βαίνουν ασυγκρίτως καλύτερα απ’ ό,τι πιστεύεται ευρύτερα (αισιοδοξία), αλλά ταυτόχρονα μας προειδοποιεί ότι το μέλλον μας κρύβει ανησυχητικές προκλήσεις, λόγω ότι αποτυγχάνουμε ν’ αναγνωρίσουμε τα όσα έχουμε κατακτήσει και να σταθούμε, κατά κάποιον τρόπο, «αντάξιοι» αυτών (απαισιοδοξία). Πάντως, ενδιαφέρον έχει ότι, στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα δεν θεωρείται ότι έπεται χρονικά στην αντιμετώπιση προκλήσεων όλης της Δύσης, αλλά ότι κατά κάποιον τρόπο προηγείται έναντι αυτής:

«Στο βιβλίο αυτό γίνεται μια προσπάθεια καταγραφής της κατάστασης στην οποία έχει περιέλθει η Δύση και ο δυτικός άνθρωπος, αρχής γενομένης από την ελληνική κρίση χρεοκοπίας του 2010. Η εκτίμηση του βιβλίου συγκλίνει με την άποψη που υποστηρίζει πως η ελληνική κρίση δεν ήταν παρά ένας προπομπός και μικρογραφία αυτού που θα ακολουθήσει συνολικά στη Δύση τα επόμενα χρόνια. Καθώς η Δύση παραμένει το δυναμικότερο και δημιουργικότερο κομμάτι του κόσμου, το ίδιο αναμένεται να συμβεί και σε παγκόσμιο επίπεδο (σελ. 11).

Ποιες είναι, λοιπόν, οι πέντε παγίδες που απειλούν την ευημερία ημών και από τις οποίες οφείλουμε να προστατευθούμε; Οι παγίδες αυτές είναι: ο κοινωνικός διχασμός-πόλωση, η παρακμή των ανοικτών μας θεσμών, ο ευρύτερος ηδονισμός-ηθική πλαδαρότητα (γνωστό και ως «άνθρωποι από βούτυρο», ίσως ο σοβαρότερος κίνδυνος όλων, έχει πει ο συγγραφέας αλλού), η δημογραφική μας εξαφάνιση, και τέλος, κόπωση, δηλαδή η αδυναμία και η συνακόλουθη άρνηση του δυτικού ανθρώπου να εξαπλωθεί και να «κυριεύσει» οικονομικά νέα τμήματα του κόσμου.

Όλα αυτά, όμως, δεν συνεπάγονται κατά κανέναν τρόπο παράδοση στην ηττοπάθεια. Πράγματι, δεν αποκλείεται η Δύση να κατορθώσει να υπερβεί τις νέες προκλήσεις, χάρη σε αυτό που ο οικονομολόγος Joseph Schumpeter ονόμαζε «δημιουργική καταστροφή» (αν και είναι λίγο ασαφές το πώς αυτό είναι ικανό ν’ αναστρέψει όλους τους προαναφερθέντες κινδύνους):

«Ως καταναλωτές, θα πρέπει να εκτιμήσουμε το γεγονός ότι είμαστε οι τελικοί ωφελούμενοι της δημιουργικής καταστροφής του Σουμπέτερ που οδηγεί τον δυναμισμό τη οικονομίας της αγοράς και οδηγεί σε μια συνεχή ανατροπή των εταιρειών που τελικά ανταγωνίζονται να προσελκύσουν όσο το δυνατό περισσότερες ψήφους σε δολάρια» (σελ. 106).

Κοντολογίς, για τον συγγραφέα, ένα είναι σίγουρο: η Δύση δεν έχει πει ακόμη την τελευταία της λέξη.

Να σηκωθούμε όρθιοι: η επανάσταση του κοινής λογικής (εκδ. Ψυχογιός)

Είναι κοινώς παραδεκτό πως η Ελλάδα γέννησε τη λογική σκέψη, σήμερα όμως αυτή η τελευταία τελεί υπό καθεστώς ομηρίας του παραλογισμού. Πώς προέκυψε αυτό; Και πώς θα μπορούσαμε να τα’ αναστρέψουμε αυτή την κατάσταση; Στα δύο αυτά ερωτήματα επιχειρεί να προσφέρει απάντηση το βιβλίο του συγγραφέα και ακαδημαϊκού Γιώργου Ν. Πολίτη Να σηκωθούμε όρθιοι: η επανάσταση της κοινής λογικής (εκδ. Ψυχογιός). Στα τρία κεφάλαια του βιβλίου αυτού, ο Πολίτης αναλαμβάνει ν’ απαντήσει στα «γιατί» της σημερινής ας παρακμής, κατόπιν να προτείνει νέες κατευθύνσεις, και τέλος, να εισηγηθεί ορισμένες προτάσεις για την πράξη.

Τόσο ο Στούπας όσο και ο Πολίτης αναγνωρίζουν την ελληνική περίπτωση ως «ιδιάζουσα» και όχι τυπική δυτική. Υπάρχει όμως μια διαφορά. Αν ο Στούπας θεωρεί τις ελληνικές προκλήσεις ως προανάκρουσμα όσων όλη η Δύση θα κληθεί ν’ αντιμετωπίσει στη συνέχεια, ο Πολίτης (χωρίς αναγκαστικά η διαφορά αυτή στην προσέγγιση να συνεπάγεται και αντίθεση θέσεων, εξάλλου ο πρώτος γνωρίζει και παραθέτει το βιβλίο του δεύτερου) προσεγγίζει την Ελλάδα ως μια εν πολλοίς ξεχωριστή κοινωνία, λόγω των ιδιαίτερων ιστορικών συνθηκών που βίωσε.

Εκτεθειμένη Ελλάδα 

Συγκεκριμένα, στο βιβλίο του αρχικά ισχυρίζεται ότι κατά τα τελευταία χρόνια η χώρα μας βρέθηκε εκτεθειμένη απέναντι στο ευρωπαϊκό και στο διεθνές οικονομικό σύστημα, όχι εξαιτίας της αυστηρότητας του συστήματος, αλλά από την αποτυχία της να αξιοποιήσει τους κανόνες της προς δικό της όφελος. Είναι, φυσικά, γνωστή η μομφή ότι οι Νεοέλληνες, στη μεγάλη πλειονότητά τους, επιθυμούν να χρησιμοποιούν τους κανόνες όσο τους βολεύει. Στον βαθμό που αυτοί είναι άμεσα ευνοϊκοί για εκείνους, ακόμη και αν μακροπρόθεσμα βγαίνουν και οι ίδιοι, τελικά, ζημιωμένοι, μας λέει.

Το κυρίαρχο αφήγημα, που έχει αριστερίζουσα απόχρωση μέχρι σήμερα, είναι ότι ο ελληνικός λαός διαιρείται σε δύο άνισα μέρη: τους «πολλούς» και την κακόβουλη ελίτ, που τους εκμεταλλεύεται.

Γιατί όμως συμβαίνει αυτό; Ο Πολίτης απαντά πως θεμέλιο αυτής της συμπεριφοράς, που θεσμοθετήθηκε στη Μεταπολίτευση, είναι ένας παράλογος και λαϊκιστικός ωφελιμισμός. Συγκεκριμένα, το κυρίαρχο αφήγημα, που έχει αριστερίζουσα απόχρωση μέχρι σήμερα, είναι ότι ο ελληνικός λαός διαιρείται σε δύο άνισα μέρη: τους «πολλούς» και την κακόβουλη ελίτ, που τους εκμεταλλεύεται. Αυτή η ελίτ, λέει το αφήγημα, κυριαρχεί στο κράτος και απομυζεί τη μεγάλη πλειονότητα.

Για την ακρίβεια, οι περισσότεροι ίσως Έλληνες θεωρούν εαυτούς θύματα του παρόντος συστήματος. Γι’ αυτό και κάνουν οτιδήποτε είναι δυνατό προκειμένου να επωφεληθούν σε βάρος του. Από τις παγιωμένες πρακτικές ανομίας, μέχρι τις κάθε λογής ατομικές απάτες, και από την κατάχρηση του συνδικαλισμού έως την κατοχύρωση ειδικών «ληστρικών» προνομίων, ο μέσος Έλληνας όχι απλώς απομυζεί το κράτος, αλλά και δεν νιώθει πως αυτό είναι κάτι το κακό αφού, κατά την προαναφερθείσα ερμηνεία του, είναι ένας φτωχό μεροκαματιάρης που απλώς επιδιώκει να ζήσει. Πιστεύοντας πως το κράτος είναι άδικο και ότι οι «ισχυροί» είναι μια χούφτα πλούσιοι, δικαιολογήσαμε τις κάθε λογής παρανομία μας.

Ο Γιώργος Ν. Πολίτης γεννήθηκε το 1972 στην Αθήνα. Σπούδασε δημοσιογραφία και φιλοσοφία στην Ελλάδα και τη Βρετανία. Από το 2004 διδάσκει κοινωνική φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από το 1991 συνεργάζεται με περιοδικά, εφημερίδες και τηλεοπτικές εκπομπές. Έργα του: Bakunin's Social Philosophy (2006), Ελευθερία και Εξουσία (2010), Μπαρούτι και Μέλι (2008, μυθιστόρημα), Το δικαίωμα της πολιτικής ανυπακοής (2012), κ.ά.

Ένας υδραυλικός, λόγου χάρη, που εργάζεται χωρίς έναρξη ασκήσεως επαγγέλματος, στην πραγματικότητα δεν ζημιώνει τον πλούσιο βιομήχανο αλλά τον νόμιμα εργαζόμενο συνάδελφό του. Στην πραγματικότητα, όντως αδύναμοι είναι όσοι δεν διαθέτουν ισχυρούς μοχλούς πίεσης στο ελληνικό κράτος και όσοι επιμένουν να μην ενδίδουν στην «εύκολη» παρανομία.

Εν ολίγοις, στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, ισχυροί δεν είναι τα μέλη μιας εξωλαϊκής ομάδας ολιγαρχών, αλλά κάθε ομάδα που επιμένει ν’ απολαμβάνει περισσότερα κοινωνικά προνόμια απ’ όσα τους αναλογούν. Ποια άλλα χαρακτηριστικά έχει αυτό το μεταπολιτευτικό ιδεολόγημα; Σύμφωνα πάντα με τον Πολίτη, μια σημαντική παράμετρός του είναι η έντονα «αριστερόστροφη» ρητορική του.

Ανατροπή μετά τη Μεταπολίτευση

Ύστερα απ’ τη Μεταπολίτευση, συνέβη μια ανατροπή: αντιστράφηκαν οι όροι της αξιολογικής προτίμησης. Η Δεξιά έγινε έκτοτε μια αρνητικά φορτισμένη πολιτική έννοια, ενώ η Αριστερά προικίσθηκε με θετική αναγνώριση, αυτό που σήμερα είναι κυρίως γνωστό ως το «ηθικό πλεονέκτημα». Βλέπουμε εδώ τον ίδιο συντηρητικό φιλελευθερισμό και την ίδια κριτική προς αριστερές ιδεολογίες, που διακρίνουν και το βιβλίο του Στούπα.

Το βιβλίο του Πολίτη γράφτηκε κατά τη διάρκεια της βαθύτερης ελληνικής οικονομικής κρίσης, γι’ αυτό και κύριος στόχος του είναι ν’ αντιπαλέψει τις καταστροφολογίες των ημερών εκείνων. Όταν από τα τελευταία εκατόν δεκαεπτά χρόνια τα πρώτα εβδομήντα επτά σημαδεύτηκαν από πολέμους, δικτατορίες, αίμα και πόνο, αναρωτιέται, δεν είναι κάπως άδικο να μην αναγνωρίζουμε ότι σήμερα ζούμε καλύτερα;

«Λένε ότι τότε υπήρχε ελπίδα, ενώ τώρα λείπει η ελπίδα. Προφανώς, το “να πάρουμε την επόμενη δόση” δεν αποτελεί ελπίδα. Το να βελτιωθούν οι οικονομικοί δείκτες δεν αποτελεί ελπίδα. Αλλά η ελπίδα δεν έρχεται να σε βρει στο κρεβάτι, όταν κοιμάσαι. Τη φτιάχνεις μόνος σου […] Πολλά ήταν όντως, πολύ καλύτερα πριν και πολλά είναι πολύ δύσκολα τώρα. Αλλά αυτό το εξιδανικευμένο πριν δεν είναι παρά μια πολύ μικρή φέτα της Ιστορίας, ένα σύντομο διάλειμμα. Δεν είναι μια δεομένη προαιώνια κατάσταση. Αντίθετα, για όλες τις προηγούμενες γενιές, ο πόλεμος ήταν η δεδομένη κατάσταση. Το ότι εμείς δεν τον ζήσαμε, δεν τον ζούμε και δεν τον βλέπουμε να έρχεται κατά πάνω μας, αποτελεί δώρο. Δώρο όχι χαρισμένο, αλλά ποτισμένο με το αίμα των προηγουμένων. Είναι ύβρις προς αυτούς να μην το αναγνωρίζουμε» (σελ. 233-234).

Έτσι, τα δύο τούτα βιβλία καταλήγουν σ’ ένα κοινό κάλεσμα για αισιόδοξη εγρήγορση, τόσο για τη χώρα μας, όσο και για την ευρύτερη Δύση της οποίας εκείνη αποτελεί τμήμα.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.