KANT painting

Για τη «Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών» (μτφρ. Κώστας Ανδρουλιδάκης) του Ιμμάνουελ Καντ που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Κεντρική εικόνα: Πορτρέτο του Καντ, του Adolf von Heydeck © Stadtmuseum Königsberg

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

«Δύο πράγματα γεμίζουν την ψυχή με πάντοτε καινούριο και αυξανόμενο θαυμασμό και σεβασμό, όσο συχνότερα και σταθερότερα ασχολείται μαζί τους ο στοχασμός: ο έναστρος ουρανός πάνω μου και ο ηθικός νόμος μέσα μου». Η περίφημη αυτή φράση του «μεγάλου Κινέζου της Καινιξβέργης» Immanuel Kant, αποτελεί ίσως την περιεκτικότερη διατύπωση της φιλοσοφίας του, καθώς ο θαυμασμός για τους φυσικούς νόμους του σύμπαντος συμβιβάζεται με το σεβασμό για την άτεγκτη ηθική συνείδηση των ανθρώπων. Παρά την αναμφισβήτητη δυσκολία που χαρακτηρίζει τα σημαντικότερα έργα του, το συγκεκριμένο βιβλίο, που συνοψίζει την ηθική του, είναι αρκετά βατό και με απλές διατυπώσεις και παραδείγματα από την καθημερινή ζωή.

Ο «μεγάλος Κινέζος της Καινιξβέργης» και η ηθική των απόλυτων σκοπών

Αρχικά, πρέπει να πούμε ότι η σκέψη του Καντ (1724-1804) θεμελιώνεται στη διαίρεση του κόσμου μας σε κόσμο των φαινομένων, που ο άνθρωπος προσεγγίζει και γνωρίζει, και τον κόσμο των πραγμάτων καθαυτών (νοούμενα), που του είναι εντελώς απρόσιτος. Ο φαινομενικός κόσμος διέπεται από άτεγκτους φυσικούς νόμους, σε αντίθεση με τον νοούμενο, που χαρακτηρίζεται από ελευθερία. Ο άνθρωπος είναι το ον που συγκεφαλαιώνει την αντίθεση αλλά και τη βαθύτερη συνάφεια αυτών των δύο κόσμων: από τη μια εγκλωβισμένος στη φυσική νομοτέλεια μαζί με τα υπόλοιπα όντα, από την άλλη ελεύθερος, δηλαδή ηθικά υπεύθυνος για τις πράξεις και τις αστοχίες του. Σύμφωνα με τον Καντ, αυτό που διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα όντα είναι το ότι εκείνος διαθέτει τη λογική ικανότητα και μπορεί να λαμβάνει ο ίδιος αποφάσεις για τις πράξεις του, στις οποίες ύστερα υπακούει. Ο άνθρωπος, ως ον, διέπεται στη φυσική του ζωή από αναγκαίους νόμους, τους οποίους μελετούν οι επιμέρους επιστήμες. Την ίδια στιγμή όμως είναι «αυτόνομος»: έχει τη δυνατότητα να θεσπίζει ο ίδιος τους «νόμους», δηλαδή τις κανονιστικές αρχές που καθορίζουν τις πράξεις του.

Αν η μη τήρηση των υποσχέσεων γενικευόταν ως καθολικός νόμος, τότε αυτομάτως θα οδηγούμασταν σε λογική αντίφαση: σε μια τέτοια κοινωνία κανένα έλλογο ον δε θα έδινε δεσμευτική αξία στην έννοια της υπόσχεσης, αφού μπορεί κανείς να την παραβαίνει όποτε το επιθυμεί και κατά συνέπεια η ίδια η έννοια της υπόσχεσης de facto ακυρώνεται.

Αυτές οι κανονιστικές αρχές του ανθρώπου, τις οποίες ο Καντ ονομάζει προσταγές, διακρίνονται σε δύο είδη: τις υποθετικές και τις κατηγορικές. Οι υποθετικές έχουν τη μορφή «αν επιδιώκεις ένα συγκεκριμένο σκοπό, κάνε τις πράξεις που χρειάζονται για να τον πετύχεις». Πρόκειται για συνηθισμένη αρχή, που όλοι στην πραγματικότητα ακολουθούμε στην καθημερινότητά μας. Πράγματι, λέει ο Καντ, αν επιδιώκω ένα σκοπό, τότε λογικά επιθυμώ και τα μέσα που απαιτούνται για την πραγμάτωσή του. Αν λόγου χάρη θέλω να είμαι ευτυχισμένος, η λογική μου λέει ότι είναι καλύτερο να είμαι υγιής, κατά συνέπεια οφείλω να φροντίζω τη διατροφή μου και να μειώσω τις όποιες καταχρήσεις. Η υγιεινή ζωή λοιπόν είναι ένα μέσο με σκοπό την υγεία μου, η οποία με τη σειρά της είναι και αυτή μέσο για την ευτυχία μου. Σύμφωνα με τον Καντ, κάθε υποθετική προσταγή εξυπηρετεί ένα σκοπό και κάθε τέτοιος σκοπός αποτελεί μέσο για έναν άλλο σκοπό, μέχρι που φτάνουμε στον τελικό σκοπό κάθε έλλογου όντος: την ευδαιμονία. Κάθε έλλογο ον επιδιώκει πάνω από όλα να είναι ευτυχισμένο. Γι’ αυτό και η ευδαιμονία δε μπορεί παρά να αναγνωριστεί λογικά ως το ύψιστο αγαθό του ανθρώπου. Διόλου περίεργο δεν είναι λοιπόν που οι περισσότερες ηθικές διδασκαλίες στηρίζονται στην τιμωρία και την ανταμοιβή.

(...) ο παντελώς απογοητευμένος από τη ζωή άνθρωπος, αν θέλει να είναι ηθικό ον, οφείλει να αναρωτηθεί πώς θα ήταν ο κόσμος μας αν ο μη σεβασμός της ζωής (αυτοχειρία) γινόταν καθολικός νόμος.

Ωστόσο, συνεχίζει ο Καντ, υπάρχει και μια διαφορετική προσταγή, η οποία είναι απολύτως ανεξάρτητη από τιμωρίες και ανταμοιβές. Αυτή είναι η κατηγορική προσταγή και, κατά την κλασική διατύπωση του Καντ, επιτάσσει στον άνθρωπο: «πράττε έτσι, ώστε ο γνώμονας της θέλησής σου να μπορεί πάντοτε να ισχύει συγχρόνως ως αρχή μιας καθολικής νομοθεσίας». Όταν λοιπόν βρισκόμαστε ενώπιον ηθικού διλήμματος, πρέπει, σύμφωνα με το Γερμανό φιλόσοφο, να αναρωτηθούμε αν η επιλογή μας θα μπορούσε να γενικευτεί σε ολόκληρη την έλλογη ηθική ανθρωπότητα. Ένας άνθρωπος, λόγου χάρη, που θέλει να αθετήσει μια υπόσχεση που έχει δώσει, έχει υποχρέωση να αναρωτηθεί αν η πράξη του θα μπορούσε να συνάδει, ως καθολικός νόμος, με μια κοινωνία έλλογων όντων. Αν η μη τήρηση των υποσχέσεων γενικευόταν ως καθολικός νόμος, τότε αυτομάτως θα οδηγούμασταν σε λογική αντίφαση: σε μια τέτοια κοινωνία κανένα έλλογο ον δε θα έδινε δεσμευτική αξία στην έννοια της υπόσχεσης, αφού μπορεί κανείς να την παραβαίνει όποτε το επιθυμεί και κατά συνέπεια η ίδια η έννοια της υπόσχεσης de facto ακυρώνεται. Κατά συνέπεια, συμπεραίνει ο Καντ, ο ηθικός νόμος (που προκύπτει βέβαια από τη λογική σκέψη) μας επιτάσσει να τηρούμε πάντα και σε κάθε περίπτωση τις υποσχέσεις που έχουμε δώσει. Ένα ακόμη παράδειγμα που μεταχειρίζεται στο βιβλίο του, είναι εκείνο του επίδοξου αυτόχειρα. Σύμφωνα με τον Καντ, ο παντελώς απογοητευμένος από τη ζωή άνθρωπος, αν θέλει να είναι ηθικό ον, οφείλει να αναρωτηθεί πώς θα ήταν ο κόσμος μας αν ο μη σεβασμός της ζωής (αυτοχειρία) γινόταν καθολικός νόμος. Είναι φανερό ότι σε μια τέτοια περίπτωση, θα εξαφανιζόταν η έλλογη ηθική ανθρωπότητα, πράγμα αντίθετο με την κατηγορική προσταγή. Ως καλό αναγνωρίζεται επομένως καθετί που το αντίθετό του οδηγεί σε λογική αντίφαση.

PEK KANT THEMELIWSHΩστόσο, ο Γερμανός φιλόσοφος ισχυρίζεται πως υφίσταται μια ακόμη κατηγορία καθηκόντων, διαφορετικής φύσεως: μια ομάδα καθηκόντων που η παράβασή τους δε συνεπάγεται λογική αντίφαση. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα ενός ανθρώπου, που ενώ έχει την οικονομική δυνατότητα να βοηθήσει με ελεημοσύνη τους ενδεείς συνανθρώπους του, από ιδιοτέλεια δεν το πράττει. Πραγματικά, σε αυτή την περίπτωση δεν υφίσταται contradictio in terminis, αφού η μη ύπαρξη της ελεημοσύνης θα μπορούσε να γίνει καθολικός νόμος δίχως αντίφαση. Ωστόσο, συνεχίζει ο Καντ, είναι αδύνατο ένα έλλογο ον να θέλει να γίνει αυτή η αρχή καθολικός νόμος, αφού έτσι θα στερούσε από τον εαυτό του τη δυνατότητα της ελεημοσύνης. Το συμπέρασμα είναι πως εδώ υφίσταται ένα διαφορετικό καθήκον, του οποίου η παραβίαση δεν είναι λογικά αντιφατική, αλλά απλώς απευκταία. Κατά συνέπεια και η υπακοή σε αυτό δεν είναι λογικά αναγκαία, αλλά απλώς αξιέπαινη. Το συμπέρασμα του Καντ είναι πως υπάρχουν δύο τάξεις καθηκόντων: τα τέλεια, που είναι λογικά αναγκαία και μια πιθανή παραβίασή τους θα ήταν αντιφατική, και τα ατελή, που δεν είναι αναγκαία, είναι όμως πραγματικά αξιέπαινα. Γίνεται έτσι εμφανής η ξεχωριστή αξία που αποδίδει ο Καντ στον άνθρωπο ως το μοναδικό ον με ελευθερία, δυνατότητα δηλαδή να θέτει τους ίδιους τους ηθικούς σκοπούς, ως νόμους στους οποίους υπακούει. Κάθε άνθρωπος επίσης είναι ένας ξεχωριστός σκοπός και γι’ αυτό δε θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ποτέ αποκλειστικά ως μέσο.

Έχει εύστοχα επισημανθεί πως ο Καντ ανατρέπει μια μακρά παράδοση ηθικής φιλοσοφίας από την εποχή του Σωκράτη, καθώς αναγνωρίζει ρητά πως δεν είναι η ανθρώπινη λογική που αποφασίζει για το καλό και το κακό, αλλά η βούληση. Για τον Καντ, κάθε φυσιοκρατική ηθική λησμονεί την ανθρώπινη ελευθερία και το γεγονός ότι η φύση αποτελεί έναν μηχανισμό με αίτιο και αποτέλεσμα, όπου δεν υφίσταται χώρος για καμία ελεύθερη επιλογή. Αν αξίζει κάτι στα ανθρώπινα όντα, σύμφωνα με τον Καντ, αυτό είναι η αδέσμευτη βούληση. Η επιμονή στην αδέσμευτη από εξωτερικές επιρροές βούληση οδηγεί όμως συνάμα στην αποδέσμευση του ηθικώς καλού από κάθε υπόσχεση ευδαιμονίας. Πραγματικά, ενώ η ηθική φιλοσοφία από την εποχή του Σωκράτη, ταύτιζε το ερώτημα για την αρετή με το ερώτημα για την ευδαιμονία, ο Καντ είναι ο πρώτος μεγάλος ηθικός φιλόσοφος που τα διαχωρίζει, θεσπίζοντας μια αυστηρή δεοντοκρατία, ανεξάρτητη από κάθε αξιομισθία και ανταμοιβή. Η ηθική, θεωρεί, δεν είναι κατάλληλη να μας καταστήσει ευτυχισμένους, αλλά μονάχα άξιους της ευτυχίας. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε τη σταθερή πεποίθηση του Καντ πως η ηθική δε μας δείχνει το πώς πράττουν οι άνθρωποι στην πραγματικότητα, αλλά το πώς θα έπρεπε να πράττουν.


* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

Για το βιβλίο του Γιάννη Κτενά «Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης 

Η παρούσα πραγματεία του συγγραφέα Γιάννη Κτενά, όπως άλλωστ...

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Τρία βιβλία που σκιαγραφούν την κατάσταση του δυτικού πολιτισμού σήμερα: «Το μοναχικό πλήθος» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) του Ντέιβιντ Ρίσμαν [David Riesman], «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» (εκδ. Θεμέλιο) του Παναγιώτη Κονδύλη και «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, εκδ. ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Γυναίκες άλλων εποχών, αλλά και σύγχρονες. Βασίλισσες, αλλά και γυναίκες της διπλανής πόρτας. Επιλέγουμε πέντε πρόσφατα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων που μας προσφέρουν, αντίστοιχα, πέντε εντυπωτικές και καλοσχηματισμένες ηρωίδες. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος  ...

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ