augustinos kentriki

Για τη μελέτη του Fredericκ C. Copleston «Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας» (μτφρ. Γιάννης Δημητρακόπουλος, εκδ. Gutenberg).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Η Ιστορία της μεσαιωνικής φιλοσοφίας του Frederick Copleston, μια πραγμάτευση της φιλοσοφικής σκέψης σε τούτη τη μακρά και ως ένα βαθμό χαώδη και σκοτεινή περίοδο, έχει δύο αρετές (δεν είναι οι μόνες του βιβλίου): κατά πρώτον είναι γραμμένη έτσι ώστε να μπορεί να διαβαστεί από τον γενικό αναγνώστη, παραμένοντας διεξοδική τόσο όσο χρειάζεται, εκθέτοντας τον βίο, τη σκέψη και τις θεωρίες των μεσαιωνικών θεολόγων και στοχαστών –χριστιανών, μωαμεθανών και Εβραίων– με τρόπο που είναι μεν συνοπτικός, αλλ’ από την άλλη είναι σαφής και με μια πληρότητα· και κατά δεύτερον είναι μεταφρασμένη με ακρίβεια και κέφι από τον Γιάννη Δημητρακόπουλο (το δεύτερο είναι μια αρετή που δεν περιμένεις απαραιτήτως να βρεις σ’ ένα φιλοσοφικό βιβλίο).

Και δίνει επίσης μια απάντηση, πιστεύω, στην ερώτηση: γιατί να διαβάζουμε φιλοσοφία; Μα γιατί, ακόμα κι αν ένα επιχείρημα ηχεί παρωχημένο κι αβάσιμο στα δικά μας σημερινά αφτιά, τελικά ό,τι μετρά πιο πολύ είναι η ευφυΐα που στηρίζει αυτό το επιχείρημα. Οι καλύτεροι μεσαιωνικοί φιλόσοφοι δεν ήταν σε καμία περίπτωση λιγότερο ευφυείς από τους μεταγενέστερους, λιγότερο θεοκεντρικούς και περισσότερο «κοντινούς» μας. Μάλιστα, η πέδη της θεολογίας οδήγησε σε μια εκλέπτυνση της λογικής σκέψης, και ορθά λέει στο βιβλίο του ο Copleston (σ.459) πως «η τυπική Λογική του δέκατου τρίτου και του δέκατου τέταρτου αιώνα υπήρξε το υψηλότερο σημείο στο οποίο έφτασαν οι λογικές έρευνες μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα».

Αν κι ο Αυγουστίνος ανήκει ακόμα στην αρχαιότητα, και στο έργο του καταρχάς και κατ’ αρχήν θεολογεί και μόνο παρεμπιπτόντως φιλοσοφεί, δεν είναι δίχως λόγο που ο Edmund Husserl στην πρώτη κιόλας σελίδα της Φαινομενολογίας της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου γράφει: «Ακόμη και σήμερα, όποιος καταπιάνεται με το πρόβλημα του χρόνου πρέπει να μελετήσει ενδελεχώς τα κεφάλαια 14-28 του Ενδέκατου Βιβλίου των Εξομολογήσεων».

Αν κι ο Αυγουστίνος ανήκει ακόμα στην αρχαιότητα, και στο έργο του καταρχάς και κατ’ αρχήν θεολογεί και μόνο παρεμπιπτόντως φιλοσοφεί, δεν είναι δίχως λόγο που ο Edmund Husserl στην πρώτη κιόλας σελίδα της Φαινομενολογίας της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου γράφει: «Ο πρώτος ο οποίος αισθάνθηκε σε βάθος τις τεράστιες δυσκολίες του ζητήματος [της ανάλυσης της συνείδησης του χρόνου] και μόχθησε για να τις αντιμετωπίσει ήταν ο Αυγουστίνος. Ακόμη και σήμερα, όποιος καταπιάνεται με το πρόβλημα του χρόνου πρέπει να μελετήσει ενδελεχώς τα κεφάλαια 14-28 του Ενδέκατου Βιβλίου των Εξομολογήσεων». Ο Αυγουστίνος φιλοσοφούσε, και οι θεολόγοι εξακολούθησαν τους επόμενους αιώνες να φιλοσοφούν, γιατί εντέλει αυτό είναι απλώς κάτι σύμφυτο με τη σκέψη και το νου – θα ’ταν αστείο να πιστέψει κανείς πως για χίλια χρόνια, ανάμεσα στην αρχαιότητα και την Αναγέννηση, οι νόες απλώς αποκοιμήθηκαν νανουρισμένοι από μιαν άκριτη πίστη. Η πίστη πάντοτε περνούσε από τη βάσανο της αγωνίας της ύπαρξης κι έβγαινε αναβαπτισμένη στα νάματα της λογικής. Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει τη λεπτότητα σκέψης που υπάρχει στο περίφημο –φιλοσοφικό– επιχείρημα του Άνσελμου, του σημαντικότερου θεολόγου του ενδέκατου αιώνα, σχετικά με την ύπαρξη του Θεού:

«Πιστεύουμε, κατ’ αρχάς, ότι είσαι [ο Θεός] κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί […] Ακόμα κι ο “άφρων”, όταν μ’ ακούει να λέω τη φράση “κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί”, σίγουρα κατανοεί αυτό που ακούει· και αυτό που κατανοεί υπάρχει στον νου, άσχετα αν δεν κατανοεί ότι υπάρχει κιόλας. Γιατί άλλο είναι ένα πράγμα να υπάρχει στον νου μας κι άλλο να κατανοούμε ότι ένα πράγμα υπάρχει. Για παράδειγμα, όταν ένας ζωγράφος σκέφτεται από πριν αυτό που θα φτιάξει, το έχει, βέβαια, αυτό μέσα στον νου του, αλλά δεν σκέφτεται από τώρα ότι υπάρχει αυτό που ακόμα δεν το ’χει φτιάξει – ενώ όταν πια θα το έχει ζωγραφίσει, τότε και το έχει στον νου του και σκέφτεται ότι υπάρχει αυτό που τώρα πλέον το ’χει φτιάξει. Έτσι, λοιπόν, πείθεται ακόμα κι ο “άφρων” ότι υπάρχει τουλάχιστον μέσα στον νου κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί, αφού, όταν ακούει αυτή τη φράση, την κατανοεί, κι αφού κάθε τι που κατανοούμε υπάρχει στον νου μας. Τώρα, σίγουρα αυτό από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει μόνο στον νου. Γιατί αν δεχτούμε ότι υπάρχει μόνο στον νου, μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι υπάρχει και στην πραγματικότητα, πράγμα το οποίο είναι μεγαλύτερο. Εάν, λοιπόν, αυτό από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί να σκεφτεί κανείς υπάρχει μόνο στον νου, αυτό ακριβώς που είπαμε ότι τίποτα μεγαλύτερό του δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί, θα προκύψει να είναι κάτι από το οποίο μπορεί κανείς να σκεφτεί κάτι μεγαλύτερο. Σίγουρα, όμως, αυτό δεν μπορεί να αληθεύει. Αναμφίβολα, λοιπόν, υπάρχει κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν γίνεται να σκεφτεί κανείς, και στον νου, και στην πραγματικότητα».

Βέβαια, η προσπάθεια να στριμωχτούν τα παράταιρα πόδια της πίστης και της Λογικής στο ίδιο παπούτσι γεννά παραδοξότητες όπως για παράδειγμα αυτή που διατύπωσε ο Ιωάννης της Μιρεκουρίας (1310/1315-μετά το 1347), πως ο Θεός είναι η αιτία όλων των ανθρώπινων πράξεων, ακόμα και των πράξεων των αμαρτωλών, αλλ’ απ’ αυτό δεν συνεπάγεται ότι αμαρτάνει ο Θεός, διότι αμαρτία μπορεί να διαπράξει μόνον ανθρώπινη βούληση· με το να θέλει, όμως, να μην υπάρχει ηθική ορθότητα στη βούληση του αμαρτωλού ο Θεός είναι η αιτία της πράξης του αμαρτωλού, όσο κι αν ο Θεός ο ίδιος δεν αμαρτάνει  – και ήταν επίσης επόμενο να οδηγήσει τούτη η προσπάθεια σε καταδίκες, όπως αυτή του 1277, από τον πάπα Ιωάννη ΚΑ΄, 219 προτάσεων· καταδίκη που έθιγε φιλοσόφους όπως ο Αριστοτέλης, ο Αβικκένας κι ο Αβερρόης (ο Copleston εκθέτει σε χωριστά κεφάλαια τη σκέψη αυτών των μουσουλμάνων φιλοσόφων, καθώς και Εβραίων όπως του Μωυσή Μαϊμονίδη) και ο Βοήθιος της Δακίας.

FREDERICK COPLESTON
Ο Frederick Charles Copleston ήταν Καθολικός ιερέας, φιλόσοφος και μελετητής της ιστορίας της φιλοσοφίας. Το 1948 στο ραδιόφωνο του BBC, ο Copleston πραγματοποίησε ένα φιλοσοφικό ντιμπέιτ με τον Bertrand Russell για την ύπαρξη του Θεού.

 

Μολοντούτο, ο Αριστοτέλης ήταν «ο Φιλόσοφος» για το πλείστον των μεσαιωνικών θεολόγων-φιλοσόφων, και καταρχάς για τον Θωμά Ακυινάτη (1224/1225-1274). Ο Θωμάς διέκρινε την ουσία από την ύπαρξη («Μπορώ να κατανοήσω τι σημαίνει άνθρωπος ή τι σημαίνει φοίνικας», παρατηρεί, «και όμως να αγνοώ αν υπάρχουν στον κόσμο άνθρωποι ή φοίνικες»)· απεναντίας, ο Γουλιέλμος του Όκκαμ (περ.1287-1347) δεν δέχεται πως η ουσία και η ύπαρξη διαφέρουν πραγματικά η μία από την άλλη (κι ας αναλογιστούμε εδώ όλη την περιπέτεια της σκέψης μες στους αιώνες, έως τον Σαρτρ, που φτάνει να πει ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας»). Στον Όκκαμ, όπως και τον Ιωάννη Σκότο του Δουνς, το ξυράφι της Λογικής γίνεται όσο το δυνατόν πιο κοφτερό· θεολογία και φιλοσοφία (αξεδιάλυτες στον Αυγουστίνο και σε κατοπινούς στοχαστές), έχουν ουσιαστικά διαχωριστεί πλέον, και μπορεί έτσι ο Όκκαμ να πει, σχετικά με το αν μπορεί να αποδειχθεί η ύπαρξη του Θεού, πως εξαρτάται αυτό από το νόημα που αποδίδουμε στη λέξη «Θεός»  – αν με τη λέξη αυτή εννοείται απλώς ένα αρχικό αίτιο συντήρησης του κόσμου σε ύπαρξη και ένα ον που δεν έχει ανώτερό του ως προς την τελειότητα, τότε δέχεται ότι η ύπαρξη του Θεού είναι μεταφυσικώς αποδείξιμη· αν ωστόσο με τη λέξη «Θεός» εννοείται ένα ον ύψιστο με την απόλυτη σημασία της λέξης, τέλειο, μοναδικό, άπειρο, που γνωρίζει τα πάντα και που μπορεί τα πάντα, την ύπαρξη ενός τέτοιου όντος ο Όκκαμ δεν τη θεωρεί φιλοσοφικώς αποδείξιμη (αλλά γνώσιμη μόνο διά της πίστεως).

«Η οκκαμική προσέγγιση της φιλοσοφίας», γράφει στο τέλος του βιβλίου του ο Copleston, «παρουσιάζει περισσότερες ομοιότητες με το σημερινό Αναλυτικό ρεύμα παρά π.χ. με τη σκέψη του Νίτσε ή του Καμύ». Ένας νομιναλισμός που τελικά οδήγησε επίσης στο φιλοσοφικό αντίθετό του, τον σχολαστικό μυστικισμό: στον Θωμά Κεμπήσιο (1380-1471), όταν λέει: «Αυτό που μ’ ενδιαφέρει δεν είναι να δώσω τον ορισμό της “συντριβής”, αλλά να νιώσω συντριβή για τις αμαρτίες μου» και στον λαμπρό λόγο του Ιωάννη Έκκαρτ (1260-1328), που μιλά για φυγή προς τα έσω της ψυχής προς την «ουσία», την «ακρόπολη», τον «σπινθήρα», τον «βυθό» της.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Η θάλασσα» (εκδ. Κίχλη).

→ Στην κεντρική εικόνα πίνακας του Philippe de Champaigne (1602–1674), στον οποίο απεικονίζεται ο Αυγουστίνος. 


Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας
FREDERICK C. COPLESTON
Μτφρ. ΓΙΑΝΝΗΣ Α. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
Gutenberg 2020
Σελ. 648, τιμή εκδότη €35,50

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανοιχτά βιβλιοπωλεία, όπως στη Γαλλία!

Ανοιχτά βιβλιοπωλεία, όπως στη Γαλλία!

Η Σύμπραξη Εκδοτών επανέρχεται με αίτημά της προς την κυβέρνηση, ζητώντας να χαρακτηριστούν τα ...

Διαβάζω τον Χαβιαρά, ονειρεύομαι τον Στρατή

Διαβάζω τον Χαβιαρά, ονειρεύομαι τον Στρατή

Μερικές σκέψεις για το έργο και το πρόσωπο του Στρατή Χαβιαρά, με αφορμή το κλείσιμο σήμερα ενός χρόνου από τον θάνατό του.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Τους φίλους συγγραφείς που έφυγαν από κοντά μας τους μνημονεύουμε ...

Ελλάδα - Γαλλία: 200 χρόνια φιλίας και πολιτιστικού διαλόγου - Όλες οι δράσεις

Ελλάδα - Γαλλία: 200 χρόνια φιλίας και πολιτιστικού διαλόγου - Όλες οι δράσεις

Με την ευκαιρία του εορτασμού των διακοσίων ετών από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος παρουσιάζει ένα πρόγραμμα εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δράσεων, καθ’ όλη τη διάρκεια του 2021.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 10 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

...
Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ta-Nehisi Coates «Ο χορευτής του νερού» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όλη μου τη ζωή ήθελα να φύγω. Δεν ήταν κάτι ...

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την εισαγωγή της Μαρίας Καβάλα, η οποία είχε και την ευρύτερη επιμέλεια στον συλλογικό τόμο «Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός. Η δυναμική παρουσία. Η οδυνηρή απουσία. Το σήμερα», ο οποίος κυκλοφορεί στις 11 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις University Studio Press.

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

12 Φεβρουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Βιβλία που θεμελίωσαν τον πολιτισμό μας: 10 διαλέξεις στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Οι συγγραφείς Σώτη Τριανταφύλλου και Κώστας Κατσουλάρης παρουσιάζουν θεμελιώδη βιβλία του πολιτισμού μας σε μια σειρά 10 διαλέξεων μέσω πλατφόρμας τηλεδιάσκεψης, στο πλ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ