augustinos kentriki

Για τη μελέτη του Fredericκ C. Copleston «Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας» (μτφρ. Γιάννης Δημητρακόπουλος, εκδ. Gutenberg).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Η Ιστορία της μεσαιωνικής φιλοσοφίας του Frederick Copleston, μια πραγμάτευση της φιλοσοφικής σκέψης σε τούτη τη μακρά και ως ένα βαθμό χαώδη και σκοτεινή περίοδο, έχει δύο αρετές (δεν είναι οι μόνες του βιβλίου): κατά πρώτον είναι γραμμένη έτσι ώστε να μπορεί να διαβαστεί από τον γενικό αναγνώστη, παραμένοντας διεξοδική τόσο όσο χρειάζεται, εκθέτοντας τον βίο, τη σκέψη και τις θεωρίες των μεσαιωνικών θεολόγων και στοχαστών –χριστιανών, μωαμεθανών και Εβραίων– με τρόπο που είναι μεν συνοπτικός, αλλ’ από την άλλη είναι σαφής και με μια πληρότητα· και κατά δεύτερον είναι μεταφρασμένη με ακρίβεια και κέφι από τον Γιάννη Δημητρακόπουλο (το δεύτερο είναι μια αρετή που δεν περιμένεις απαραιτήτως να βρεις σ’ ένα φιλοσοφικό βιβλίο).

Και δίνει επίσης μια απάντηση, πιστεύω, στην ερώτηση: γιατί να διαβάζουμε φιλοσοφία; Μα γιατί, ακόμα κι αν ένα επιχείρημα ηχεί παρωχημένο κι αβάσιμο στα δικά μας σημερινά αφτιά, τελικά ό,τι μετρά πιο πολύ είναι η ευφυΐα που στηρίζει αυτό το επιχείρημα. Οι καλύτεροι μεσαιωνικοί φιλόσοφοι δεν ήταν σε καμία περίπτωση λιγότερο ευφυείς από τους μεταγενέστερους, λιγότερο θεοκεντρικούς και περισσότερο «κοντινούς» μας. Μάλιστα, η πέδη της θεολογίας οδήγησε σε μια εκλέπτυνση της λογικής σκέψης, και ορθά λέει στο βιβλίο του ο Copleston (σ.459) πως «η τυπική Λογική του δέκατου τρίτου και του δέκατου τέταρτου αιώνα υπήρξε το υψηλότερο σημείο στο οποίο έφτασαν οι λογικές έρευνες μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα».

Αν κι ο Αυγουστίνος ανήκει ακόμα στην αρχαιότητα, και στο έργο του καταρχάς και κατ’ αρχήν θεολογεί και μόνο παρεμπιπτόντως φιλοσοφεί, δεν είναι δίχως λόγο που ο Edmund Husserl στην πρώτη κιόλας σελίδα της Φαινομενολογίας της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου γράφει: «Ακόμη και σήμερα, όποιος καταπιάνεται με το πρόβλημα του χρόνου πρέπει να μελετήσει ενδελεχώς τα κεφάλαια 14-28 του Ενδέκατου Βιβλίου των Εξομολογήσεων».

Αν κι ο Αυγουστίνος ανήκει ακόμα στην αρχαιότητα, και στο έργο του καταρχάς και κατ’ αρχήν θεολογεί και μόνο παρεμπιπτόντως φιλοσοφεί, δεν είναι δίχως λόγο που ο Edmund Husserl στην πρώτη κιόλας σελίδα της Φαινομενολογίας της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου γράφει: «Ο πρώτος ο οποίος αισθάνθηκε σε βάθος τις τεράστιες δυσκολίες του ζητήματος [της ανάλυσης της συνείδησης του χρόνου] και μόχθησε για να τις αντιμετωπίσει ήταν ο Αυγουστίνος. Ακόμη και σήμερα, όποιος καταπιάνεται με το πρόβλημα του χρόνου πρέπει να μελετήσει ενδελεχώς τα κεφάλαια 14-28 του Ενδέκατου Βιβλίου των Εξομολογήσεων». Ο Αυγουστίνος φιλοσοφούσε, και οι θεολόγοι εξακολούθησαν τους επόμενους αιώνες να φιλοσοφούν, γιατί εντέλει αυτό είναι απλώς κάτι σύμφυτο με τη σκέψη και το νου – θα ’ταν αστείο να πιστέψει κανείς πως για χίλια χρόνια, ανάμεσα στην αρχαιότητα και την Αναγέννηση, οι νόες απλώς αποκοιμήθηκαν νανουρισμένοι από μιαν άκριτη πίστη. Η πίστη πάντοτε περνούσε από τη βάσανο της αγωνίας της ύπαρξης κι έβγαινε αναβαπτισμένη στα νάματα της λογικής. Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει τη λεπτότητα σκέψης που υπάρχει στο περίφημο –φιλοσοφικό– επιχείρημα του Άνσελμου, του σημαντικότερου θεολόγου του ενδέκατου αιώνα, σχετικά με την ύπαρξη του Θεού:

«Πιστεύουμε, κατ’ αρχάς, ότι είσαι [ο Θεός] κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί […] Ακόμα κι ο “άφρων”, όταν μ’ ακούει να λέω τη φράση “κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί”, σίγουρα κατανοεί αυτό που ακούει· και αυτό που κατανοεί υπάρχει στον νου, άσχετα αν δεν κατανοεί ότι υπάρχει κιόλας. Γιατί άλλο είναι ένα πράγμα να υπάρχει στον νου μας κι άλλο να κατανοούμε ότι ένα πράγμα υπάρχει. Για παράδειγμα, όταν ένας ζωγράφος σκέφτεται από πριν αυτό που θα φτιάξει, το έχει, βέβαια, αυτό μέσα στον νου του, αλλά δεν σκέφτεται από τώρα ότι υπάρχει αυτό που ακόμα δεν το ’χει φτιάξει – ενώ όταν πια θα το έχει ζωγραφίσει, τότε και το έχει στον νου του και σκέφτεται ότι υπάρχει αυτό που τώρα πλέον το ’χει φτιάξει. Έτσι, λοιπόν, πείθεται ακόμα κι ο “άφρων” ότι υπάρχει τουλάχιστον μέσα στον νου κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί, αφού, όταν ακούει αυτή τη φράση, την κατανοεί, κι αφού κάθε τι που κατανοούμε υπάρχει στον νου μας. Τώρα, σίγουρα αυτό από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει μόνο στον νου. Γιατί αν δεχτούμε ότι υπάρχει μόνο στον νου, μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι υπάρχει και στην πραγματικότητα, πράγμα το οποίο είναι μεγαλύτερο. Εάν, λοιπόν, αυτό από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν μπορεί να σκεφτεί κανείς υπάρχει μόνο στον νου, αυτό ακριβώς που είπαμε ότι τίποτα μεγαλύτερό του δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί, θα προκύψει να είναι κάτι από το οποίο μπορεί κανείς να σκεφτεί κάτι μεγαλύτερο. Σίγουρα, όμως, αυτό δεν μπορεί να αληθεύει. Αναμφίβολα, λοιπόν, υπάρχει κάτι από το οποίο τίποτα μεγαλύτερο δεν γίνεται να σκεφτεί κανείς, και στον νου, και στην πραγματικότητα».

Βέβαια, η προσπάθεια να στριμωχτούν τα παράταιρα πόδια της πίστης και της Λογικής στο ίδιο παπούτσι γεννά παραδοξότητες όπως για παράδειγμα αυτή που διατύπωσε ο Ιωάννης της Μιρεκουρίας (1310/1315-μετά το 1347), πως ο Θεός είναι η αιτία όλων των ανθρώπινων πράξεων, ακόμα και των πράξεων των αμαρτωλών, αλλ’ απ’ αυτό δεν συνεπάγεται ότι αμαρτάνει ο Θεός, διότι αμαρτία μπορεί να διαπράξει μόνον ανθρώπινη βούληση· με το να θέλει, όμως, να μην υπάρχει ηθική ορθότητα στη βούληση του αμαρτωλού ο Θεός είναι η αιτία της πράξης του αμαρτωλού, όσο κι αν ο Θεός ο ίδιος δεν αμαρτάνει  – και ήταν επίσης επόμενο να οδηγήσει τούτη η προσπάθεια σε καταδίκες, όπως αυτή του 1277, από τον πάπα Ιωάννη ΚΑ΄, 219 προτάσεων· καταδίκη που έθιγε φιλοσόφους όπως ο Αριστοτέλης, ο Αβικκένας κι ο Αβερρόης (ο Copleston εκθέτει σε χωριστά κεφάλαια τη σκέψη αυτών των μουσουλμάνων φιλοσόφων, καθώς και Εβραίων όπως του Μωυσή Μαϊμονίδη) και ο Βοήθιος της Δακίας.

FREDERICK COPLESTON
Ο Frederick Charles Copleston ήταν Καθολικός ιερέας, φιλόσοφος και μελετητής της ιστορίας της φιλοσοφίας. Το 1948 στο ραδιόφωνο του BBC, ο Copleston πραγματοποίησε ένα φιλοσοφικό ντιμπέιτ με τον Bertrand Russell για την ύπαρξη του Θεού.

 

Μολοντούτο, ο Αριστοτέλης ήταν «ο Φιλόσοφος» για το πλείστον των μεσαιωνικών θεολόγων-φιλοσόφων, και καταρχάς για τον Θωμά Ακυινάτη (1224/1225-1274). Ο Θωμάς διέκρινε την ουσία από την ύπαρξη («Μπορώ να κατανοήσω τι σημαίνει άνθρωπος ή τι σημαίνει φοίνικας», παρατηρεί, «και όμως να αγνοώ αν υπάρχουν στον κόσμο άνθρωποι ή φοίνικες»)· απεναντίας, ο Γουλιέλμος του Όκκαμ (περ.1287-1347) δεν δέχεται πως η ουσία και η ύπαρξη διαφέρουν πραγματικά η μία από την άλλη (κι ας αναλογιστούμε εδώ όλη την περιπέτεια της σκέψης μες στους αιώνες, έως τον Σαρτρ, που φτάνει να πει ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας»). Στον Όκκαμ, όπως και τον Ιωάννη Σκότο του Δουνς, το ξυράφι της Λογικής γίνεται όσο το δυνατόν πιο κοφτερό· θεολογία και φιλοσοφία (αξεδιάλυτες στον Αυγουστίνο και σε κατοπινούς στοχαστές), έχουν ουσιαστικά διαχωριστεί πλέον, και μπορεί έτσι ο Όκκαμ να πει, σχετικά με το αν μπορεί να αποδειχθεί η ύπαρξη του Θεού, πως εξαρτάται αυτό από το νόημα που αποδίδουμε στη λέξη «Θεός»  – αν με τη λέξη αυτή εννοείται απλώς ένα αρχικό αίτιο συντήρησης του κόσμου σε ύπαρξη και ένα ον που δεν έχει ανώτερό του ως προς την τελειότητα, τότε δέχεται ότι η ύπαρξη του Θεού είναι μεταφυσικώς αποδείξιμη· αν ωστόσο με τη λέξη «Θεός» εννοείται ένα ον ύψιστο με την απόλυτη σημασία της λέξης, τέλειο, μοναδικό, άπειρο, που γνωρίζει τα πάντα και που μπορεί τα πάντα, την ύπαρξη ενός τέτοιου όντος ο Όκκαμ δεν τη θεωρεί φιλοσοφικώς αποδείξιμη (αλλά γνώσιμη μόνο διά της πίστεως).

«Η οκκαμική προσέγγιση της φιλοσοφίας», γράφει στο τέλος του βιβλίου του ο Copleston, «παρουσιάζει περισσότερες ομοιότητες με το σημερινό Αναλυτικό ρεύμα παρά π.χ. με τη σκέψη του Νίτσε ή του Καμύ». Ένας νομιναλισμός που τελικά οδήγησε επίσης στο φιλοσοφικό αντίθετό του, τον σχολαστικό μυστικισμό: στον Θωμά Κεμπήσιο (1380-1471), όταν λέει: «Αυτό που μ’ ενδιαφέρει δεν είναι να δώσω τον ορισμό της “συντριβής”, αλλά να νιώσω συντριβή για τις αμαρτίες μου» και στον λαμπρό λόγο του Ιωάννη Έκκαρτ (1260-1328), που μιλά για φυγή προς τα έσω της ψυχής προς την «ουσία», την «ακρόπολη», τον «σπινθήρα», τον «βυθό» της.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Η θάλασσα» (εκδ. Κίχλη).

→ Στην κεντρική εικόνα πίνακας του Philippe de Champaigne (1602–1674), στον οποίο απεικονίζεται ο Αυγουστίνος. 


Ιστορία της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας
FREDERICK C. COPLESTON
Μτφρ. ΓΙΑΝΝΗΣ Α. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
Gutenberg 2020
Σελ. 648, τιμή εκδότη €35,50

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο ...

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Για το βιβλίο του Richard Dawkins «Ξεπερνώντας τον Θεό – Οδηγός για αρχάριους» (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός) και το βιβλίο του Peter Boghossian «Εγχειρίδιο αθεΐας» (μτφρ. Μαριάννα Τζιαντζή, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

Για τη «Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών» (μτφρ. Κώστας Ανδρουλιδάκης) του Ιμμάνουελ Καντ που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Κεντρική εικόνα: Πορτρέτο του Καντ, του Adolf von Heydeck © Stadtmuseum Königsberg

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

Για την παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου «Εγκάρσιος προσανατολισμός», η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και την παράσταση του Σάββα Στρούμπου «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», με το κείμενο του Φραντς Κάφκα, η οποία παρουσιάστηκε στο θέατρο Άττις.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ