Για το δοκίμιο της Σέρι Μπέρμαν «Το πρωτείο της πολιτικής – Η σοσιαλδημοκρατία και η Ευρώπη του 20ού αιώνα» (μτφρ. Ελένη Αστερίου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Tου Θόδωρου Σούμα
Το δοκίμιο Το πρωτείο της πολιτικής της Αμερικανίδας καθηγήτριας Πολιτικών Επιστημών Σέρι Μπέρμαν είναι ένα βιβλίο συγκριτικής πολιτικής επιστήμης και ταυτόχρονα μια αφήγηση της ιστορίας του σοσιαλδημοκρατικού, σοσιαλιστικού κινήματος, του ορθόδοξου μαρξισμού, αλλά και του εθνικοσοσιαλισμού. Οι βασικοί άξονες του δοκιμίου της Μπέρμαν είναι ο ορθόδοξος, κλασικός μαρξισμός· η εμφάνιση του σοσιαλδημοκρατικού δημοκρατικού αναθεωρητισμού και η ιστορία του, με κυριότερες φιγούρες του τους Μπερνστάιν και Ζωρές· ο «επαναστατικός», «ριζοσπαστικός» αναθεωρητισμός ως συγχώνευση του εθνικισμού και του σοσιαλισμού, με βασικό εκπρόσωπο τον Σορέλ· η άνοδος του φασισμού στην Ιταλία και Γερμανία· η δημιουργική και εφευρετική σουηδική σοσιαλδημοκρατία και τέλος, η μεταπολεμική εποχή, με τον κεϋνσιανισμό και τον οικονομικό σχεδιασμό, την αλματώδη ανάπτυξη και σταθερότητα.
Οι μαρξιστικές πολιτικές δυνάμεις οδηγούνταν στο να αναμένουν την αναπόφευκτη καταστροφή του καπιταλισμού και τη βέβαιη έλευση του σοσιαλισμού, δηλαδή σε μια αδρανή στάση αναμονής και υποτίμησης της πολιτικής, της πολιτικής πρωτοβουλίας και παρέμβασης.
Ο κλασικός μαρξισμός, έτσι όπως κωδικοποιήθηκε από τον Ένγκελς και κατόπιν από τον Κάουτσκι, μας εξηγεί η Σέρι Μπέρμαν, υιοθετούσε την αιτιοκρατική και επιστημονικοφανή κοσμοθεώρηση του «ιστορικού υλισμού» ως κλειστού, πλήρους συστήματος ανάλυσης, ένα είδος επιστημονισμού που εξηγούσε όλες τις εξελίξεις στις κοινωνίες στη βάση των οικονομικών δυνάμεων και οικονομικών σχέσεων. Επίσης, ο κλασικός μαρξισμός ενστερνιζόταν ως αδήριτο, απόλυτο νόμο των κοινωνιών την ταξική πάλη. Ο ορθόδοξος ιστορικός υλισμός και η συνεχής, αναπόφευκτη ταξική πάλη καθόριζαν απόλυτα, δεσμευτικά, όλες τις εξελίξεις, παρελθούσες και κυρίως μελλοντικές. Κατά αυτόν τον τρόπο οι μαρξιστικές πολιτικές δυνάμεις οδηγούνταν στο να αναμένουν την αναπόφευκτη καταστροφή του καπιταλισμού και τη βέβαιη έλευση του σοσιαλισμού, δηλαδή σε μια αδρανή στάση αναμονής και υποτίμησης της πολιτικής, της πολιτικής πρωτοβουλίας και παρέμβασης. Την ανωτέρω κριτική στον ορθόδοξο μαρξισμό έκανε συστηματικά ο μεγάλος θεωρητικός του δημοκρατικού σοσιαλισμού στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, Έντουαρντ Μπερνστάιν.
Κριτική στην παθητική αναμονή των «τέλειων» συνθηκών που θα επιτρέψουν τη σοσιαλιστική επανάσταση έκανε και ο Λένιν, από μπολσεβίκικη, κομμουνιστική σκοπιά που αναβάθμισε τον ενεργό, καθοδηγητικό ρόλο του επαναστατικού κόμματος και υποτιμούσε και περιφρονούσε τον αγώνα για την κοινοβουλευτική δημοκρατία και τη διεύρυνσή της, την κατάκτηση ολοένα περισσότερων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δικαιωμάτων, την οποία θεωρούσε τακτικό εργαλείο.
Ο Έντουαρντ Μπερνστάιν στη Γερμανία, και αντίστοιχα ο Ζαν Ζωρές στη Γαλλία, μέσα από τον έλεγχο των οικονομικοκοινωνικών ιστορικών εξελίξεων και των διαψεύσεων των μαρξιστικών προβλέψεων, μέσω των ιστορικοπολιτικών συμπερασμάτων και των επακόλουθων θεωρητικών αναζητήσεών τους, απομυθοποίησαν και επέκριναν τον παραδοσιακό μαρξισμό και τη σκληρή, άτεγκτη κομμουνιστική στρατηγική και έθεσαν τους όρους και τις βάσεις για το άνοιγμα και την οικοδόμηση της ενωτικής και πλουραλιστικής σοσιαλδημοκρατικής αντίληψης και πολιτικής πρακτικής. Ενωτικής πρακτικής που οδηγούσε στη διαταξική συνεργασία, στη συνεργασία με τις φιλελεύθερες και ριζοσπαστικές αστικές δυνάμεις για την προάσπιση της δημοκρατίας, για το άπλωμά της, θεωρώντας αυτή τη στρατηγική έναν σκοπό και όχι ένα μέσο, όχι μια βραχυπρόθεσμη και κοντόφθαλμη τακτική για προσεταιρισμό καινούργιων συμμάχων ως χρήσιμων ηλιθίων... Το βιβλίο της Μπέρμαν εκθέτει τις διαφωνίες του Μπερνστάιν με τις αναλύσεις του Μαρξ, του Ένγκελς και του Κάουτσκι.
Η σοσιαλδημοκρατία, μας λέει η Μπέρμαν, κατέκρινε τον οικονομισμό και την αδράνεια έναντι του καπιταλισμού, τόσο του φιλελευθερισμού όσο και του δογματικού μαρξισμού. Καταδίκασε και τις βίαιες, αντιδημοκρατικές μεθόδους τόσο του εθνικοσοσιαλισμού όσο και του ορθόδοξου, κομμουνιστικού μαρξισμού. Και αφού επικράτησε μετά τα σκληρά μαθήματα του μεσοπολέμου, της ναζιστικής κυριαρχίας και του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, συνέβαλε αποφασιστικά και καθοριστικά στη δημιουργία ενός καθεστώτος ευμάρειας, σταθερότητας, ειρήνης, κοινωνικοοικονομικών δικαιωμάτων και διευρυνόμενης, κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στην πολύπαθη Ευρώπη. Η σοσιαλδημοκρατία θέσπισε και κατοχύρωσε το πρωτείο της πολιτικής έναντι της οικονομίας, στη θεώρηση και αντιμετώπιση των προβλημάτων της νεωτερικής κοινωνίας. Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Γιώργος Σιακαντάρης μάς εξηγεί πως στην ουσία πρόκειται για το πρωτείο της δημοκρατίας, των αναγεννητικών δημοκρατικών διαδικασιών, και όχι απλά της πολιτικής, όπως εκτιμά η Μπέρμαν.
Η σοσιαλδημοκρατία, αναθεωρώντας τον μαρξισμό, μετατράπηκε στην πιο πετυχημένη ιδεολογία, η οποία μεταμόρφωσε την Ευρώπη του 20ού αιώνα και δη τη μεταπολεμική, σε τόπο ειρήνης, οικονομικής ισορροπίας κι ευμάρειας.
Οι σοσιαλδημοκράτες (και όχι οι ορθόδοξοι μαρξιστές), από τις αρχές του 20ού αιώνα αντιλήφθηκαν την ισχυροποίηση του εθνικισμού και άρα την πολιτική χρήση της κοινωνικής τάσης προς τον κοινοτισμό, αντιλήφθηκαν τις ανισότητες που προήγαγε ο καπιταλισμός και το ανεξέλεγκτο laisser faire των αγορών και γι’ αυτό επιδίωξαν να χρησιμοποιήσουν το κράτος ως δημοκρατικό μοχλό που θα διασφαλίζει κοινωνικές παροχές στους πολίτες και τους φτωχούς ειδικότερα, που θα θέτει όρια και έλεγχο στις ανεξέλεγκτες αγορές. Οι σοσιαλδημοκράτες επιδίωξαν και πραγματοποίησαν την αναμόρφωση των σχέσεων κράτους / αγορών / κοινωνίας, και των σχέσεων καπιταλισμού / δημοκρατίας / κοινωνικής σταθερότητας / ανάπτυξης. Η σοσιαλδημοκρατία, αναθεωρώντας τον μαρξισμό, μετατράπηκε στην πιο πετυχημένη ιδεολογία, η οποία μεταμόρφωσε την Ευρώπη του 20ού αιώνα και δη τη μεταπολεμική, σε τόπο ειρήνης, οικονομικής ισορροπίας κι ευμάρειας.
Μια πολύ σημαντική ιδέα που υποστηρίζει το έργο της Γ. Μπέρμαν –ιδέα που δέχτηκε αρκετές κριτικές– είναι ότι ο δημοκρατικός, αριστερός αναθεωρητισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός ως αντιδημοκρατικός, εθνικιστικός, «επαναστατικός» αναθεωρητισμός του μαρξικού αντικαπιταλισμού, είχαν ιστορικά και πολιτικά κοινή αφετηρία. Στη Γαλλία ο Σορέλ πρωτοστάτησε στη δημιουργία μιας αντικαπιταλιστικής εθνικιστικής άποψης. Τον ακολούθησαν o Βέλγος Χέντρικ ντε Μαν και ο Γάλλος Μαρσέλ Ντεά. Οι εθνικιστές που χρησιμοποιούσαν τον αντικαπιταλιστικό λόγο άρχισαν να διατυπώνουν, σε ολοένα εντονότερο τόνο, δριμεία κριτική κατά του φιλελεύθερου καπιταλισμού και της δημοκρατίας. Οι εθνικοσοσιαλιστές και φασίστες, στην Ιταλία, τη Γερμανία και τη Γαλλία, υιοθέτησαν, όπως και οι δημοκρατικοί, σοσιαλδημοκράτες αναθεωρητές, την πρωτοκαθεδρία της πολιτικής και της κρατικής πολιτικής εξουσίας και παρέμβασης, για να διαμορφώσουν την οικονομία και την κοινωνία συνολικά, διαφοροποιούμενοι από τη φιλελεύθερη, ασύδοτη καπιταλιστική οικονομία. Κοινός τόπος του εθνικοσοσιαλισμού και της σοσιαλδημοκρατίας ήταν η πεποίθηση πως το κράτος οφείλει να ελέγξει τον καπιταλισμό χωρίς να τον καταστρέψει, πως πρέπει να αποφύγουν τον άκρατο οικονομικό φιλελευθερισμό και τον κομμουνισμό και πως εργάζονταν για το «κοινό καλό», τον «λαό» και το «έθνος». Η πολιτική εκτίμηση της Μπέρμαν είναι πως τόσο η σοσιαλδημοκρατία όσο και ο εθνικοσοσιαλισμός δημιουργήθηκαν ως αντιδράσεις στα αδιέξοδα του ανεξέλεγκτου καπιταλισμού υπό την πρωτοκαθεδρία των αγορών, στα πλαίσια της ανάγκης επανασύνδεσης των πολιτών με τον κοινοτισμό, δηλαδή την ανάγκη τους να ανήκουν σε μια συγκροτημένη κοινότητα, εθνική, κοινωνική ή θρησκευτική. Όμως οι εθνικοσοσιαλιστές απάντησαν βίαια κι απολυταρχικά σε αυτές τις ανάγκες της εποχής του μεσοπολέμου, κηρύσσοντας τον πόλεμο στον φιλελευθερισμό και τη δημοκρατία, κραδαίνοντας τις σημαίες του σοβινισμού και της ξενοφοβίας.
Η Μπέρμαν διερευνά την εμφάνιση και την πορεία του Μουσολίνι από τις αναθεωρητικές σοσιαλιστικές ιδέες έως την οικοδόμηση της φασιστικής λογικής του. Μελετά αντίστοιχα τα προβλήματα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης στον μεσοπόλεμο, την εκμετάλλευσή τους από τους ναζιστές στη Γερμανία και τη λαίλαπα της καταστροφικής, ολέθριας ανόδου τους στην εξουσία.
Η Μπέρμαν διερευνά την εμφάνιση και την πορεία του Μουσολίνι από τις αναθεωρητικές σοσιαλιστικές ιδέες έως την οικοδόμηση της φασιστικής λογικής του. Μελετά αντίστοιχα τα προβλήματα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης στον μεσοπόλεμο, την εκμετάλλευσή τους από τους ναζιστές στη Γερμανία και τη λαίλαπα της καταστροφικής, ολέθριας ανόδου τους στην εξουσία.
Η σοσιαλδημοκρατία, όμως, επιδίωξε τη δημιουργία ενός πιο δίκαιου κράτους πρόνοιας, δημιουργώντας συνθήκες διεύρυνσης της δημοκρατίας, των ελευθεριών και των δικαιωμάτων. Γι’ αυτό και ο Ιταλός θεωρητικός Ροσέλι είδε τη διεύρυνση των ελευθεριών και των δημοκρατικών δικαιωμάτων σαν μια αναγκαία κι ωφελιμότερη πορεία που θα οδηγούσε, με φυσικό τρόπο, στον δημοκρατικό σοσιαλισμό, δηλαδή στη σοσιαλδημοκρατία ως νόμιμο κληρονόμο του πολιτικού φιλελευθερισμού, σε μια σύνθεση των δύο σχολών σκέψης.
Εκεί που η σοσιαλδημοκρατία, το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα (SAP) ήρθαν στην εξουσία και κυβέρνησαν με πολύ πετυχημένο τρόπο για πολλά χρόνια, ήταν η Σουηδία. Το SAP είχε εμπνευσμένους, ρηξικέλευθους ηγέτες και θεωρητικούς (Μπράντινγκ, Ντάνιελσον, Χάνσον, Μέλερ, Κάρλεμπυ, Βίγκφορς, Ερλάντερ, Πάλμε, κ.ά.), οι οποίοι έβλεπαν μακριά και σε βάθος τα κοινωνικά δεδομένα. Υποστήριξαν από την αρχή τα δημοκρατικά δικαιώματα χωρίς να τα σνομπάρουν όπως οι ορθόδοξοι μαρξιστές κομμουνιστές, προώθησαν το δικαίωμα της καθολικής ψήφου, τον εκδημοκρατισμό του σουηδικού πολιτικού συστήματος, τις κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις ως πρωταρχικά κι ουσιαστικά ωφέλιμες, την αγροτική μεταρρύθμιση, την πολιτική και κοινωνική συνεργασία με την αγροτική τάξη, τη μεσαία τάξη και τους εξασκούντες πνευματική εργασία και απαρνήθηκαν τη μαρξιστική κατάργηση της ιδιοκτησίας και, βαθμιαία, των εθνικοποιήσεων. Ήδη από την έντονα προβληματική εποχή του μεσοπολέμου, το σουηδικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα SAP υιοθέτησε ιδέες και οράματα που υπερασπίζονταν οι δεξιοί, ριζοσπάστες εθνικιστές, «λαός» (και όχι εργατική τάξη) και «έθνος», καθώς και «εθνική ενότητα» και «κοινωνική αλληλεγγύη». Ενώ στις άλλες χώρες του μεσοπολέμου η ριζοσπαστική, εθνικοσοσιαλιστική δεξιά εκμεταλλεύτηκε την ανασφάλεια και τη δίψα του λαού για σταθερότητα και κοινωνική αλληλεγγύη, στη Σουηδία ήταν το SAP που πρωτοστάτησε σε αυτά τα λαϊκά αιτήματα και τους σχετικούς αγώνες... Συνέλαβαν και προώθησαν την –προερχόμενη από την εθνικιστική δεξιά– αντίληψη της Σουηδίας ως «μεγάλου σπιτιού του λαού». Εργάστηκαν για να αποκαταστήσουν τον σεβασμό στον κοινοβουλευτισμό και να προασπίσουν τη δημοκρατία, να δημιουργήσουν ένα μεγάλο κόμμα του λαού και όχι απλά της εργατικής τάξης. Οι κοινοτιστικές και οι εθνικιστικές εκκλήσεις συνδέθηκαν πολιτικά με το SAP, υπεξαιρέθηκαν από τη δεξιά και αξιοποιήθηκαν από το SΑΡ, που τους προσέδωσε το δικό του πολιτικό νόημα. (Κάτι παρόμοιο κάνει σήμερα ενστερνιζόμενο αυστηρές επιλογές σχετικά με τη διόγκωση της μετανάστευσης.) Επίσης, το SΑΡ προωθούσε πλέον οικονομικές μεταρρυθμίσεις που συνέβαλαν στην οικονομική ανάπτυξη, στην αύξηση της συνολικής οικονομικής πίτας και της παραγωγής, ακόμη στην αύξηση του κρατικού κοινωνικού ελέγχου της οικονομίας και των αγορών, της παραγωγής και της διανομής των πόρων και των αγαθών, χωρίς να προωθεί τις, παραδοσιακές στην αριστερά, εθνικοποιήσεις. Το SΑΡ διέδωσε, ουσιαστικά, μια κεϋνσιανή οικονομική αντίληψη, αρχικά μέσω του ηγέτη του Βίγκφορς, που θέλησε να τονώσει την οικονομία, τη συνολική ζήτηση και τη δημιουργία θέσεων εργασίας, για να αντιμετωπιστεί η οικονομική κρίση. Επεδίωξε τη συνεργασία των επιχειρηματιών και του κράτους. Βασικό μέλημα του SΑΡ ήταν οι Σουηδοί να νιώσουν ασφαλείς, ικανοποιημένοι και χορτάτοι στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατικής πολιτείας.
Το έργο της Σέρι Μπέρμαν, αν και είναι δοκίμιο, διαβάζεται ευχάριστα, έχοντας ένα αφηγηματικό ύφος που θυμίζει πεζογράφημα. Η Μπέρμαν αρθρώνει την ιστορική διήγηση του βιβλίου της ανά κεφάλαιο και η αφήγησή της ρέει και διαβάζεται εύκολα. Οι ιστορικές αναδρομές, τα πορτρέτα καθοριστικών πρωταγωνιστών της πολιτικής και της θεωρίας και τα πολιτικά συμπεράσματα συναρθρώνονται σε ένα ελκυστικό σύνολο που διεγείρει το ενδιαφέρον του θεατή να συνεχίσει την ανάγνωση.
* Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας βιβλίων για τον κινηματογράφο και κριτικός κινηματογράφου.
Τελευταίο του βιβλίο, το δοκίμιο «Εθνικές κινηματογραφίες, στιλ και σκηνοθέτες» (εκδ. Αιγόκερως).
Το πρωτείο της πολιτικής
