alt

Για το βιβλίο της Εμμανουέλας Κατρινάκη «Το στοίχημα της Σταχτοπούτας – Μελέτη για τον κανιβαλισμό στα ελληνικά παραμύθια» (εκδ. Εύμαρος).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Γιατί οι αδελφές της Σταχτοπούτας τρώνε τη μητέρα τους;» αναρωτιέται η Εμμανουέλα Κατρινάκη στο βιβλίο της, γιατί στην ελληνική Σταχτοπούτα –το αθοκάτσουλο, τη Σταχτομπούτα, τη Σταχταδράχτω, τη Σταχτοποδοκυλισμένη, κλπ.– οι μεγάλες αδερφές της τρώνε πράγματι τη μάνα τους όταν χάνει σ’ ένα στοίχημα που το βάζουν και οι τέσσερις: «Εκιά που εκλώθανε, μια μέρα εβάλανε ένα στοίχημα. Όποιας θε να πέσει το σφεντίλι, θε να τήνε σφάξουνε να τη φάνε».

Γιατί σε κάποιες παραλλαγές τη μεταμορφώνουν πρώτα σε γελάδα; Τι σημαίνει να γεννιέται ένα παιδί κομμένο στη μέση και μια δράκισσα να το κλείνει στο σακούλι της για να το φάει; Πώς είναι δυνατόν ένας πατέρας να λέει «ας φάμε τα παιδιά μας;» Πώς ένας κανίβαλος σύζυγος μετατρέπεται στον ωραιότερο νέο του κόσμου;

«Στα παραμύθια συμβαίνουν συνέχεια ανεξήγητα πράγματα» γράφει η Εμμανουέλα Κατρινάκη. «Πράγματα που, αν το καλοσκεφτείς λογικά, μπορεί να μην αιτιολογούνται με κανέναν τρόπο, συνδυάζονται με αινιγματικές πράξεις των προσώπων που πρωταγωνιστούν σε αυτά».

«Στα παραμύθια συμβαίνουν συνέχεια ανεξήγητα πράγματα» γράφει η Εμμανουέλα Κατρινάκη. «Πράγματα που, αν το καλοσκεφτείς λογικά, μπορεί να μην αιτιολογούνται με κανέναν τρόπο, συνδυάζονται με αινιγματικές πράξεις των προσώπων που πρωταγωνιστούν σε αυτά. Ονειρικές, φανταστικές εικόνες συμπληρώνουν τον καμβά […]».

Με την εξήγηση τούτων των «ανεξήγητων» πραγμάτων καταγίνεται η συγγραφέας στη Σταχτοπούτα, ακολουθώντας τη φροϋδική ερμηνευτική σχολή στην παράδοση του Μπρούνο Μπετελχάιμ στη Γοητεία των παραμυθιών (The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales) – μια σχολή πρόσφορη για σύγχρονες επαναναγνώσεις των παραμυθιών σαν αυτές της Άντζελα Κάρτερ στη Ματωμένη κάμαρα.

Έξι παραμύθια με το (ή και με το) θέμα του κανιβαλισμού ερμηνεύονται στη Σταχτοπούτα, αφού πρώτα δίνονται σε μία ή περισσότερες παραλλαγές τους: το ομώνυμο· η Στρίγκλα, με ένα ανθρωποφάγο κορίτσι τέρας που μεγαλώνοντας καταβροχθίζει ζώα κι ανθρώπους· ο Γιάννος και η Μαριώ, ή ο Αστερνός και η Πούλια, όπου η μάνα δίνει στην αρχή του παραμυθιού στον άντρα της να φάει από το στήθος της, ή από το χέρι της ή απ’ τον μηρό της, γιατί δεν έχει τι άλλο να του δώσει, κι έπειτα ορέγονται οι γονείς το ανθρώπινο κρέας και θέλουν να φάνε τα παιδιά τους· ο Μισοκωλάκης, ένα παιδάκι που μια μάγισσα ή δράκισσα το αρπάζει για να το πάρει σπίτι της και να το φάει· ο Δεκατρής ή Τυρίμος, παραλλαγές του Κοντορεβιθούλη· και η Κοπέλα που νίκησε τον Αράπη, όπου η ανθρωποφαγία είναι δοκιμασία συζυγικής πίστης.

Σε όλα, η Εμμανουέλα Κατρινάκη χρησιμοποιεί στις γοητευτικές της ερμηνείες φροϋδικά μοτίβα: επιθυμία επιστροφής στη μήτρα (που δίνεται συμβολικά ως πηγάδι, χύτρα, κλπ.), τρία στάδια της ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης (στοματικό, πρωκτικό, φαλλικό – και «μικρό» μπορεί να σημαίνει παιδί, μα μπορεί να σημαίνει και φαλλός), η παιδική «θεωρία» της γέννησης των μωρών από τον πρωκτό, η χωλότητα ως φόβος του ευνουχισμού· τα επανερχόμενα μοτίβα της λαιμαργίας, της επιθυμίας, του υπερταΐσματος, της κανιβαλικής απειλής («το αίσθημα της έλλειψης, της ματαίωσης της επιθυμίας, όταν το μωρό πεινά αλλά η ανάγκη του δεν ικανοποιείται, οδηγεί σε φαντασιώσεις καταβρόχθισης»).

«Το παραμύθι είναι πάντοτε άπιαστο». Είναι μια από τις βαθιές φωνές των πολλών ανθρώπων που μιλούν σαν ένας. Έρχεται από μακριά κι είναι τόσο παλιό, που είναι περίεργα «σύγχρονο». Είναι κάπως σαν μίτος της Αριάδνης που δεν έχει μία άκρη αλλά πολλές.

Πολύ σωστά, λέει κάπου η Εμμανουέλα Κατρινάκη: «Η προφορικότητα είναι πάντοτε άπιαστη». Θα το παραλλάξω: «Το παραμύθι είναι πάντοτε άπιαστο». Είναι μια από τις βαθιές φωνές των πολλών ανθρώπων που μιλούν σαν ένας. Έρχεται από μακριά κι είναι τόσο παλιό, που είναι περίεργα «σύγχρονο». Είναι κάπως σαν μίτος της Αριάδνης που δεν έχει μία άκρη αλλά πολλές. Όπως έκανε ο Βάλτερ Μπούρκερτ στο Homonecans, επιστρατεύοντας ώς και τη βιολογία και την κοινωνιοβιολογία ακόμα, για να μιλήσει για τις θυσιαστήριες τελετουργίες και τους μύθους στην Αρχαία Ελλάδα, έτσι μπορεί αυτός που μιλά για το παραμύθι να επιστρατεύσει όχι μονάχα πολλές επιστήμες, μα και πολλές σχολές. Οι φροϋδικές ερμηνείες είναι ένα σύστημα κλειστό, περιεκτικό, πειστικό και εύχρηστο χάρη στην ιδιοφυή απλότητά του, αναγωγικό άρα ικανό να εξηγήσει τα «ανεξήγητα πράγματα» των παραμυθιών, και βαθύτατα γοητευτικό αναμφίβολα, αλλά και απόλυτα υλιστικό επίσης. Το ίδιο το παραμύθι μπορεί να μην έχει κάποια ιερότητα, μα υπάρχει σ’ αυτό ένας απόηχος του ιερού· στην παραμυθιακή ανθρωποφαγία υπάρχει ο απόηχος της θυσιαστήριας τελετουργίας.

Στον αντίποδα των φροϋδικών ερμηνειών, αυτές του Γιουνγκ προϋποθέτουν τη μεταφυσική ως στοιχείο εγγενές του τρόπου που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο· στον πυρήνα τους ενυπάρχει το ιερό. Είναι μια άλλη άκρη απ’ αυτήν –την υλική– που τόσο όμορφα πιάνει η Εμμανουέλα Κατρινάκη για να ξετυλίξει τον γριφώδη μίτο των παραμυθιών.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. 
Τελευταίο του βιβλίο, οι νουβέλες «Τσότσηγια & Ω'μ» (εκδ. Κίχλη).

→ Στην κεντρική εικόνα, πίνακας της © Rosso Art.


Απόσπασμα από το βιβλίο

Ύστερα του είπεν η γυναίκα «Τούτο και τούτο έπαθα. Είχα το περιστέρι κρεμασμένο στο καρφί και πήγα να το φέρω και γύρισα και δεν το ήβρα. Το είχε πάρει η γάτα. Τι να κάμω κι εγώ, έκοψα το βυζί μου και το μαγείρεψα, κι αν δεν το πιστεύεις, να το». Και του το δείχνει.

«Τι νόστιμο κριάς είναι τ’ ανθρώπινο, γυναίκα!» είπε. «Ξέρεις τι να κάνουμε; Να σφάξουμε τα παιδιά μας, να τα φάμε. Αύριο το πουρνό να πάμε στην εκκλησιά, και να φύγεις γληγορώτερα και να ’ρθεις να τα σφάξεις και να τα μαγειρέψεις, να έρθω και γω να φάμε».


altΤο στοίχημα της Σταχτοπούτας
Μελέτη για τον κανιβαλισμό στα ελληνικά παραμύθια
Εμμανουέλα Κατρινάκη
Εύμαρος 2019
Σελ. 200, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΚΑΤΡΙΝΑΚΗ

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

Βιβλιοπαρουσίαση του τιμητικού τόμου για την Ομότιμη Καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Κ' η φαντασία στον λογισμό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, σε επιστημονική επιμέλεια των Γιάννη Σ. Παπαδάτου και Δημήτρη Πολίτη.

Της Χριστίνας Αργυροπούλου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

Η Αν Ράις (Anne Rice) ήταν Αμερικανίδα συγγραφέας που ασχολήθηκε κυρίως με το είδος του γοτθικού τρόμου. Το πλέον γνωστό της έργο είναι το μυθιστόρημα «Συνέντευξη με έναν βρικόλακα», που την καθιέρωσε ως μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς τρόμου της γενιάς της, και ενέπνευσε την ομότιτλη κινηματογραφική διασκευή ...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ