ston kathrefti tou darvinou

Μερικές σκέψεις μπροστά στον «Καθρέφτη του Δαρβίνου», το βιβλίο του Σπύρου Σφενδουράκη, το οποίο κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Κεντρική εικόνα © Godpuppett.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Η δαρβινική θεωρία εξηγεί την ύπαρξή μας κι αυτήν όλων των άλλων πλασμάτων στη Γη, και θα μπορούσε, έτσι, να μας κάνει ταπεινούς, θα μπορούσαμε γνωρίζοντάς την να νιώθουμε περισσότερη έγνοια για τη ζωή, αυτό το τόσο ευαίσθητο «θαύμα» που απ’ όσο μέχρι τώρα ξέρουμε συντελέστηκε στον πλανήτη μας και πουθενά αλλού· και σε καμία περίπτωση η γνώση δεν μειώνει το δέος μας απέναντι στην άπειρη πολυπλοκότητα της ζωής, αλλά απεναντίας το βαθαίνει, όσο μαθαίνουμε περισσότερα και τούτη η πιο θαυμαστή απ’ όλες τις ιστορίες που έχει να μας αφηγηθεί ο κόσμος μας ξετυλίγεται πιο καθαρή μπροστά στα μάτια μας. Αίφνης, ως κι ένα βακτήριο δείχνει πολύτιμο (κι ας είναι ομολογουμένως ενοχλητικό, πολλές φορές, ή ακόμα και ολέθριο). Είναι ο τοσοσδά πιο, πιο μακρινός μας ξάδερφος στο δέντρο της ζωής. Από την προνομιακή μας θέση του τσιφλικά σ’ έναν πλανήτη που τον έχουμε μετατρέψει όλον σε τσιφλίκι μας, χάρη στη γνώση της εξέλιξης, δηλαδή στη γνώση της πιο κοντινής ή πιο μακρινής συγγένειάς μας μ’ ό,τι κατοικεί τη Γη, αποχτούμε μιαν αληθινή θέση στην ευωχία της ζωής – και νιώθουμε τις ωδίνες του τόσο δύσκολου τοκετού της. 

Στο βιβλίο του Στον καθρέφτη του Δαρβίνου, ο Σπύρος Σφενδουράκης, καθηγητής οικολογίας και βιοποικιλότητας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, αναπτύσσει με τρόπο προσιτό και εύληπτο, σαφώς με γνώση του αντικειμένου, το πλήθος των ενδείξεων που συνηγορούν υπέρ της εγκυρότητας της δαρβινικής θεωρίας, επιχειρηματολογεί ενάντια στο δημιουργισμό και τον «ευφυή σχεδιασμό», ξεκαθαρίζει συνήθεις πλάνες σχετικά με την τελεολογία της εξέλιξης, τη δράση της φυσικής επιλογής, τους λόγους που υπάρχουν και θα υπάρχουν «ελλείποντες κρίκοι», κ.λπ.

Ένα βιβλίο που θα άξιζε να διαβαστεί απ’ οποιονδήποτε, είτε η στάση του είναι σύμφωνη είτε είναι αντιρρητική, κατά περίπτωση, απέναντί του. Έτσι κι αλλιώς, είναι σύνηθες οι αντιρρήσεις να απορρέουν από την άγνοια κι όχι απ’ τη γνώση.

Προφανώς, ο Καθρέφτης του Δαρβίνου πρωτίστως δεν απευθύνεται σ’ όσους ενστερνίζονται τη δαρβινική θεωρία (αν και με την οργάνωσή του το βιβλίο είναι μια πρώτης τάξης ευκαιρία για να βάλουν τα επιχειρήματά τους σε μια σειρά), μα κυρίως απευθύνεται σ’ εκείνους που τη βλέπουν με σκεπτικισμό, ως μια ακόμα «θεωρία» (μια λέξη που στην επιστήμη έχει έννοια ολωσδιόλου διαφορετική απ’ αυτή στην κοινή της χρήση). Από τούτη λοιπόν την άποψη, είναι ένα βιβλίο που θα άξιζε να διαβαστεί απ’ οποιονδήποτε, είτε η στάση του είναι σύμφωνη είτε είναι αντιρρητική, κατά περίπτωση, απέναντί του. Έτσι κι αλλιώς, είναι σύνηθες οι αντιρρήσεις να απορρέουν από την άγνοια κι όχι απ’ τη γνώση.

sfendourakis 2Είναι σύνηθες, μα όχι και κανόνας απαράβατος. Έτσι, σ’ ό,τι είπα ως τώρα, θα προβάλω έναν αντίλογο. Κι αν η δαρβινική θεωρία εξηγεί την ύπαρξη του ανθρώπου, δεν δίνει εντούτοις καμία απάντηση στις αγωνίες που γεννά τούτη η ύπαρξη· ο «καθρέφτης του Δαρβίνου», όταν τον ρωτούμε «Καθρέφτη, καθρεφτάκι μου, πες μου ποιος είμαι», μας δίνει όλο και πιο ξεκάθαρες απαντήσεις, όσο εκλεπτύνει η επιστήμη της βιολογίας τα εργαλεία της, μα δεν μπορεί τελικά να λύσει το ίδιο το αίνιγμα της ύπαρξης που αντιλαμβάνεται τον εαυτό της σαν να ’ναι ένας άλλος, τον βιώνει ως αφήγημα, ως μια «ιστορία του εαυτού», και κυρίως γνωρίζει το τέλος της, με τούτη τη γνώση να ορθώνεται πάντα μπρος της ως το μέγα μυστήριο. Μπορεί ίσως να εξηγήσει γιατί συμβαίνει αυτό, μα όχι και να δώσει λύσεις αφού πλέον συμβαίνει. Οι δάφνες που διεκδικεί ένα πεδίο γνώσης δεν μπορεί ταυτόχρονα να ’ναι επιστημονικές και υπαρξιακές· υπάρχει μεταξύ τους μια αλληλοαναίρεση. Απάντηση ή παραμυθία, ανάλογα, στο βασανιστικό ερώτημα «ποιος είμαι», παλεύουν να δώσουν η φιλοσοφία, η θρησκεία, η ποίηση. Αν η απάντηση της εξελικτικής βιολογίας είναι: «Είσαι μια απείρως σύνθετη βιολογική μηχανή», τούτο δεν είναι απάντηση, ή τέλος πάντων είναι άλλης τάξης απάντηση απ’ αυτό καθαυτό το ερώτημα. Η απάντηση στο ερώτημα μπορεί τελικά να ’ναι μόνο προσωπική, και προσωπικές απαντήσεις δεν δίνει ούτε η βιολογία ούτε καμία επιστήμη. 

Έτσι, βρίσκω κάπως «σόλοικες» τις διατυπώσεις όπως αυτή: «Αυτός είναι και ο λόγος που πάρα πολλά από τα χαρακτηριστικά του είδους μας, τόσο στο σώμα όσο και στη συμπεριφορά, δεν ταιριάζουν πολύ καλά με τις σημερινές συνθήκες διαβίωσής μας και δημιουργούν πλείστα προβλήματα. Πολλά απ’ αυτά προσέφεραν πλεονεκτήματα στους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες προγόνους μας, αλλά σήμερα είναι αντιπροσαρμοστικά. Τα παραδείγματα είναι άφθονα: από την έλξη μας προς το αλάτι και τη ζάχαρη μέχρι τη θρησκευτικότητα […]» (σ. 77), που τσουβαλιάζουν «ζάχαρη» και «θρησκευτικότητα» στο ίδιο σακί – και οι κοινωνιοβιολογικές ερμηνείες της ανθρώπινης συμπεριφοράς στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου σηκώνουν πολλή κουβέντα.

Οι δάφνες που διεκδικεί ένα πεδίο γνώσης δεν μπορεί ταυτόχρονα να ’ναι επιστημονικές και υπαρξιακές· υπάρχει μεταξύ τους μια αλληλοαναίρεση.

Είναι πιστεύω καιρός οι «αντίπαλοι» (και σ’ αυτήν την αντιπαλότητα ο θρησκευτικός φανατισμός έχει παίξει σίγουρα πολύ μεγάλο ρόλο), κι ας μη συμφωνούν, να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι. Τελικά, έχουν να χωρίσουν πολύ λιγότερα πράγματα απ’ αυτό το μεγαλύτερο που το μοιράζονται όλοι: την ίδια τη ζωή.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η επιστολική νουβέλα, την οποία συνέγραψε με την Ελένη Κοφτερού, «Άρης» (εκδ. Κίχλη).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το ταξίδι των γονιδίων μας, του Γιοχάνες Κράουζε – Είμαστε όλοι από κάπου αλλού

Το ταξίδι των γονιδίων μας, του Γιοχάνες Κράουζε – Είμαστε όλοι από κάπου αλλού

Για το βιβλίο του Johannes Krause  σε συνεργασία με τον Thomas Trappe «Το ταξίδι των γονιδίων μας. Πώς η μετανάστευση διαμόρφωσε τις σύγχρονες κοινωνίες» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, εκδ. Διόπτρα).

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

...
Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Για τον συλλογικό τόμο «Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία – Νέες φιλοσοφικές και ιστορικές προσεγγίσεις» (Επιμελητές τόμου: Σωτήρης Μητραλέξης, Paul Tyson, Peter Harrison, επίμετρο: Αθανάσιος Σ. Φωκάς, εκδ. Ροπή). Κεντρική εικόνα: Γαλιλαίος: «Κι όμως γυρίζει».

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
Κράτημα και ερμηνεία, του Ντόναλντ Γουίνικοτ

Κράτημα και ερμηνεία, του Ντόναλντ Γουίνικοτ

Για τη μελέτη του D.W. Winnicott «Κράτημα και Eρμηνεία – Απόσπασμα μιας Ανάλυσης» (μτφρ.-επίμ. Θανάσης Χατζόπουλος, εισαγωγή: Masud Khan, επίμετρο: Angela Joyce, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου).

Της Έφης Ζαμπούνη

Τον Ιούνιο του 2020 εκδόθηκε στα Ελλ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

Για την παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου «Εγκάρσιος προσανατολισμός», η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και την παράσταση του Σάββα Στρούμπου «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», με το κείμενο του Φραντς Κάφκα, η οποία παρουσιάστηκε στο θέατρο Άττις.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ