mpokoros sta ampellia

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Στ' αμπέλια» (εκδ. Πόλις).

Του Θάνου Κάππα

Έξι χρόνια μετά το συγκλονιστικό, ανεπιτήδευτα εξομολογητικό Η αδερφή μου, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης συμπληρώνει τη βιογραφική του ενδοσκόπηση με μια εκθαμβωτική ανάσυρση-περιγραφή μιας παρελθούσας ζωής: εικόνες, γεύσεις, ήχοι και μυρωδιές ξαναστήνουν μπροστά μας ολοζώντανο έναν κόσμο που λάμπει παράξενα – με τον τρόπο, ας πούμε, που λάμπει το ψωμί και το κρασί πάνω στο μοναστηριακό τραπέζι. Τα δύο βιβλία συνομιλούν, συμπληρώνουν το ένα το άλλο, με φανερούς και υπόγειους τρόπους – και στις δύο περιπτώσεις ο αφηγητής συγκροτείται, διαμορφώνεται, αλλάζει μέσα από τη σχέση του με τους άλλους: στη μία περίπτωση από ένα πρόσωπο με σπάνια χαρακτηριστικά, την αδερφή του, στην άλλη από τα πολλά πρόσωπα μιας μικρής αγροτικής κοινωνίας των αρχών του εξήντα, πρόσωπα όλα που τον περιβάλλουν, τον κλείνουν στοργικά στο φως της αγάπης τους.

Το κείμενο διαπνέεται από ένα είδος μετα-νοσταλγίας, αν μπορεί να ονομαστεί έτσι το συναίσθημα βαθιάς συγκίνησης για εκείνον τον «αιωνόβιο, χτεσινό μα και οριστικά καταποντισμένο κόσμο», συναίσθημα απαλλαγμένο, ωστόσο, από την ωραιοποιητική αναπόληση και την ιδεολογική προσκόλληση στο παρελθόν που συνήθως εξουδετερώνουν ή αποδραστικοποιούν τέτοιες διηγήσεις.

Το κείμενο διαπνέεται από ένα είδος μετα-νοσταλγίας, αν μπορεί να ονομαστεί έτσι το συναίσθημα βαθιάς συγκίνησης για εκείνον τον αιωνόβιο, χτεσινό μα και οριστικά καταποντισμένο κόσμο, συναίσθημα απαλλαγμένο, ωστόσο, από την ωραιοποιητική αναπόληση και την ιδεολογική προσκόλληση στο παρελθόν που συνήθως εξουδετερώνουν ή αποδραστικοποιούν τέτοιες διηγήσεις. Ο ίδιος ο Ζουμπουλάκης προεξαγγέλλειαυτή τη διάθεσή του στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διευκρινίζοντας το πλαίσιο της σύντομης αλλά πυκνής εξιστόρησής του, η οποία κινητοποιεί πολλαπλά τον αναγνώστη με την ειλικρίνεια και το βάθος του κατασταλαγμένου λόγου της, εμπλέκοντάς τον σε μια προσωπική πορεία αναστοχασμού και αυτογνωσίας.

Τ’ αμπέλια, η περιοχή στη Συκιά Λακωνίας όπου ξεκαλοκαίριαζαν οι κάτοικοι στη δεκαετία του εξήντα και μαζί τους ο μικρός Σταύρος, ορίζουν, ουσιαστικά, τον χώρο μιας ουτοπίας: η απλότητα της ζωής στην ύπαιθρο το καλοκαίρι, η εκστατική ματιά της παιδικής ηλικίας, ο ύπνος κάτω απ’ τα αστέρια, ο (απέραντος) χρόνος της περιπλάνησης, η αγκαλιά των αγαπημένων προσώπων – εννιά καλοκαίρια αδιατάρακτης ευτυχίας που διαμόρφωσαν τον ψυχισμό του συγγραφέα και ανακαλούν, εμμέσως, πλευρές του δικού μας, αντίστοιχου πλανήτη των πρώτων αισθημάτων θάμβους και ελευθερίας. 

Όμως τα πράγματα δεν είναι μονοσήμαντα. Ο Ζουμπουλάκης δεν ξεχνάει πως δίπλα στους όρους της μαγείας που συγκρότησαν το θαύμα της παιδικής του ηλικίας, πέραν της ζώνης τού προσωπικού του παραδείσου, εκτεινόταν ένας κόσμος αντιφατικός και σκληρός, ικανός για το καλύτερο και το χειρότερο. Αυτή η κατάθεση πλευρών της ζωής που συνήθως αποκρύβονται ή απωθούνται στo πλαίσιo μιας εξιδανικευτικής οπτικής η οποία δημιουργεί αποστειρωμένες εκδοχές του παρελθόντος  (προσέγγιση που συνήθως έχει στη βάση της έναν φοβικό ιδεολογικό πυρήνα), προσδίδει στο κείμενο χαρακτήρα αντιδογματικό και ανεξίθρησκο που αυτομάτως ο αναγνώστης αναγνωρίζει ως έγκυρο, αυθεντικό. Από σελίδα σε σελίδα παρακολουθούμε την εκτύλιξη ενός κόσμου άχρονου και συγχρόνως απολύτως ιστορικού, μιας κοινωνίας απλών ανθρώπων του μόχθου, οι οποίοι, μακριά από κάθε αισθητική πρόσληψη της ζωής, έχουν το βλέμμα στραμμένο στην επιβίωση, στην αποφυγή της ασθένειας, στον εφιάλτη της ξενιτιάς. Η ζωή δίπλα σ’ αυτούς τους απροστάτευτους ανθρώπους υπήρξε καθοριστική για τον συγγραφέα και στο ηθικό πεδίο: τον τοποθέτησε οριστικά με την πλευρά των φτωχών και των αδικημένων, διαμορφώνοντας μια έντονα ταξική ανάγνωση-κατανόηση του κόσμου.

altΟ Ζουμπουλάκης δεν ισχυρίζεται καθόλου ότι παλιά ήταν καλά. Λέει πως η ζωή στα χρόνια εκείνα υπήρξε και καλή και κακή και, πάντως, ανθρώπινη: δηλαδή βαθιά αντιφατική, σκληρή, φτωχική, αλλά και τρυφερή, δοτική, αλλιώς πλούσια. Τον ενδιαφέρει να καταγράψει μια εκδοχή ζωής που έχει πλέον ξεθωριάσει αν δεν έχει απαλειφθεί οριστικά από τη μνήμη μας, να ανασυστήσει έναν κόσμο και μια εποχή που απωθήθηκε ή ενταφιάστηκε κακήν κακώς στην πορεία ενός βιαστικού εκσυγχρονισμού. Και είναι σημαντικό να θυμηθούμε αυτή τη ζωή στο σύνολό της, τους όρους της λειτουργίας της, το λεξιλόγιό της, το αποτύπωμά της μέσα μας – σ’ εκείνα τα αμπέλια, άλλωστε, ανιχνεύεται λίγο-πολύ ένα καταγωγικό ίχνος όλων μας, εκεί ήταν οι γονείς και οι παππούδες μας, ήμασταν εμείς οι ίδιοι εκεί μέχρι πρόσφατα, διανύοντας, ως κοινωνία, την απόσταση από το ησιόδειο άροτρο στο φεγγάρι, μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Αναρωτιόμουν διαρκώς τι είναι αυτό που καθιστά τα δύο αυτοβιογραφικά κείμενα του Σταύρου Ζουμπουλάκη τόσο ελκυστικά, γιατί δεν μπορείς να τα αφήσεις από τα χέρια σου. Νομίζω πως ο αναγνώστης ανακαλύπτει και στα δύο βιβλία μια κατάθεση ζωής στην οποία αναγνωρίζει ένα πραγματικό αίτημα γνησιότητας και ειλικρίνειας, αίτημα αλήθειας και ελευθερίας, σαν η ίδια η γραφή να αποτελεί το πεδίο άσκησης και απελευθέρωσης του εαυτού από ψευδαισθήσεις και βολικές αυταπάτες. Ο αναγνώστης παρακολουθεί με τεταμένη προσοχή την εξέλιξη αυτής της απροσποίητης αλλά και ριψοκίνδυνης, πολλές φορές, εξομολόγησης, η οποία προσλαμβάνει σταδιακά τα χαρακτηριστικά μιας υπαρξιακής καταβύθισης, μιας δημόσιας απογύμνωσης από περιττές σκηνοθεσίες και ρόλους. Και συνδέεται αυτόματα, ο αναγνώστης, μ’ αυτή την ουσιαστική γραφή που ανασκάπτει, επίμονα, το υλικό της μνήμης, εκτιμά την τόλμη της έκθεσης, αγωνιώντας, παράλληλα, για την επιτυχή έκβασή της. 

Προσπαθεί να μιλήσει για πράγματα επώδυνα χωρίς καταφυγή στον μελοδραματισμό, με γλώσσα αναλυτική και συγχρόνως θερμή, παραμένοντας αγκυρωμένος στο βίωμα κάθε φορά που ανοίγεται στον στοχασμό και την παρατήρηση των ανθρωπίνων.

Τόσο στο πρόσφατο Στ΄αμπέλια όσο και στο συμπληρωματικό προηγούμενο Η αδερφή μου, ο Ζουμπουλάκης σκέφτεται ανοιχτά, ελεύθερα, με την ευφυΐα ανθρώπου που δεν σπεύδει να οχυρωθεί σε βεβαιότητες ώστε να στηθεί ένα συμπαγές, κλειστό ερμηνευτικό αφήγημα ζωής· αντίθετα, ανοίγει όλα τα θέματα συγχρόνως, επιλέγοντας να μιλήσει από τη μεριά του ανθρώπου που αναρωτιέται ανυπόκριτα: για τη φύση και τη λειτουργία του πόνου, για το αίνιγμα του κακού στον κόσμο του θεού, για την ασφυξία στο περιβάλλον της επαρχίας, για την ιδεολογικοποίηση της πίστης και της παράδοσης, για τις θωρακίσεις, τις αντινομίες αλλά και το μεγαλείο της λαϊκής θρησκευτικότητας. Κυρίως προσπαθεί να μιλήσει για πράγματα επώδυνα χωρίς καταφυγή στον μελοδραματισμό, με γλώσσα αναλυτική και συγχρόνως θερμή, παραμένοντας αγκυρωμένος στο βίωμα κάθε φορά που ανοίγεται στον στοχασμό και την παρατήρηση των ανθρωπίνων. Αυτή η έλλειψη οχύρωσης σε προαποφασισμένη θέση και στάση δημιουργεί μια αίσθηση ρευστότητας, πλαστικότητας και ελευθερίας στην πραγμάτευση των ζητημάτων, παρότι γλωσσικά, υφολογικά, δομικό στοιχείο της αφήγησης είναι η σύντομη, λιτή πρόταση, δουλεμένη σχολαστικά. 

Μια τέτοια δημόσια εξομολόγηση, βεβαίως, που αφορά και τα πολύ οικεία πρόσωπα, θα ήταν εύκολο να καταρρεύσει αν δεν ήταν σαφής η λογοτεχνική πρόθεσή της, αν δεν υπήρχε το ταλέντο και η ευαισθησία να μιλάς προσωπικά χωρίς να ακούγεσαι νάρκισσος ή αυτοαναφορικός. Και είναι ένα στοίχημα αυτό που κερδίζεται ακριβώς μέσα από τη λογοτεχνία, μέσα από εκείνη την τέχνη της οικονομίας, της πυκνότητας και της ακρίβειας του λόγου που καθιστά το προσωπικό βίωμα μια κοινή, πανανθρώπινη, μεταδόσιμη αλήθεια. Κλείνοντας το βιβλίο, ένα περίεργο αίσθημα συγκίνησης και πληρότητας μένει στον αναγνώστη, σαν να ήταν ο ίδιος που ακολούθησε αυτή την εσωτερική διαδρομή νόστου και συμφιλίωσης, μια λυτρωτική πορεία επιστροφής και αποκατάστασης που την εισπράττει κανείς ευεργετικά, θεραπευτικά, από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα του αφηγήματος.

* Ο ΘΑΝΟΣ ΚΑΠΠΑΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή «Πικρούτσικα πικρούτσικα» (Εστία).

 Στην κεντρική εικόνα λεπτομέρεια από το έργο του Χρήστου Μποκόρου «Τα στοιχειώδη» (2013).


alt

Στ' αμπέλια
Σταύρος Ζουμπουλάκης
Πόλις 2018
Σελ. 96, τιμή εκδότη €8,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

Για τη νουβέλα του Αλέξανδρου Διαμαντή «Ας φύγουμε λοιπόν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, και «καταλήγει να εκφράζει τον θρήνο μιας γενιάς, η οποία ενηλικιώθηκε απότομα και εξίσου απότομα προσγειώθηκε». Κεντρική εικόνα: Οι Jeanne Moreau, Oskar Werner, Henri Serre στην ταινία του François Truf...

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι, Ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα: Men with Boxes on Head, Brunswick, GA, 2001 © Rodney Smith (1947- 2016)

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Άντρες και γυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ