Μέσα συγκοινωνίας: εντός και εκτός του λογοτεχνικού χωροχρόνου

Όταν η λογοτεχνία παίρνει τα μέσα μαζικής συγκοινωνίας, γεννιούνται διηγήματα ή σειρές διηγημάτων που μετατρέπουν το όχημα σε έναν ρεαλιστικό ή ουτοπικό χρονότοπο. Και η πόλη μέσω των συγκοινωνιών τής υποδεικνύει την κίνηση στον χώρο, από την αφετηρία ώς το τέρμα, αλλά και στον χρόνο, από το παρόν στο παρελθόν.

Ο μοντερνισμός είχε επικεντρώσει το ενδιαφέρον του στον χρόνο, ενώ ο μεταμοντερνισμός στον χώρο. Αυτή η μετακίνηση δεν μονοπώλησε πάλι τη ματιά στον τόπο, αλλά τον ανέδειξε στην ίδια μοίρα με τον χρόνο ή καλύτερα τον είδε σε στενή συνάρτηση με τον χρόνο. Η θεωρία της σχετικότητας ήδη έχει διαμορφώσει ένα νέο παράδειγμα σκέψης, όπου ο χωροχρόνος (ή χωροχρονικό συνεχές) ορίζεται ως το φυσικομαθηματικό μοντέλο το οποίο συνδέει τον χώρο και τον χρόνο σε μία συνέχεια. Ο χωροχρόνος προεκτείνει τις τρεις ευκλείδειες διαστάσεις σε μια τέταρτη και δημιουργεί μια σπειροειδή πορεία που αλλάζει τον χώρο μέσω του χρόνου. Αυτό το μοντέλο ενέπνευσε τον Μιχαήλ Μπαχτίν να δημιουργήσει τον χρονότοπο, έννοια που στη λογοτεχνία υποδεικνύει πως κάθε τόπος είναι διαφορετικός ανάλογα με τον χρόνο για τον οποίο μιλάμε. Η ιστορικότητα δηλαδή της λογοτεχνίας αφορά σε τοπικές και χρονικές συντεταγμένες που αλληλεπιδρούν.

Τα μέσα μαζικής συγκοινωνίας επεκτείνουν αυτούς τους χωροχρονικούς προβληματισμούς, καθώς είναι σε διαρκή κίνηση, είναι συνάμα σε ένα άχρονο και άτοπο πλαίσιο και, όταν φτάνουν στον εκάστοτε σταθμό, επανασυνδέονται με τον τόπο. Μέσα στην άτρακτο του αεροπλάνου λ.χ. ή στα βαγόνια του τρένου ο χρόνος είναι ένα ποτέ ή ένα ανάμεσα, μεταξύ της αναχώρησης (παρελθόν) και της άφιξης (μέλλον), αλλά, όσο αυτά είναι πριν ή μετά, κυριαρχεί μια ουτοπία, ρεαλιστική ή φανταστική, όπως στο Τρένο των νεφών (Καστανιώτης, 2011) της Ευγενίας Φακίνου. Όταν όμως το μέσο φτάνει στο τέρμα, αλλά και όταν σταματά για λίγο σε κάθε σταθμό, επαναφέρεται το εδώ και το τώρα, που συνάπτει το μέσα στο όχημα με το έξω, το υποκείμενο με το περιβάλλον, το πρόσωπο με τον χώρο.

Τα τελευταία χρόνια τα επίγεια μέσα συγκοινωνίας εμφανίζονται συχνότερα στην ελληνική πεζογραφία, χωρίς να παραγνωρίζω το αεροπλάνο ή το πλοίο που πάντα έπαιζαν σαφή ρόλο στη σκέψη των λογοτεχνών μας. Ίσως η βασική διαφορά που προέκυψε τα τελευταία δέκα χρόνια είναι η ανάδειξη μέσων που σχετίζονται με το αστικό περιβάλλον, δεν καλύπτουν μεγάλες αποστάσεις αλλά ενώνουν το τοπικό με το γενικότερο και το προσωπικό με το διαπροσωπικό. Ο ηλεκτρικός σιδηρόδρομος, το μετρό τα τελευταία χρόνια και το λεωφορείο έρχονται να διαμορφώσουν πεζογραφικούς χρονότοπους εν κινήσει.

Πρώτο τέτοιο δείγμα είναι η συλλογή διηγημάτων της Μέμης Κατσώνη Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο: Ιστορίες σε στάσεις και σταθμούς (Γαβριηλίδης, 2012). Τα διηγήματα αυτά φαινομενικά αγγίζουν τη γη. Τοποθετούνται σε σταθμούς του μετρό, του ηλεκτρικού και ποικίλων γραμμών λεωφορείου ανά το Λεκανοπέδιο Αττικής, αλλά εξ αρχής γίνεται σαφές ότι αιωρούνται εκτός χρόνου και τόπου. Στην ουσία πρόκειται για διασταυρώσεις σημαινόντων και σημαινομένων, όπου το φανταστικό τέμνει το ρεαλιστικό, παραλληλίες χρονοτόπων συμπίπτουν στο ίδιο μυθοπλαστικό σκηνικό, διιστορικά πάρτι εκτυλίσσονται σε κάθε διήγημα κ.ά. Συναντά κανείς τον Λένιν σε έναν συρμό στον Άγιο Αντώνιο και μαρξιστές την εποχή του Καποδίστρια ή τον Μοντιλιάνι να διαβάζει για τον θάνατό του και τον Douglas Adams να πεθαίνει σε διάδρομο γυμναστηρίου.

Η διηγηματογράφος κινείται περίτεχνα στη διακειμενικότητα. Ο αστυνόμος αναζητεί τον ένοχο για έναν φόνο που συνέβη μέσα στο βιβλίο του Φόστερ, ενώ ποικίλα είδη κειμένων (ημερολόγιο, θέατρο κ.λπ.) γίνονται οι μήτρες για να χυθεί το σώμα παιχνιδιάρικων διηγημάτων, άλλοτε με το επίχρισμα της εκκλησιαστικής γλώσσας κι άλλοτε με το ύφος του προφορικού λόγου. Έτσι, το απλό και καθημερινό παίρνει άλλες διαστάσεις, καθώς απομαγεύεται στο καζάνι των γλωσσικών και πραγματολογικών αναφλέξεων.

Ο αναγνώστης αφενός διαβάζει τα διηγήματα, παρακολουθώντας το αφηγηματικό τους τέμπο, κι αφετέρου απογειώνεται σε μεταμοντέρνες (ειρωνικές) εκδοχές της ζωής και της γραφής. Ο θάνατος ελλοχεύει παντού ως το πιο εύλογο πράγμα στον κόσμο, ενώ η φυσική πραγματικότητα διασταυρώνεται –απόλυτα φυσιολογικά– με τη μεταφυσική. Η απόλαυση αναδύεται αυτόματα, αφού το ξάφνιασμα της μετέωρης ανάγνωσης δεν εμποδίζει τον αναγνώστη να ακολουθήσει το εκρηκτικό μείγμα πραγματικών και φανταστικών προσώπων, ειδών λόγου, αστικών τοποθεσιών και μυθιστορηματικών σκηνικών, υπερρεαλιστικών διαλόγων και ιστοριών με αναπάντεχες καταλήξεις. Ο αποδέκτης της συλλογής μπορεί να μη θυμάται την υπόθεση μόλις τελειώσει την ανάγνωση –δεν είναι άλλωστε αυτός ο στόχος–, αλλά σίγουρα νιώθει ότι βρίσκεται μεταξύ αντιμαχόμενων πυρών, που εκρήγνυνται μπροστά στα μάτια του κι έτσι βιώνει την αισθητική ανοικείωση που ανανεώνει τη λογοτεχνία.

Παράλληλα, Η Αθήνα της μιας διαδρομής: Πειραιάς-Ομόνοια-Κηφισιά (Γαβριηλίδης, 2013) του Πέτρου Μάρκαρη βρίσκει αφορμή από σταθμούς του ηλεκτρικού για να μιλήσει για την πρωτεύουσα. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα γερμανικά το 2010, σαν ένα είδος λογοτεχνικού ταξιδιωτικού οδηγού. Σ’ αυτό ο συγγραφέας εκλαμβάνει τον ηλεκτρικό σαν αρτηρία που διασχίζει το λεκανοπέδιο, για να διερευνήσει τις φλέβες και τα νεύρα του. Ξεκινά από τις φτωχικές συνοικίες του Πειραιά, φτάνει στο κέντρο της Αθήνας, στην Ομόνοια και τα γύρω μικροαστικά μέρη, κι ανεβαίνοντας καταλήγει στα ακριβά βόρεια προάστια, στο Μαρούσι και την Κηφισιά, σε ένα άνυσμα είκοσι τεσσάρων σταθμών.

Την ίδια διαδρομή με τον ηλεκτρικό αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση κάνει ο Γιάννης Γορανίτης στο 24 (Πατάκης, 2017) σε μια σπονδυλωτή συλλογή διηγημάτων. Τι σημαίνει αυτό; Πρόκειται για είκοσι τέσσερις ιστορίες, ημιαυτόνομες, που σκηνοθετούνται σε καθέναν από τους σταθμούς της διαδρομής Κηφισιά – Πειραιάς, άλλοτε μέσα κι άλλοτε έξω από τον συρμό.

Σχεδόν κάθε διήγημα συστήνεται βάσει μιας τριμερούς διαστρωμάτωσης, καθώς αποτελείται κατ’ ουσίαν από μια ιστορία η οποία εκτυλίσσεται στον προκείμενο χώρο, αλλά συνάμα επεκτείνεται και στο παρελθόν, σε μια ανάμνηση, μια παράλληλη πραγματικότητα, μια ένθετη ιστορία. Το διμερές αυτό σώμα, του οποίου τα στρώματα σχετίζονται μεταξύ τους, διαπερνιέται από νήματα διαλόγων, οι οποίοι ακούγονται στο τρένο, κόβονται στο ένα διήγημα και ξαναρχίζουν στο επόμενο. Έτσι, εκφράζονται και μαζί παρωδούνται οι αντιλήψεις των Ελλήνων, κάτι που δίνει μια τρίτη διάσταση στη συλλογή. Επομένως, κάθε κείμενο δεν είναι μια ολοκληρωμένη ιστορία, αλλά αποτελεί ένα καλοζουμαρισμένο πλάνο, ακριβώς εκεί που πρέπει, με όλες τις προεκτάσεις να δίνονται μέσω αναδρομών και αφηγηματικών στοχασμών. Κι εκεί που τελειώνει η μία ιστορία, αυτή ξαναρχίζει μερικά διηγήματα παρακάτω, με αποτέλεσμα να εναλλάσσονται συνοχή και αποσπασματικότητα.

Πολύ περισσότερο, η συλλογή κρατά απ’ έξω τον σταθμό και το μέρος γύρω του, δεν έχει δηλαδή έντονη διαλεκτική σχέση με το ιστορικό ή τοπικό περιβάλλον.

Η σειρά των είκοσι τεσσάρων διηγημάτων αναφέρεται ελάχιστα στους σταθμούς τους οποίους προσεγγίζει το τρένο. Πολύ περισσότερο, η συλλογή κρατά απ’ έξω τον σταθμό και το μέρος γύρω του, δεν έχει δηλαδή έντονη διαλεκτική σχέση με το ιστορικό ή τοπικό περιβάλλον. Πιο πολύ την ενδιαφέρουν οι άνθρωποι, οι ποικίλοι τύποι της αθηναϊκής επικράτειας, που ξεχύνονται στους δρόμους της πρωτεύουσας, παίρνουν εκόντες άκοντες τα μέσα και συγχρωτίζονται με τους άλλους σε έναν στενό χωροχρόνο. 

Αυτό της δίνει μια ελευθερία να εκφράσει τη νεοελληνική πραγματικότητα σε ένα άχρονο πλαίσιο, σημερινό όσο και διαχρονικό, γεμάτο μόνιμες παθογένειες, διαρκείς ανασφάλειες, αλλά και μικροαστικές αφέλειες ή καθημερινούς φόβους. Κι αυτό συμβαίνει γιατί τα μέσα συγκοινωνίας είναι μεν δημόσιος χώρος, αλλά δεν εκφοβίζουν τον επιβάτη να κρύψει λόγια και συμπεριφορές. Συχνά αυτός συμπεριφέρεται σαν να είναι μόνος κι έτσι αποκαλύπτει, ακόμα και με τη στάση του σώματος ή την έκφραση του προσώπου, το είναι του. Έχουμε δηλαδή μια αστική ηθογραφία που περιλαμβάνει πρεζάκια, καταπιεσμένους εργαζόμενους, μητέρες με παιδιά, γιατρούς στα νοσοκομεία, ασθενείς κ.λπ. Βασικό σκηνικό είναι το νοσοκομείο κι οι κάθε είδους παθήσεις, ενώ ο θάνατος φαίνεται να ξεμυτίζει είτε στο άμεσο μέλλον είτε στο πρόσφατο παρελθόν. Έτσι, μεταξύ τρένου και θαλάμου διαχέονται συναισθήματα οδύνης, νοσταλγίας, πίκρας, βουβού πόνου. 

Τέλος, μόλις φέτος η Αθήνα δίνει τη σκυτάλη της στη Θεσσαλονίκη κι ο ηλεκτρικός ή το μετρό στο παραδοσιακό λεωφορείο. Όπως ο ηλεκτρικός διαπερνά την πρωτεύουσα κι ενώνει το λιμάνι με τα βόρεια προάστια, έτσι και η γραμμή 10 της συμπρωτεύουσας διατρυπά οριζόντια τη νύφη του Θερμαϊκού, από του Χαριλάου ώς τον Νέο Σιδηροδρομικό Σταθμό. Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης στο βιβλίο του Λεωφορείο: 19 στάσεις (Πατάκης, 2018) αξιοποιεί αυτήν την κατεύθυνση για να συνδέσει τον χώρο με τον χρόνο, τη Θεσσαλονίκη τού τώρα με τις αναμνήσεις και τα στιγμιότυπα της ατομικής και κοινωνικής ζωής από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα. 

Το βιβλίο βρίσκεται στο κέντρο ενός ορθογώνιου παραλληλεπίπεδου, που επικοινωνεί και με τις τρεις εφαπτόμενες έδρες του. Από τη μία εντάσσεται στη γραμμή της αστυγραφίας, όπου η λογοτεχνία ανάγει σε πρωταγωνιστικό ρόλο την πόλη, ειδικά την Αθήνα, την οποία πλείστοι πεζογράφοι έχουν θέσει –ενίοτε χαρτογραφικά– στο προσκήνιο ή στο παρασκήνιο των έργων τους. Ανάλογες χωρογραφικές αναπαραστάσεις έχουν γίνει και για άλλες μεγάλες πόλεις της Ελλάδας, ενώ και η Θεσσαλονίκη δεν έχει εξαιρεθεί από αυτήν την πολεογραφική αναπαράσταση. Από την άλλη, το κείμενο εντάσσεται στη λογοτεχνία των ΜΜΣ, που, όπως προείπα, χρησιμοποιεί τον ηλεκτρικό, το μετρό ή το λεωφορείο ως κινούμενους χωροχρόνους, ώστε να αποδώσει το πραγματικό και μη περιβάλλον.

Η συγκοινωνιακή αρτηρία Χαριλάου – Νέος Σιδηροδρομικός Σταθμός και η κατεύθυνσή της από τα ανατολικά στα δυτικά αποτυπώνει και την ενηλικίωση του συγγραφέα, από τα παιδικά χρόνια πέριξ του σπιτιού του ώς τη φοιτητική ζωή, τον γάμο και την επαγγελματική καριέρα.

Τέλος, τρίτη έδρα του Λεωφορείου: 19 στάσεις είναι η αυτοβιογραφική, καθώς ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης αναπολεί και επαναφηγείται τη ζωή του διασταυρώνοντάς την με τους τόπους που μεγάλωσε. Μάλιστα η συγκοινωνιακή αρτηρία Χαριλάου – Νέος Σιδηροδρομικός Σταθμός και η κατεύθυνσή της από τα ανατολικά στα δυτικά αποτυπώνει και την ενηλικίωση του συγγραφέα, από τα παιδικά χρόνια πέριξ του σπιτιού του ώς τη φοιτητική ζωή, τον γάμο και την επαγγελματική καριέρα. Όσο μεγαλώνει ο αφηγητής, τόσο απομακρύνεται από τον γενέθλιο τόπο προς το κέντρο της πόλης και προς πιο ώριμες αναμνήσεις και εμπειρίες.

Το βιβλίο αναδεικνύει ένα σύνολο βιωμάτων, ζυμωμένων με τη γενέτειρα πόλη, που ενστάλαζαν ιδέες και συναντήσεις στον συγγραφέα. Παρατηρητής ο ίδιος αλλά και μέτοχος ξενυχτιών, ερώτων, φιλιών, αυτόπτης μάρτυρας των αλλαγών της συμπρωτεύουσας αλλά και αφηγητής της Ιστορίας της, που διασώζεται σαν παλίμψηστο στα μνημεία και στις γωνιές της. Το εγώ συναντά το σαλονικιώτικο εμείς, το παρόν απαντά το πρόσφατο αλλά και το απώτερο ιστορικό παρελθόν, το χαμηλό, που ξεκινά από τις ασωτίες της εφηβείας, συνδέεται με το υψηλό, που γεννιέται από την τέχνη και την κουλτούρα μιας φιλόμουσης βασίλισσας.

Κλείνοντας αναρωτιέμαι αν υπάρχει και μια τέταρτη έδρα στο παραλληλεπίπεδο, αν αυτή η τέταρτη έδρα αφορά τα άλλα έργα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη τα οποία διατρέχουν τη Θεσσαλονίκη και μυθοποιούν τους ανθρώπους της.

Ανάλογη, αλλά πιο περιορισμένη, χρήση των μέσων μαζικής συγκοινωνίας κάνει ο Γιάννης Τσίρμπας στο Η Βικτώρια δεν υπάρχει (Νεφέλη, 2013), όπου αναδεικνύεται η ρατσιστική βία και η αλλαγή της πλατείας Βικτωρίας μέσα στα χρόνια, ο Βασίλης Δανέλλης στον Άνθρωπο στο τρένο (Καστανιώτης, 2016), όπου ο σταθμός γίνεται σκηνή ενός θανάτου, ο οποίος καταγράφεται στις ποικίλες εκδοχές των αυτοπτών μαρτύρων, και η Βασιλική Ηλιοπούλου στο Τέρας στο μετρό: Μικρές και μικρότερες ιστορίες με τέρατα (Πατάκης, 2017), που θέτει στον τίτλο της συλλογής της το μετρό και το τέρας που κρύβουν οι άνθρωποι μέσα τους.

Τελικά τα μέσα συγκοινωνίας των μεγαλουπόλεων είναι ένας κλειστός σκηνικός χώρος, όπου συνάπτονται ο δημόσιος με τον ιδιωτικό κόσμο, η επαφή με αγνώστους αλλά και η ελεύθερη συνομιλία οικείων, που δεν νοιάζονται για την έκθεσή τους στον κόσμο. Το καθημερινό εγώ διασταυρώνεται με το εγώ των άλλων, σε μια ευεργετική όσο και επιφυλακτική ανωνυμία. Αυτή η ανωνυμία συχνά εξασφαλίζει την αυθεντικότητα των τύπων, που μπαινοβγαίνουν στα μέσα, κι έτσι το εκάστοτε υποκείμενο ζει τη δική του μικροϊστορία, από το σημείο από το οποίο μπήκε έως τον προορισμό του, ενώ η έξοδος στους σταθμούς ή τις στάσεις είναι ταυτόχρονα και είσοδος στο αστικό δίκτυο, στα τοπόσημα της συλλογικής ή ατομικής μνήμης, στις ποικίλες εκδοχές του τόπου στο παρόν και στο παρελθόν. 

Τα μέσα μαζικής συγκοινωνίας συνδέονται στενά με τη μεγάλη πόλη (γι’ αυτό έχουμε κατά βάση τέτοια κείμενα μόνο στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη), είναι συνυφασμένα με τη μετακίνηση, τη διασκέδαση, την εργασία αλλά και τις σχέσεις που συνάπτονται μεταξύ των ανθρώπων. Η λογοτεχνία που τα θέτει στο επίκεντρό της αξιοποιεί τη χωροχρονική διάστασή τους και ανακατασκευάζει την πόλη και τον εαυτό εντός τους.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.