«Ονειρολόγιο», του Αλέξανδρου Ίσαρη - Στην επικράτεια του ονείρου

Τα όνειρα ως η εκτενέστερη (;) περιοχή της υποκειμενικής πραγματικότητας, μια μορφή προσωπικής ουτοπίας, ένας προσωπικός ου-τόπος σκοτεινός και ταυτόχρονα λαμπερός, καλύτερα ένας κλειστός ατομικός μετα-τόπος υπό την έννοια ότι στοιχεία από τον εξωτερικό κόσμο συνθέτουν ένα πρωτότυπο πεδίο που περιλαμβάνει όλες τις πληροφορίες του προσωπικού χωροχρόνου σύμφωνα με τις επιλογές και τους συσχετισμούς του εσωτερικού ανθρώπου. Εδώ κυριαρχούν η βούληση του εσωτερικού ανθρώπου απέναντι στις (συχνά απαγορευτικές) συνθήκες της εξωτερικής πραγματικότητας, η αποδόμηση του εσωτερικού ανθρώπου και η ανασύστασή του ως διαδικασία σύνθεσης πρωτότυπων εσωτερικών τοπίων, ενώ εντοπίζεται και πυκνή σκοτεινή ύλη συν-/αισθημάτων όπου προσεγγίζοντας διαλύεται ο εσωτερικός άνθρωπος. Με αυτές τις προϋποθέσεις, τα όνειρα λειτουργούν ως δομικά υλικά ιδιαίτερης αντοχής για την οργάνωση του ανά χείρας βιβλίου του Αλέξανδρου Ίσαρη υπό τον τίτλο ακριβώς Ονειρολόγιο.

Εδώ κυριαρχούν η βούληση του εσωτερικού ανθρώπου απέναντι στις (συχνά απαγορευτικές) συνθήκες της εξωτερικής πραγματικότητας, η αποδόμηση του εσωτερικού ανθρώπου και η ανασύστασή του ως διαδικασία σύνθεσης πρωτότυπων εσωτερικών τοπίων, ενώ εντοπίζεται και πυκνή σκοτεινή ύλη συν-/αισθημάτων όπου προσεγγίζοντας διαλύεται ο εσωτερικός άνθρωπος.

Καθώς ακολουθούμε τη δημιουργική, συνεπή, επιλεκτική διαδρομή του Αλέξανδρου Ίσαρη, έχουμε κατά καιρούς συναντήσει ιδιαιτέρως αξιόλογα τεκμήρια λογοτεχνικής παραγωγής πρωτίστως στον χώρο της σύγχρονης ποίησης, όπως αποδίδει η συγχρονία του συγκεντρωτικού τόμου Εγώ ένας ξένος – Ποιήματα 1967-2011 (2013), που συμπληρώνονται από ενδιαφέρουσες εφαρμογές σε ό,τι αφορά τον δημιουργικό λόγο στον χώρο της πεζογραφίας, όπως αναγνωρίζουμε στα αφηγηματικά έργα: Ανάμεσά τους η μουσική (1991), Βίνκελμαν ή το πεπρωμένο (2010), Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς (2012), ενώ σε παραπληρωματική προς όλα αυτά σχέση βρίσκεται και η μεταφραστική επί μακρά σειρά ετών δραστηριότητά του.

Η αισθητική και σημασιολογική οικονομία που εντοπίζουμε στη μέχρι τώρα λογοτεχνική παραγωγή του Αλέξανδρου Ίσαρη προσδιορίζει και τον χαρακτήρα του κειμενικού κόσμου στο Ονειρολόγιο ως σύνθεση σαράντα έξι, σύντομων ή εκτενών αφηγηματικών κειμένων, όπου παρεμβάλλονται και κείμενα με δομή διαλόγου. Την είσοδο στον κόσμο του βιβλίου ορίζει εκτενές κείμενο ως προληπτική δήλωση προθετικότητας του συγγραφέα σε ό,τι αφορά την προέλευση και την οργάνωση του υλικού που είχε στη διάθεσή του. Το εν προκειμένω υλικό των ονείρων (φαίνεται να) αποτελεί τη θεματική κοιτίδα για την εξέλιξη σημασιολογικών και αισθητικών πεδίων που αντιπροσωπεύουν μία ακόμα περίπτωση τεκμηρίων δημιουργικής γραφής, σύμφωνα με την ευρηματικότητα και τη συνδυαστική ικανότητα του συγγραφέα.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Αλέξανδρος Ίσαρης βρίσκει την ευκαιρία να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που προσφέρει ο χαρακτήρας των ονείρων με τις χωροχρονικές ανατροπές, με το στοιχείο του απροσδόκητου, με την παραβίαση της κοινής λογικής. Κατά συνέπεια κατορθώνει να προσδώσει ιδιαίτερους προσανατολισμούς στη διαχείριση ζητημάτων που αποτελούν ισοτοπίες στην ανάπτυξη του κειμενικού του σύμπαντος, όπως είναι η διαρκής συνομιλία ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, το δίπτυχο έρως-φιλία ως βασική σταθερά στο πλαίσιο των ποικίλων και συχνά μεταβλητών διαπροσωπικών σχέσεων, η ροή του προσωπικού και του γενικού χρόνου, η μνήμη και η λήθη ως διελκυστίνδες ισορροπιών σε ό,τι αφορά την επιλεκτική τακτοποίηση δεδομένων από το προσωπικό παρελθόν, ο διάλογος του σώματος με την ψυχή, η δυναμική του εσωτερικού ανθρώπου ως υπέρβαση του συμβατικού ανθρώπινου ορίου, το περιεχόμενο του ατομικού χωροχρόνου και η συμμετοχή της φαντασίας στη διαμόρφωσή του, η βούληση του εσωτερικού ανθρώπου σε σχέση με το κοινωνικό προσωπείο του, οι ανθρώπινες καταστάσεις.

Αυτά τα δεδομένα διεκπεραιώνει ο ήδη πολλαπλώς οικείος λόγος του Αλέξανδρου Ίσαρη: βιωματικός και κυρίως πλήρης συναισθήματος, απερίφραστος, στοχαστικός και αφοριστικός, πρωτίστως παραστατικός, ενισχυμένος με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες είναι φανερό ότι υποχωρεί η προσωπική (σύμφωνα με τα όνειρα του Αλέξανδρου Ίσαρη), βιωματική διάσταση των κειμένων και προβάλλεται χαρακτήρας δημιουργικού λόγου με γενική εφαρμογή και ως εκ τούτου με γενικό ενδιαφέρον. Αυτά τα δεδομένα διεκπεραιώνει ο ήδη πολλαπλώς οικείος λόγος του Αλέξανδρου Ίσαρη: βιωματικός και κυρίως πλήρης συναισθήματος, απερίφραστος, στοχαστικός και αφοριστικός, πρωτίστως παραστατικός, ενισχυμένος με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας που προσδιορίζει τη δομική οικονομία στα αφηγηματικά μέρη και όχι μόνον στους διαλόγους. Την αισθητική αντίληψη του Αλέξανδρου Ίσαρη δηλώνει και εδώ η αξιοποίηση του φαινομένου της μεταφοράς. Π.χ.: «το σώμα μου μεταμορφώθηκε σε σπαράγματα μνήμης», «Τα αεροπλάνα που διαιρούσαν τον αέρα», «Διέσχισα το Πέλαγος του Χρόνου και του Χώρου», «άρχισε να ψιχαλίζει στην ψυχή μου ένας κόκκινος ύπνος που έπεφτε από ψηλά».

Ιδιαίτερο πάντως ενδιαφέρον εξασφαλίζει η αναγνώριση των γραμματικών εικόνων, οι οποίες με τη συνδρομή και της μεταφοράς αποδίδουν κειμενικά γεγονότα ως σύνθεση ποικίλων λεπτομερειών από το περιεχόμενο των ονείρων, με τον προϋποτιθέμενο αυτονόητο συνδυασμό διαύλων που αντιπροσωπεύουν οι ποικίλες αποκλίσεις από την αντικειμενική πραγματικότητα. Στο πλαίσιο αυτό εντοπίζουμε εντυπωσιακές προσωπογραφίες και ομαδικά πορτρέτα με έντονη συναισθηματική φόρτιση και με ποικίλη θεματική, σύμφωνα με επιλογές του Αλέξανδρου Ίσαρη από το προσωπικό του απόθεμα βιωματικού και γνωστικού υλικού. Εδώ δεσπόζουσα θέση έχουν οι νεκροί: Οι γονείς (κυρίως η μητέρα), μέλη της ευρύτερης οικογένειας, αυτόχειρες λαμπεροί παράγοντες του πολιτισμικού γίγνεσθαι, νεκροί ξυπόλυτοι με πόδια ριζωμένα στο χώμα. Εντοπίζονται επίσης ποικίλοι ανθρώπινοι τύποι και χαρακτήρες από θεατρικά έργα. Την εστίαση πάντως κατέχουν αυτοπροσωπογραφίες του συγγραφέα-πρωτοπρόσωπου αφηγητή στο πλαίσιο της απόδοσης λεπτομερειών από τον ατομικό του χωροχρόνο.

Οι γραμματικές εικόνες με αυτό το περιεχόμενο προβάλλονται σε φόντο που αποτελεί μια σχεδόν μπαρόκ σύνθεση στοιχείων από το αντικειμενικό περιβάλλον, όπως αποδίδει αυτά η βιωματική πρόσληψη του εσωτερικού ανθρώπου: Άδεια δωμάτια, μακρόστενα δωμάτια, δωμάτια με παλιά αντικείμενα, μεγάλα δωμάτια με ρολόγια, ψηλοτάβανες κάμαρες, ένα διαμέρισμα στο Βερολίνο, μια αίθουσα αναμονής σε νοσοκομείο. Διώροφα σπίτια, παλιές πολυκατοικίες, ένα σπίτι στην πλαγιά του λόφου, ένα εβραϊκό χοροδιδασκαλείο, ένα χαμάμ. Πόλεις και δάση. Λίμνες με πανσέληνο και με διπλά φεγγάρια, άγνωστα νησιά και τα μυστικά στον βυθό της θάλασσας. Λιθόστρωτοι δρόμοι και λιθόστρωτοι σκεπαστοί διάδρομοι. Αχανείς κήποι με ανδριάντες ποιητών, πλατείες και νεκροταφεία. Τοπία με βράχους, κερκυραϊκά τοπία και το Πλατάνενχοφ στην Εύβοια. Η Μονεμβασιά, η Ιθάκη, η Ζάκρος. Η Κορνίς στην Αλεξάνδρεια και το Καφέ Λάντμαν στη Βιέννη.

Η Μονεμβασιά, η Ιθάκη, η Ζάκρος. Η Κορνίς στην Αλεξάνδρεια και το Καφέ Λάντμαν στη Βιέννη. Στη σύνθεση των κειμενικών τοπίων εμπλέκονται ποικίλα μοτίβα ως δίαυλοι για τη διέλευση βιωματικού υλικού.

Στη σύνθεση αυτών των κειμενικών τοπίων εμπλέκονται ποικίλα μοτίβα ως δίαυλοι για τη διέλευση βιωματικού υλικού, όπως: σκιές, βροχή και ήλιος, φως και σκοτάδι (μια ενδιαφέρουσα κειμενική εφαρμογή για το κιαροσκούρο), άγγελοι, ένα φτερωτό άτι, ζωντανοί και πέτρινοι ελέφαντες, τίγρεις, ελάφια, ο σκύλος Λουκάς, ο σκύλος Τρύφων και η γάτα Κλεοπάτρα, περιστέρια σε παλιό καμπαναριό, ένα φίδι, δέντρα, ακόμα: ένα κομμένο κεφάλι που προσαρμόζεται στη θέση του, ένα κομμένο χέρι που αντιδρά στα ανθρώπινα αισθήματα, μάτια-περιστρεφόμενοι κύλινδροι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το μοτίβο των μεταμορφώσεων, όπως: άνθρωπος μεταμορφώνεται σε παγώνι ή σε σύννεφο ή αποκτά φτερά, κρυμμένα μυστικά μεταμορφώνονται σε πεταλούδες, κάμπιες και κυκλάμινα, ένα αεροπλάνο μεταμορφώνεται σε λευκό περιστέρι, μια μάζα σε κλουβί μεταμορφώνεται σε γυναίκα, μια τεράστια σαλαμάνδρα μεταμορφώνεται σε σαύρα. Υπ’ αυτές τις συνθήκες είναι αναμενόμενο να αναγνωρίσουμε και τον εικαστικό Αλέξανδρο Ίσαρη σε ό,τι αφορά την παραστατική απόδοση των σημαινομένων στο βιβλίο.

Προς επιπλέον ενίσχυση αυτής της απόδοσης εδώ εμπλέκονται πρόσωπα και πράγματα από το ευρύ, ποικιλόμορφο και πολυφωνικό πεδίο της τέχνης, όπου μεταξύ άλλων συνυπάρχουν και διασταυρώνουν με τον συγγραφέα-πρωτοπρόσωπο αφηγητή τις κειμενικές διαδρομές τους ο Κ. Π. Καβάφης, ο Κώστας Καρυωτάκης, η Πηνελόπη Δέλτα, ο Γιώργος Χειμωνάς, ο Ουίλλιαμ Μπλέικ, ο Γκέοργκ Τρακλ, ο Φραντς Κάφκα, ο Στέφαν Γκεόργκε, ο Ρόμπερτ Μούζιλ, ο Στέφαν Τσβάιχ, ο Τόμας Μπέρνχαρντ, η Βιρτζίνια Γουλφ, η Σύλβια Πλαθ, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, ο Αντόν Τσέχωφ (ανάμεσά τους έχει θέση και μια αναφορά στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο), περαιτέρω: ο Φραντς Σούμπερτ, ο Βιντσέντσο Μπελλίνι, ο Φρεντερίκ Σοπέν, ο Εκτόρ Μπερλιόζ, ο Καρλ Ορφ, η Μαρία Κάλλας (αλλά και η μητέρα με το μαντολίνο της), ακόμα: ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς (εδώ έχουμε μια ενδιαφέρουσα δημιουργική ανάγνωση για τον πίνακα Η κεφαλή της Μέδουσας), ο Βίνσεντ βαν Γκογκ και ο Χρήστος Μποκόρος, επίσης: ο Αντρέι Ταρκόφσκι.

Η προσδιοριστική συμμετοχή παραγόντων της τέχνης με ιδιαίτερο σημασιολογικό και αισθητικό αντίκρισμα, και με φευγαλέα ή μονιμότερη παρουσία στη σύνθεση του συγκεκριμένου κειμενικού κόσμου συνιστά βεβαίως ομολογία εκλεκτικών συγγενειών και ανάπτυξη προσωπικής μυθολογίας με επιλεκτική επισήμανση πληροφοριών, κυρίως όμως δηλώνει βιωματική σχέση με τις ποικίλες εκφάνσεις της τέχνης, αποθησαυρισμένη στη βαθειά δεξαμενή του συνειδησιακού υλικού, που προσδιορίζει τόσο την ποιότητα του συγγραφέα δημιουργού στη διάσταση του εσωτερικού ανθρώπου όσο και την ποιότητα του κοινωνικού προσωπείου του.

Ο Αλέξανδρος Ίσαρης για άλλη μια φορά έχει οργανώσει μια θεματική σύνθεση υψηλής αισθητικής. Η σύνθεση αυτή κατάγεται εμφανώς από τις ιδιωτικές περιοχές των ονείρων με τη διαστρωμάτωση των ατομικών συναισθημάτων. Η κινητοποίηση όμως των διεργασιών που προσδιορίζουν τη σταθερή λειτουργία του δημιουργικού εργαστηρίου του συγγραφέα επιτρέπει στη σύνθεση αυτή να αποκαλύψει και μια προσληπτική δυνατότητα που εξασφαλίζει στην ευρύτερη κοινότητα των αναγνωστών ευκαιρίες για ελεύθερη περιήγηση στα όρια ανάμεσα στην αντικειμενική πραγματικότητα και στον υποκειμενικό, εντέλει κειμενικό κόσμο του Αλέξανδρου Ίσαρη.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. 

*Στην κεντρική εικόνα: Όνειρα (1990), του Akira Kurosawa.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Μία εβδομάδα μετά το θάνατο της μητέρας μου, την είδα στον ύπνο μου να στέκεται όρθια δίπλα στο κρεβάτι μου. Φορούσε ένα κίτρινο φουστάνι, ενώ τα χείλη και τα μάτια ήταν έντονα βαμμένα. Στα χέρια της κρατούσε ένα μικρό ξύλινο κουτί με περίτεχνες διακοσμήσεις. Τη στιγμή που έλεγε “Αυτό το κουτί είναι για σένα”, ένιωσα κάποια άγνωστη δύναμη να σφίγγει τους αστραγάλους, τα γόνατα, τη μέση και το στήθος μου. Όταν έφτασε στο λαιμό μου, φώναξα “βοήθεια”. Τότε η μητέρα μου έγινε ένα βιολετί σύννεφο που έσβησε σιγά σιγά».

---

Ονειρολόγιο

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΙΣΑΡΗ