alt

Για το μυθιστόρημα της Κωνσταντίας Σωτηρίου «Φωνές από χώμα» (εκδ. Πατάκης).

Όµως εγιώ εν µιλώ. Έµαθα την τέγνη να µεν αθθυµούµαι. Τζιαι να µε αξιώσει ο Θεός ώσπου να πεθάνω να µάθω τζιαι την τέγνη του να ξηχάνεις. Αλλά τζιείνον λαλούν εν το πιο δύσκολο, εν πιο µεγάλη τέγνη να ξεχάνεις. Εγιώ µόνο να µεν θυµούµαι έµαθα. Κ. Σωτηρίου, Φωνές από χώμα.

Της Χρύσας Φάντη

Δύο περίπου χρόνια μετά την έκδοση του βραβευμένου μυθιστορήματός της Η Αϊσέ πάει διακοπές, η Κωνσταντία Σωτηρίου επανέρχεται με το Φωνές από χώμα, μια πρωτότυπη θεατρογενή μυθιστορία, στην οποία δεκατρείς γυναίκες καταθέτουν θραύσματα από γεγονότα που τις σημάδεψαν σε συνάφεια με την πολιτική κατάσταση της Κύπρου των δεκαετιών του ’50 και του ’60. Κυρίαρχη ανάμεσά τους η φωνή της Τουρκάλας πόρνης Τζεμαλιγιέ (ιστορικό πρόσωπο), η δολοφονία της οποίας έμελλε να πυροδοτήσει μια σειρά από αιματηρά επεισόδια, γνωστά ως «μαύρη περίοδος» του ’63.

Πώς όμως να περιγραφεί, ερμηνευτεί, επικριθεί ή δικαιωθεί μια ζωή; [...] Πώς περιγράφεται η αφανής ζωή μιας γυναίκας ξένης και στιγματισμένης; Πώς (γενικά) περιγράφεται μια ζωή;

Όπως πληροφορούμαστε από τον κυπριακό Τύπο της περιόδου (στοιχεία από τον οποίον έχει χρησιμοποιήσει η συγγραφέας προκειμένου να υφάνει τον μύθο της), στις 21 Δεκεμβρίου 1963, αυτοκίνητο στο οποίο επέβαιναν Τουρκοκύπριοι ανακόπηκε από αστυνομικούς στην περιοχή του Ταχτακαλά στην παλιά Λευκωσία. Νεκρός o Ζεκή Χαλήλ, 25 ετών, και σοβαρά τραυματισμένη η Σαλιχέ Χασάν, γνωστή ως Τζεμαλιγιέ, 35 ετών, που θα πεθάνει το ίδιο βράδυ στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Οι αστυνομικοί είχαν πληροφορίες πως οι επιβαίνοντες Τουρκοκύπριοι ήταν μέλη της ΤΜΤ και μετέφεραν όπλα.

«Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα δάσος τόσο αχανές που κανείς πια δεν θυμόταν ότι απαρτιζόταν από δέντρα» γράφει ο Μπόρχες, για να υπογραμμίσει την αξία της ατομικής βιωματικής ανάκλησης στο δοκίμιό του για τον ποιητή Ουίτμαν (Χ.Λ. Μπόρχες, Δοκίμια, «Ο άλλος Ουίτμαν», μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πατάκης). Πώς όμως να περιγραφεί, ερμηνευτεί, επικριθεί ή δικαιωθεί μια ζωή, και μάλιστα μια ζωή αφανής ─ είτε πρόκειται για τη δική μας είτε για μιας γυναίκας που ποτέ δεν γνωρίσαμε; Πώς περιγράφεται η αφανής ζωή μιας γυναίκας ξένης και στιγματισμένης; Πώς (γενικά) περιγράφεται μια ζωή;

δεν έπρεπε ποτέ να σταθώ μπροστά σου τόσο γυμνή Ζεκή, δεν έπρεπε ποτέ να σε αφήσω να με δεις τόσο πολύ, δεν είναι πάντα καλό να αφήνεις τον άλλο να δει, δεν έπρεπε να σε αφήσω να δεις τόσο πολύ.

Αν Ουίτμαν και Μπόρχες στο ερώτημα «Πώς να αποτυπωθεί μια ζωή» δηλώνουν προβληματισμό (είτε πρόκειται για αυτοβιογραφία είτε για τη βιογραφία κάποιου γνωστού ή αγαπημένου προσώπου), μπορούμε να αναλογιστούμε όχι μόνο τη σημασία αλλά και τη δυσκολία στο να αποδοθεί η φωνή και προπαντός ο θάνατος και η σιωπή μιας άγνωστης Τουρκάλας πόρνης όπως ήταν η Σαλιχέ Χασάν∙ επίτευγμα που η Σωτηρίου δίνοντας έμφαση στο ελάχιστο και αναγνωρίζοντας σε αυτό το ελάχιστο τη μόνη δυνατή «μυθιστορηματική συνέπεια», με διαισθητικότητα και εμβρίθεια φέρνει σε πέρας.

Η συγγραφέας, μπροστά στο χάος μιας παράλογης και αδιέξοδης πολιτικής βίας, προτάσσει το υποκείμενο με τη δική του μοναδική αλήθεια.

Η συγγραφέας, μπροστά στο χάος μιας παράλογης και αδιέξοδης πολιτικής βίας, προτάσσει το υποκείμενο με τη δική του μοναδική αλήθεια. «Αντί για το δάσος» εστιάζει «στο ξεχασμένο δέντρο», στοχεύοντας το σύνολο των Κυπρίων συμπατριωτισσών και συμπατριωτών της:

... μου σφίγγει με τα δάκτυλα τα δόντια μου, μάσησε μου λέει τις λέξεις σου Τζεμαλιγιέ, φάε να χορτάσεις και με κοιτάζει ύστερα με αγωνία να μην τις φτύσω, με κοιτάζει να δει κι εγώ καταπίνω την Volkan και την Taksim και την Anavatan*, καταπίνω τις λέξεις μου επειδή ο Ζεκή με ταΐζει μαζί με τα νέα γράμματα αγάπη.

Στο Φωνές από χώμα οι φωνές των δεκατριών γυναικών, που μοιάζουν άλλοτε να θρηνούν κι άλλοτε να μονολογούν, άμεσες, βιωματικές, ασθμαίνουσες, αποσπασματικές, λειτουργούν ως άλλος αρχαίος χορός με κορυφαία τραγωδό την Τζεμαλιγιέ. Αν και υποταγμένες στη μοίρα τους, οι εν κρυπτώ καταθέσεις τους για τον κόσμο, την πολιτική, τους πολιτικούς τους ταγούς και τις όποιες πράξεις ή απραξίες τους, σε μια Κύπρο που μαίνεται από την έριδα, είναι ρηξικέλευθες.

Τούτοι της ΤΜΤ ήταν κατζιοί πολλά. Εκάμαν τζαι τούτοι κάμποσα. Ακούεις ούτε τζαι τους δικούς τους εν τους αφήναν να φύουν που την οργάνωση. Όποιος έμπαινεν εν ημπόρεν να φύει. Μια φορά της ΤΜΤ, εμεινίσκες δικός τους για πάντα.

Οι αλήθειες τους, επωασμένες μέσα σ’ αυτόν τον αμιγώς γυναικείο μικρόκοσμο, κάτω από την πίεση και τον σκληρό ανταγωνισμό ενός ισχυρότερου και ανδροκρατούμενου, θα εξωθούνται συνεχώς είτε σε οδυνηρή μετάλλαξη είτε στη σιωπή και τον αφανισμό.

Οι δεκατρείς αυτές γήινες μούσες, στις επίσημα διατυπωμένες θέσεις των αντιμαχομένων μερών αντιπαραβάλλουν τις «κατ’ ιδίαν» αφηγήσεις τους, ξεδιαλύνοντας ιστορικές στρεβλώσεις και μυθεύματα δεκαετιών. Οι ζωές τους, μακριά από τις πολεμικές ιαχές και το ρευστό και θαμπό παιάνα των «υπερεθνικοφρόνων» αρσενικών σειρήνων, προτιμούν να υπηρετούν άλλοτε απόλυτα συνειδητά κι άλλοτε εντελώς ασυνείδητα τη γόνιμη ορφική σιγουριά της γης. Οι μαρτυρίες τους περισσότερο συγγενεύουν με το πνεύμα μιας Δήμητρας και ενός Διονύσου παρά με το εριστικό πνεύμα ενός Άρη. Οι αλήθειες τους όμως, επωασμένες μέσα σ’ αυτόν τον αμιγώς γυναικείο μικρόκοσμο, κάτω από την πίεση και τον σκληρό ανταγωνισμό ενός ισχυρότερου και ανδροκρατούμενου, θα εξωθούνται συνεχώς είτε σε οδυνηρή μετάλλαξη είτε στη σιωπή και τον αφανισμό. Συγκλονιστικό το παραμύθι της Γκιουλ Μπαχάρ και το «μαύρο σήμερα» των κοριτσιών του κερχανέ σε συσχέτιση με το σύγχρονο «παραμύθι» της Τζαμαλιγιέ για τη Ζεχρά, αυθεντική και πολύπλευρη η απόδοση της αμφισημίας και του σωματικού και ψυχικού κατακερματισμού τους, είτε αυτός αποτυπώνεται με φόντο ένα μικροαστικό σπίτι νοικοκυραίων στη Λευκωσία είτε από κουβέντες τους σε κάποιο τούρκικο μαχαλά, αυλή ή σογιουκλούκ (χαμάμ).

Η συγγραφέας, μέσα από τη φωνή τόσο της Τζεμαλιγιέ όσο και των υπολοίπων γυναικών, μιλά χωρίς ρητορείες, με λόγο που σπαράσσεται αλλά δεν κραυγάζει. Χαμηλόφωνα προκλητική και απροκάλυπτα αποκαλυπτική, δεν ξεπέφτει πουθενά στο μελόδραμα. Αποφεύγοντας πολύπλοκα διανοητικά σχήματα εστιάζει στη λεπτομέρεια για να φωτίσει ποικιλότροπα και προπαντός σφαιρικά και αμερόληπτα ένα από τα πιο μελανά κομμάτια της σύγχρονης ιστορίας του νησιού της: ένα ζευγάρι ψιλοτάκουνες κόκκινες γόβες στην επίμαχη σκηνή της συμπλοκής, ένα τίποτα που όμως θα γίνει η αφορμή για να φουντώσει η επιθετικότητα και το μένος των Ελληνοκύπριων γυναικών εναντίον της Τζεμαλιγιέ, προκαλώντας μια ώρα αρχύτερα τον θάνατό της.

Συνοψίζοντας θα λέγαμε πως το Φωνές από χώμα αποτελεί ένα μυθιστόρημα διακριτό για την πρωτοτυπία, την τόλμη και την ωριμότητα της γραφής του. Πρωτοπρόσωπος και πολυφωνικός ο λόγος του, με δραματική ένταση και όπλο τις επαναλήψεις της προφορικότητας, τις γνήσιες ρεαλιστικές αναφορές αλλά και «φέτες» από λαϊκά παραμύθια και δοξασίες αρχέγονες, ακόμη και δεισιδαιμονίες, ζωντανός χάρη στο κυπριακό του ιδίωμα και το ξεχωριστό του ηχόχρωμα ─κάτι μεταξύ ιστορικής μαρτυρίας και μύχιας εξομολόγησης─, στοχεύει κατευθείαν στην καρδιά του αναγνώστη. Πολύ καλοί οι τίτλοι, απαραίτητο και διαφωτιστικό το γλωσσάρι που συνοδεύει την έκδοση.

* Η ΧΡΥΣΑ ΦΑΝΤΗ είναι συγγραφέας.

anavatan: μητέρα πατρίδα, vatan: πατρίδα, volkan: ηφαίστειο και η πρόδρομος οργάνωση της ΤΜΤ, taksim: διχοτόμηση.
** Κεντρική φωτογραφία: Λεπτομέρεια από τον πίνακα One for all, All for one της J.J. Mnisi.
 
altΦωνές από χώμα
Κωνσταντία Σωτηρίου
Πατάκης 2017
Σελ. 96, τιμή εκδότη €7,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑΣ ΣΩΤΗΡΙΟΥ

 
 
 
 
 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Για το τελευταίο βιβλίο της Κατερίνας Ζαρόκωστα, η οποία έφυγε χθες από τη ζωή στα εβδομήντα της χρόνια, τη συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη).

Της Έλενας Χουζούρη

Τρία χρόνια μετά το μυθιστόρημά της Οι αδελφές Ραζή ...

Θηριόμορφοι, της Έλενας Μαρούτσου – το θηρίο μέσα μας

Θηριόμορφοι, της Έλενας Μαρούτσου – το θηρίο μέσα μας

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Μαρούτσου «Θηριόμορφοι» (εκδ. Πόλις). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της Laura Makabresku. Η παρουσία πτηνών και ζώων στις συνθέσεις της Πολωνής φωτογράφου είναι βασική συνιστώσα του ύφους της. 

Της Διώνης Δημητριάδου

...
Ο τελευταίος φύλακας, του Δημήτρη Οικονόμου – υπέρ βωμών και εστιών

Ο τελευταίος φύλακας, του Δημήτρη Οικονόμου – υπέρ βωμών και εστιών

Για το μυθιστόρημα του Δημήτρη Οικονόμου «Ο τελευταίος φύλακας» (εκδ. Ίκαρος). Στην κεντρική εικόνα φωτογραφία της Βούλας Παπαϊωάννου με τίτλο «Η λίμνη των Ιωαννίνων» - 1960 © Συλλογή Μουσείου Μπενάκη.

Της Χριστίνας Μουκούλη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Πέθανε, σαν σήμερα, στις 21 Ιανουαρίου 1950 ο Τζορτζ Όργουελ. Ο Βρετανός συγγραφέας, κριτικός και δημοσιογράφος Έρικ Άρθουρ Μπλερ γεννήθηκε το 1903. Έμεινε στην ιστορία για την αιχμηρή κριτική που άσκησε σε κάθε είδους ολοκληρωτισμό με τα έργα του «Η φάρμα των ζώων» και «1984».

Επιμέλεια: Book P...

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Έντεκα συναντήσεις – Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο» (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ένα υβριδικό βιβλίο, που δεν είναι δοκίμιο, δεν είναι αυτοβιογραφία, δεν είναι συλλογή συνεντεύξεων, δεν ...

Ο εξαίσιος ίλιγγος (διήγημα)

Ο εξαίσιος ίλιγγος (διήγημα)

Έφτασε στο Παρίσι στις δώδεκα το μεσημέρι. Ο καιρός ήταν καλός, ο ήλιος έλαμπε αλλά το κρύο ήταν τσουχτερό. Με το που κατέβηκε στην αποβάθρα του σταθμού έβγαλε τον χάρτη από τον σάκο της για να προσανατολιστεί.

Της Νατάσας Χολιβάτου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Ιανουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Πέθανε ο αγαπητός σε Ελλάδα και Γαλλία συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης

Σε ηλικία 77 ετών και έπειτα από μακροχρόνια ασθένεια, πέθανε ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης, όπως έγινε γνωστό από τον εκδοτικό του οίκο, τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ