Όμως εγιώ εν μιλώ

Πώς όμως να περιγραφεί, ερμηνευτεί, επικριθεί ή δικαιωθεί μια ζωή; [...] Πώς περιγράφεται η αφανής ζωή μιας γυναίκας ξένης και στιγματισμένης; Πώς (γενικά) περιγράφεται μια ζωή;

Όπως πληροφορούμαστε από τον κυπριακό Τύπο της περιόδου (στοιχεία από τον οποίον έχει χρησιμοποιήσει η συγγραφέας προκειμένου να υφάνει τον μύθο της), στις 21 Δεκεμβρίου 1963, αυτοκίνητο στο οποίο επέβαιναν Τουρκοκύπριοι ανακόπηκε από αστυνομικούς στην περιοχή του Ταχτακαλά στην παλιά Λευκωσία. Νεκρός o Ζεκή Χαλήλ, 25 ετών, και σοβαρά τραυματισμένη η Σαλιχέ Χασάν, γνωστή ως Τζεμαλιγιέ, 35 ετών, που θα πεθάνει το ίδιο βράδυ στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Οι αστυνομικοί είχαν πληροφορίες πως οι επιβαίνοντες Τουρκοκύπριοι ήταν μέλη της ΤΜΤ και μετέφεραν όπλα.

«Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα δάσος τόσο αχανές που κανείς πια δεν θυμόταν ότι απαρτιζόταν από δέντρα» γράφει ο Μπόρχες, για να υπογραμμίσει την αξία της ατομικής βιωματικής ανάκλησης στο δοκίμιό του για τον ποιητή Ουίτμαν (Χ.Λ. Μπόρχες, Δοκίμια, «Ο άλλος Ουίτμαν», μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πατάκης). Πώς όμως να περιγραφεί, ερμηνευτεί, επικριθεί ή δικαιωθεί μια ζωή, και μάλιστα μια ζωή αφανής ─ είτε πρόκειται για τη δική μας είτε για μιας γυναίκας που ποτέ δεν γνωρίσαμε; Πώς περιγράφεται η αφανής ζωή μιας γυναίκας ξένης και στιγματισμένης; Πώς (γενικά) περιγράφεται μια ζωή;

… δεν έπρεπε ποτέ να σταθώ μπροστά σου τόσο γυμνή Ζεκή, δεν έπρεπε ποτέ να σε αφήσω να με δεις τόσο πολύ, δεν είναι πάντα καλό να αφήνεις τον άλλο να δει, δεν έπρεπε να σε αφήσω να δεις τόσο πολύ.

Αν Ουίτμαν και Μπόρχες στο ερώτημα «Πώς να αποτυπωθεί μια ζωή» δηλώνουν προβληματισμό (είτε πρόκειται για αυτοβιογραφία είτε για τη βιογραφία κάποιου γνωστού ή αγαπημένου προσώπου), μπορούμε να αναλογιστούμε όχι μόνο τη σημασία αλλά και τη δυσκολία στο να αποδοθεί η φωνή και προπαντός ο θάνατος και η σιωπή μιας άγνωστης Τουρκάλας πόρνης όπως ήταν η Σαλιχέ Χασάν∙ επίτευγμα που η Σωτηρίου δίνοντας έμφαση στο ελάχιστο και αναγνωρίζοντας σε αυτό το ελάχιστο τη μόνη δυνατή «μυθιστορηματική συνέπεια», με διαισθητικότητα και εμβρίθεια φέρνει σε πέρας.

Η συγγραφέας, μπροστά στο χάος μιας παράλογης και αδιέξοδης πολιτικής βίας, προτάσσει το υποκείμενο με τη δική του μοναδική αλήθεια.

Η συγγραφέας, μπροστά στο χάος μιας παράλογης και αδιέξοδης πολιτικής βίας, προτάσσει το υποκείμενο με τη δική του μοναδική αλήθεια. «Αντί για το δάσος» εστιάζει «στο ξεχασμένο δέντρο», στοχεύοντας το σύνολο των Κυπρίων συμπατριωτισσών και συμπατριωτών της:

... μου σφίγγει με τα δάκτυλα τα δόντια μου, μάσησε μου λέει τις λέξεις σου Τζεμαλιγιέ, φάε να χορτάσεις και με κοιτάζει ύστερα με αγωνία να μην τις φτύσω, με κοιτάζει να δει κι εγώ καταπίνω την Volkan και την Taksim και την Anavatan*, καταπίνω τις λέξεις μου επειδή ο Ζεκή με ταΐζει μαζί με τα νέα γράμματα αγάπη.

Στο Φωνές από χώμα οι φωνές των δεκατριών γυναικών, που μοιάζουν άλλοτε να θρηνούν κι άλλοτε να μονολογούν, άμεσες, βιωματικές, ασθμαίνουσες, αποσπασματικές, λειτουργούν ως άλλος αρχαίος χορός με κορυφαία τραγωδό την Τζεμαλιγιέ. Αν και υποταγμένες στη μοίρα τους, οι εν κρυπτώ καταθέσεις τους για τον κόσμο, την πολιτική, τους πολιτικούς τους ταγούς και τις όποιες πράξεις ή απραξίες τους, σε μια Κύπρο που μαίνεται από την έριδα, είναι ρηξικέλευθες.

Τούτοι της ΤΜΤ ήταν κατζιοί πολλά. Εκάμαν τζαι τούτοι κάμποσα. Ακούεις ούτε τζαι τους δικούς τους εν τους αφήναν να φύουν που την οργάνωση. Όποιος έμπαινεν εν ημπόρεν να φύει. Μια φορά της ΤΜΤ, εμεινίσκες δικός τους για πάντα.

Οι αλήθειες τους, επωασμένες μέσα σ’ αυτόν τον αμιγώς γυναικείο μικρόκοσμο, κάτω από την πίεση και τον σκληρό ανταγωνισμό ενός ισχυρότερου και ανδροκρατούμενου, θα εξωθούνται συνεχώς είτε σε οδυνηρή μετάλλαξη είτε στη σιωπή και τον αφανισμό.

Οι δεκατρείς αυτές γήινες μούσες, στις επίσημα διατυπωμένες θέσεις των αντιμαχομένων μερών αντιπαραβάλλουν τις «κατ’ ιδίαν» αφηγήσεις τους, ξεδιαλύνοντας ιστορικές στρεβλώσεις και μυθεύματα δεκαετιών. Οι ζωές τους, μακριά από τις πολεμικές ιαχές και το ρευστό και θαμπό παιάνα των «υπερεθνικοφρόνων» αρσενικών σειρήνων, προτιμούν να υπηρετούν άλλοτε απόλυτα συνειδητά κι άλλοτε εντελώς ασυνείδητα τη γόνιμη ορφική σιγουριά της γης. Οι μαρτυρίες τους περισσότερο συγγενεύουν με το πνεύμα μιας Δήμητρας και ενός Διονύσου παρά με το εριστικό πνεύμα ενός Άρη. Οι αλήθειες τους όμως, επωασμένες μέσα σ’ αυτόν τον αμιγώς γυναικείο μικρόκοσμο, κάτω από την πίεση και τον σκληρό ανταγωνισμό ενός ισχυρότερου και ανδροκρατούμενου, θα εξωθούνται συνεχώς είτε σε οδυνηρή μετάλλαξη είτε στη σιωπή και τον αφανισμό. Συγκλονιστικό το παραμύθι της Γκιουλ Μπαχάρ και το «μαύρο σήμερα» των κοριτσιών του κερχανέ σε συσχέτιση με το σύγχρονο «παραμύθι» της Τζαμαλιγιέ για τη Ζεχρά, αυθεντική και πολύπλευρη η απόδοση της αμφισημίας και του σωματικού και ψυχικού κατακερματισμού τους, είτε αυτός αποτυπώνεται με φόντο ένα μικροαστικό σπίτι νοικοκυραίων στη Λευκωσία είτε από κουβέντες τους σε κάποιο τούρκικο μαχαλά, αυλή ή σογιουκλούκ (χαμάμ).

Η συγγραφέας, μέσα από τη φωνή τόσο της Τζεμαλιγιέ όσο και των υπολοίπων γυναικών, μιλά χωρίς ρητορείες, με λόγο που σπαράσσεται αλλά δεν κραυγάζει. Χαμηλόφωνα προκλητική και απροκάλυπτα αποκαλυπτική, δεν ξεπέφτει πουθενά στο μελόδραμα. Αποφεύγοντας πολύπλοκα διανοητικά σχήματα εστιάζει στη λεπτομέρεια για να φωτίσει ποικιλότροπα και προπαντός σφαιρικά και αμερόληπτα ένα από τα πιο μελανά κομμάτια της σύγχρονης ιστορίας του νησιού της: ένα ζευγάρι ψιλοτάκουνες κόκκινες γόβες στην επίμαχη σκηνή της συμπλοκής, ένα τίποτα που όμως θα γίνει η αφορμή για να φουντώσει η επιθετικότητα και το μένος των Ελληνοκύπριων γυναικών εναντίον της Τζεμαλιγιέ, προκαλώντας μια ώρα αρχύτερα τον θάνατό της.

Συνοψίζοντας θα λέγαμε πως το Φωνές από χώμα αποτελεί ένα μυθιστόρημα διακριτό για την πρωτοτυπία, την τόλμη και την ωριμότητα της γραφής του. Πρωτοπρόσωπος και πολυφωνικός ο λόγος του, με δραματική ένταση και όπλο τις επαναλήψεις της προφορικότητας, τις γνήσιες ρεαλιστικές αναφορές αλλά και «φέτες» από λαϊκά παραμύθια και δοξασίες αρχέγονες, ακόμη και δεισιδαιμονίες, ζωντανός χάρη στο κυπριακό του ιδίωμα και το ξεχωριστό του ηχόχρωμα ─κάτι μεταξύ ιστορικής μαρτυρίας και μύχιας εξομολόγησης─, στοχεύει κατευθείαν στην καρδιά του αναγνώστη. Πολύ καλοί οι τίτλοι, απαραίτητο και διαφωτιστικό το γλωσσάρι που συνοδεύει την έκδοση.

* Η ΧΡΥΣΑ ΦΑΝΤΗ είναι συγγραφέας.

Φωνές από χώμα

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑΣ ΣΩΤΗΡΙΟΥ