alt

Για το μυθιστόρημα της Κωνσταντίας Σωτηρίου «Φωνές από χώμα» (εκδ. Πατάκης).

Όµως εγιώ εν µιλώ. Έµαθα την τέγνη να µεν αθθυµούµαι. Τζιαι να µε αξιώσει ο Θεός ώσπου να πεθάνω να µάθω τζιαι την τέγνη του να ξηχάνεις. Αλλά τζιείνον λαλούν εν το πιο δύσκολο, εν πιο µεγάλη τέγνη να ξεχάνεις. Εγιώ µόνο να µεν θυµούµαι έµαθα. Κ. Σωτηρίου, Φωνές από χώμα.

Της Χρύσας Φάντη

Δύο περίπου χρόνια μετά την έκδοση του βραβευμένου μυθιστορήματός της Η Αϊσέ πάει διακοπές, η Κωνσταντία Σωτηρίου επανέρχεται με το Φωνές από χώμα, μια πρωτότυπη θεατρογενή μυθιστορία, στην οποία δεκατρείς γυναίκες καταθέτουν θραύσματα από γεγονότα που τις σημάδεψαν σε συνάφεια με την πολιτική κατάσταση της Κύπρου των δεκαετιών του ’50 και του ’60. Κυρίαρχη ανάμεσά τους η φωνή της Τουρκάλας πόρνης Τζεμαλιγιέ (ιστορικό πρόσωπο), η δολοφονία της οποίας έμελλε να πυροδοτήσει μια σειρά από αιματηρά επεισόδια, γνωστά ως «μαύρη περίοδος» του ’63.

Πώς όμως να περιγραφεί, ερμηνευτεί, επικριθεί ή δικαιωθεί μια ζωή; [...] Πώς περιγράφεται η αφανής ζωή μιας γυναίκας ξένης και στιγματισμένης; Πώς (γενικά) περιγράφεται μια ζωή;

Όπως πληροφορούμαστε από τον κυπριακό Τύπο της περιόδου (στοιχεία από τον οποίον έχει χρησιμοποιήσει η συγγραφέας προκειμένου να υφάνει τον μύθο της), στις 21 Δεκεμβρίου 1963, αυτοκίνητο στο οποίο επέβαιναν Τουρκοκύπριοι ανακόπηκε από αστυνομικούς στην περιοχή του Ταχτακαλά στην παλιά Λευκωσία. Νεκρός o Ζεκή Χαλήλ, 25 ετών, και σοβαρά τραυματισμένη η Σαλιχέ Χασάν, γνωστή ως Τζεμαλιγιέ, 35 ετών, που θα πεθάνει το ίδιο βράδυ στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Οι αστυνομικοί είχαν πληροφορίες πως οι επιβαίνοντες Τουρκοκύπριοι ήταν μέλη της ΤΜΤ και μετέφεραν όπλα.

«Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα δάσος τόσο αχανές που κανείς πια δεν θυμόταν ότι απαρτιζόταν από δέντρα» γράφει ο Μπόρχες, για να υπογραμμίσει την αξία της ατομικής βιωματικής ανάκλησης στο δοκίμιό του για τον ποιητή Ουίτμαν (Χ.Λ. Μπόρχες, Δοκίμια, «Ο άλλος Ουίτμαν», μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πατάκης). Πώς όμως να περιγραφεί, ερμηνευτεί, επικριθεί ή δικαιωθεί μια ζωή, και μάλιστα μια ζωή αφανής ─ είτε πρόκειται για τη δική μας είτε για μιας γυναίκας που ποτέ δεν γνωρίσαμε; Πώς περιγράφεται η αφανής ζωή μιας γυναίκας ξένης και στιγματισμένης; Πώς (γενικά) περιγράφεται μια ζωή;

δεν έπρεπε ποτέ να σταθώ μπροστά σου τόσο γυμνή Ζεκή, δεν έπρεπε ποτέ να σε αφήσω να με δεις τόσο πολύ, δεν είναι πάντα καλό να αφήνεις τον άλλο να δει, δεν έπρεπε να σε αφήσω να δεις τόσο πολύ.

Αν Ουίτμαν και Μπόρχες στο ερώτημα «Πώς να αποτυπωθεί μια ζωή» δηλώνουν προβληματισμό (είτε πρόκειται για αυτοβιογραφία είτε για τη βιογραφία κάποιου γνωστού ή αγαπημένου προσώπου), μπορούμε να αναλογιστούμε όχι μόνο τη σημασία αλλά και τη δυσκολία στο να αποδοθεί η φωνή και προπαντός ο θάνατος και η σιωπή μιας άγνωστης Τουρκάλας πόρνης όπως ήταν η Σαλιχέ Χασάν∙ επίτευγμα που η Σωτηρίου δίνοντας έμφαση στο ελάχιστο και αναγνωρίζοντας σε αυτό το ελάχιστο τη μόνη δυνατή «μυθιστορηματική συνέπεια», με διαισθητικότητα και εμβρίθεια φέρνει σε πέρας.

Η συγγραφέας, μπροστά στο χάος μιας παράλογης και αδιέξοδης πολιτικής βίας, προτάσσει το υποκείμενο με τη δική του μοναδική αλήθεια.

Η συγγραφέας, μπροστά στο χάος μιας παράλογης και αδιέξοδης πολιτικής βίας, προτάσσει το υποκείμενο με τη δική του μοναδική αλήθεια. «Αντί για το δάσος» εστιάζει «στο ξεχασμένο δέντρο», στοχεύοντας το σύνολο των Κυπρίων συμπατριωτισσών και συμπατριωτών της:

... μου σφίγγει με τα δάκτυλα τα δόντια μου, μάσησε μου λέει τις λέξεις σου Τζεμαλιγιέ, φάε να χορτάσεις και με κοιτάζει ύστερα με αγωνία να μην τις φτύσω, με κοιτάζει να δει κι εγώ καταπίνω την Volkan και την Taksim και την Anavatan*, καταπίνω τις λέξεις μου επειδή ο Ζεκή με ταΐζει μαζί με τα νέα γράμματα αγάπη.

Στο Φωνές από χώμα οι φωνές των δεκατριών γυναικών, που μοιάζουν άλλοτε να θρηνούν κι άλλοτε να μονολογούν, άμεσες, βιωματικές, ασθμαίνουσες, αποσπασματικές, λειτουργούν ως άλλος αρχαίος χορός με κορυφαία τραγωδό την Τζεμαλιγιέ. Αν και υποταγμένες στη μοίρα τους, οι εν κρυπτώ καταθέσεις τους για τον κόσμο, την πολιτική, τους πολιτικούς τους ταγούς και τις όποιες πράξεις ή απραξίες τους, σε μια Κύπρο που μαίνεται από την έριδα, είναι ρηξικέλευθες.

Τούτοι της ΤΜΤ ήταν κατζιοί πολλά. Εκάμαν τζαι τούτοι κάμποσα. Ακούεις ούτε τζαι τους δικούς τους εν τους αφήναν να φύουν που την οργάνωση. Όποιος έμπαινεν εν ημπόρεν να φύει. Μια φορά της ΤΜΤ, εμεινίσκες δικός τους για πάντα.

Οι αλήθειες τους, επωασμένες μέσα σ’ αυτόν τον αμιγώς γυναικείο μικρόκοσμο, κάτω από την πίεση και τον σκληρό ανταγωνισμό ενός ισχυρότερου και ανδροκρατούμενου, θα εξωθούνται συνεχώς είτε σε οδυνηρή μετάλλαξη είτε στη σιωπή και τον αφανισμό.

Οι δεκατρείς αυτές γήινες μούσες, στις επίσημα διατυπωμένες θέσεις των αντιμαχομένων μερών αντιπαραβάλλουν τις «κατ’ ιδίαν» αφηγήσεις τους, ξεδιαλύνοντας ιστορικές στρεβλώσεις και μυθεύματα δεκαετιών. Οι ζωές τους, μακριά από τις πολεμικές ιαχές και το ρευστό και θαμπό παιάνα των «υπερεθνικοφρόνων» αρσενικών σειρήνων, προτιμούν να υπηρετούν άλλοτε απόλυτα συνειδητά κι άλλοτε εντελώς ασυνείδητα τη γόνιμη ορφική σιγουριά της γης. Οι μαρτυρίες τους περισσότερο συγγενεύουν με το πνεύμα μιας Δήμητρας και ενός Διονύσου παρά με το εριστικό πνεύμα ενός Άρη. Οι αλήθειες τους όμως, επωασμένες μέσα σ’ αυτόν τον αμιγώς γυναικείο μικρόκοσμο, κάτω από την πίεση και τον σκληρό ανταγωνισμό ενός ισχυρότερου και ανδροκρατούμενου, θα εξωθούνται συνεχώς είτε σε οδυνηρή μετάλλαξη είτε στη σιωπή και τον αφανισμό. Συγκλονιστικό το παραμύθι της Γκιουλ Μπαχάρ και το «μαύρο σήμερα» των κοριτσιών του κερχανέ σε συσχέτιση με το σύγχρονο «παραμύθι» της Τζαμαλιγιέ για τη Ζεχρά, αυθεντική και πολύπλευρη η απόδοση της αμφισημίας και του σωματικού και ψυχικού κατακερματισμού τους, είτε αυτός αποτυπώνεται με φόντο ένα μικροαστικό σπίτι νοικοκυραίων στη Λευκωσία είτε από κουβέντες τους σε κάποιο τούρκικο μαχαλά, αυλή ή σογιουκλούκ (χαμάμ).

Η συγγραφέας, μέσα από τη φωνή τόσο της Τζεμαλιγιέ όσο και των υπολοίπων γυναικών, μιλά χωρίς ρητορείες, με λόγο που σπαράσσεται αλλά δεν κραυγάζει. Χαμηλόφωνα προκλητική και απροκάλυπτα αποκαλυπτική, δεν ξεπέφτει πουθενά στο μελόδραμα. Αποφεύγοντας πολύπλοκα διανοητικά σχήματα εστιάζει στη λεπτομέρεια για να φωτίσει ποικιλότροπα και προπαντός σφαιρικά και αμερόληπτα ένα από τα πιο μελανά κομμάτια της σύγχρονης ιστορίας του νησιού της: ένα ζευγάρι ψιλοτάκουνες κόκκινες γόβες στην επίμαχη σκηνή της συμπλοκής, ένα τίποτα που όμως θα γίνει η αφορμή για να φουντώσει η επιθετικότητα και το μένος των Ελληνοκύπριων γυναικών εναντίον της Τζεμαλιγιέ, προκαλώντας μια ώρα αρχύτερα τον θάνατό της.

Συνοψίζοντας θα λέγαμε πως το Φωνές από χώμα αποτελεί ένα μυθιστόρημα διακριτό για την πρωτοτυπία, την τόλμη και την ωριμότητα της γραφής του. Πρωτοπρόσωπος και πολυφωνικός ο λόγος του, με δραματική ένταση και όπλο τις επαναλήψεις της προφορικότητας, τις γνήσιες ρεαλιστικές αναφορές αλλά και «φέτες» από λαϊκά παραμύθια και δοξασίες αρχέγονες, ακόμη και δεισιδαιμονίες, ζωντανός χάρη στο κυπριακό του ιδίωμα και το ξεχωριστό του ηχόχρωμα ─κάτι μεταξύ ιστορικής μαρτυρίας και μύχιας εξομολόγησης─, στοχεύει κατευθείαν στην καρδιά του αναγνώστη. Πολύ καλοί οι τίτλοι, απαραίτητο και διαφωτιστικό το γλωσσάρι που συνοδεύει την έκδοση.

* Η ΧΡΥΣΑ ΦΑΝΤΗ είναι συγγραφέας.

anavatan: μητέρα πατρίδα, vatan: πατρίδα, volkan: ηφαίστειο και η πρόδρομος οργάνωση της ΤΜΤ, taksim: διχοτόμηση.
** Κεντρική φωτογραφία: Λεπτομέρεια από τον πίνακα One for all, All for one της J.J. Mnisi.
 
altΦωνές από χώμα
Κωνσταντία Σωτηρίου
Πατάκης 2017
Σελ. 96, τιμή εκδότη €7,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑΣ ΣΩΤΗΡΙΟΥ

 
 
 
 
 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ