Για το βιβλίο της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου Το παρόν αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας (εκδ. Πόλις).
Της Έλενας Μαρούτσου
«Πωλείται το παρόν» έγραφαν, θυμάμαι, κάτι ταμπέλες αναφερόμενες σε οικόπεδα ή σε κάτι παλιά σπιτάκια, δίνοντας λαβή στους γελοιογράφους της δεκαετίας του ’70 ή του ’80 να προσδώσουν νέο νόημα στη φράση, ένα νόημα φορτισμένο πολιτικά, όπως συνηθιζόταν στη μεταπολίτευση. Στο πρώτο βιβλίο της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου Το Παρόν αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας (εκδ. Πόλις), η συγγραφέας έχει δανειστεί τον τίτλο από τη γραπτή ρήση που συνοδεύει συχνά ταινίες και βιβλία και σκοπό της έχει να διαβεβαιώσει πως οι χαρακτήρες κι οι καταστάσεις είναι φανταστικές.
Στον εν λόγω τίτλο οι πολιτικές συνδηλώσεις έχουν δώσει τη θέση τους στις φιλοσοφικές αλλά και σε αυτές της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας, όπου είθισται ακόμα και κείμενα καθαρά ημερολογιακά ή αυτοβιογραφικά να θεωρούνται προϊόντα μυθοπλασίας. Κάθε κείμενο, μας λέει η μεταμοντέρνα οπτική, είναι μυθοπλαστικό. Άπαξ και είναι ξαπλωμένο –κείται, δηλαδή, στο χαρτί– δεν αποτελεί μέρος της ζώσας πραγματικότητας αλλά θραύσμα ενός γυαλιού που πάνω του αντανακλώνται μπερδεύοντας τα είδωλά τους συγγραφέας, αναγνώστης, αφηγητής και κάθε καρυδιάς καρύδι.
Η πένα της Ζαχαριάδου έχει βουτήξει καλά πρώτα στη φλέβα της φαντασίας προτού σχεδιάσει στο χαρτί την αυτοπροσωπογραφία της.
Κάτι ξέρει, βέβαια, η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου και μας προειδοποιεί. Από τον πρόλογο κιόλας μας ξεκαθαρίζει πως τα συγκεκριμένα κείμενα αναρτήθηκαν στο προφίλ της στο Facebook πριν αποτελέσουν υλικό για ετούτο το βιβλίο. Παρ’ όλ’ αυτά, το βιβλίο πόρρω απέχει απ’ την καταγραφή της ρεαλιστικής καθημερινότητας μιας ζωής. Η πένα της Ζαχαριάδου έχει βουτήξει καλά πρώτα στη φλέβα της φαντασίας προτού σχεδιάσει στο χαρτί την αυτοπροσωπογραφία της. Θα έλεγα μάλιστα πως αυτή η προσωπογραφία μου έφερε στο νου πίνακες υπερρεαλιστών όπου στη θέση των ματιών υπάρχουν επί παραδείγματι κουρτίνες, στη μύτη αιωρείται μια καμπάνα, στο στόμα καραδοκεί ένα ξυπνητήρι ή ένα σαρκοβόρο φυτό. Πολλά άλλωστε από τα μικροσκοπικά κείμενα του βιβλίου δείχνουν να έχουν επωαστεί κάτω από τα φώτα και τις μεθόδους τόσο του υπερρεαλισμού όσο και της λογοτεχνίας του φανταστικού, κοινός παρονομαστής των οποίων, θα αποτολμήσω να πω, είναι το παιχνίδι.
Η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου παίζει με τις λέξεις, παίζει με την ετυμολογία τους, με τον ήχο και την ιστορία τους, παίζει όμως με τη σοβαρότητα που παίζει ένα παιδί.
Η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου παίζει με τις λέξεις, παίζει με την ετυμολογία τους, με τον ήχο και την ιστορία τους. Παίζει όμως με τη σοβαρότητα που παίζει ένα παιδί. Μεταφράστρια, και δη βραβευμένη η ίδια, έχει ζυμωθεί με τις λέξεις, τις έχει μυρίσει, τις έχει αναλύσει, τις έχει βασανίσει, την έχουν βασανίσει με τη σειρά τους κι αυτές. Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο, νιώθουμε πως η συγγραφέας, αν και πρωτοεμφανιζόμενη στο χώρο της λογοτεχνίας, γνωρίζει απ’ την τέχνη του λόγου. Οι φράσεις της έχουν ρυθμό και μουσικότητα, το χιούμορ της έχει χάρη αλλά και βάθος, οι αφορισμοί της είναι πρωτότυποι, η αυτεπίγνωση συμβαδίζει με τον αυτοσαρκασμό, ανάλαφρα όμως, σαν μαθητριούλες που πιασμένες απ’ το χέρι κουνάνε τις σάκες τους. Τα κείμενα της Ζαχαριάδου είναι σίγουρα απολαυστικά. Είναι όμως λογοτεχνία; Αυτό διερωτάται η ίδια με ειλικρίνεια, όταν μας εκθέτει στον πρόλογο το ιδιότυπο εγχείρημά της. Λέει συγκεκριμένα:
Μπορούν τα κείμενα που γράφτηκαν σε/για ένα συγκεκριμένο, καινούργιο ηλεκτρονικό μέσο να συμπεριληφθούν αξιοπρεπώς στο περιβάλλον ενός άλλου, χάρτινου και παραδοσιακού, έχοντας ακολουθήσει αντίστροφη πορεία απ’ τη συνηθισμένη; Μπορούν να πουν ή έστω να υπαινιχθούν αυτές οι πολύ μικρές ιστορίες μια μεγαλύτερη; Και πώς θα το λέμε, τέλος πάντων ένα τέτοιο βιβλίο, ένα τέτοιο «είδος»;
Η συγγραφέας σοφά πράττει και δεν έχει την απάντηση, όμως εγώ σκέφτομαι πως εύφορο έδαφος για τη λογοτεχνία δεν είναι το συμπαγές σαν μπετόν οδόστρωμα των βεβαιοτήτων, αλλά το μαλακό, κάποτε ολισθηρό και λασπώδες, αλλά συχνότατα πλούσιο χώμα της αμφιβολίας. Εκεί καμιά φορά ξεμυτίζουν κάτι μικρά ανθάκια, που δεν τα πιάνει μεμιάς το μάτι της λογοτεχνίας, όμως ανθίζουν κι ευωδιάζουν και κάπως σαν να μας βγάζουν χαρούμενα τη γλώσσα καθώς προσπαθούμε φιλόλογοι, συγγραφείς και κριτικοί να βρούμε την επίσημη λατινική τους ονομασία, εφήμεροι κι εμείς, όσο κι οι ονομασίες μας, ίσως και πιο εφήμεροι –μυστηριωδώς– από τα ανθάκια.
* Η ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.
Το παρόν αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας
Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Πόλις 2014
Σελ. 200, τιμή € 10,00
