Πένα αντί όπλου, διαβήτης αντί ξίφους

Τρία νέα βιβλία με την πεποίθηση ότι η επιστήμη και τα γράμματα είναι σε θέση να δώσουν ώθηση στην ανθρωπότητα.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στο πλαίσιο της διερεύνησης της ανθρώπινης ιστορίας, η λογοτεχνία ανέδειξε κατά καιρούς εθνικές μορφές, σπουδαίους πολεμιστές και σημαντικές πολιτικές φυσιογνωμίες. Η μετακίνηση όμως, εδώ και χρόνια, της προσοχής μας από το στρατιωτικό και πολιτικό σκηνικό στα κοινωνικά και πολιτισμικά γεγονότα έφερε τόσο την Ιστοριογραφία όσο και την πεζογραφία σε νέες ατραπούς· αν επικεντρωθούμε ειδικά στην τελευταία, μπορούμε να δούμε ότι αυτή επιχειρεί να αναδείξει όχι μόνο ηρωικές προσωπικότητες αλλά και πρόσωπα από τον χώρο των γραμμάτων και των επιστημών. Κάτι τέτοιο εξηγείται από τη διάθεση να προβληθεί η πρόοδος της ανθρωπότητας, να αναδειχθεί η ιδέα της κοινωνικής και πνευματικής ανάπτυξης και έτσι να φανεί –πίσω από τις μάχες και τις συνθήκες– πώς εξελίχθηκε η σκέψη και η κοινωνία.

Στην ελληνική λογοτεχνία τέτοιες τάσεις μπορούν να εντοπιστούν καταρχάς στην ιστορική τριλογία του Νίκου Θέμελη (Η αναζήτηση 1998, Η ανατροπή 2000 και Η αναλαμπή 2003), όπου φιλελεύθεροι αστοί με την παρακαταθήκη του Διαφωτισμού ενεργούν υπέρ της επιχειρηματικής και πνευματικής ενδυνάμωσης του ελληνισμού στο β΄ μισό του 19ου και στο α΄ μισό του 20ού αιώνα. Το ίδιο έκανε η Σώτη Τριανταφύλλου με Το εργοστάσιο των μολυβιών (2000), αφού έβαλε δυο Έλληνες επιστήμονες να πρωτοστατούν στον τομέα της τεχνολογίας, με πίστη στη δύναμη του πνεύματος και με αισιοδοξία για την πρόοδο της ανθρωπότητας.

Φέτος, δυο τρία βιβλία επιχειρούν έναν ανάλογο φωτισμό. Το μεταθανάτιο έργο του Νίκου Θέμελη Η αναχώρηση (εκδόσεις Μεταίχμιο) αναφέρεται στον Εμφύλιο μέσα στην Επανάσταση του ’21, με την ίδια όμως θέρμη για την ισχύ των γραμμάτων και των προοδευτικών ιδεών, ο Δημήτρης Φύσσας γράφει το μυθιστόρημα Ο κηπουρός και ο καιροσκόπος (εκδόσεις Εστία) με επίκεντρο την Κατοχή και ο Ισίδωρος Ζουργός παρακολουθεί στο βιβλίο Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο (εκδόσεις Πατάκη) τον γιατρό ήρωά του να μάχεται με την επιστήμη του τη βιολογική αδυναμία του ανθρώπου.

Το βάρος πλέον πέφτει όχι στη μαχητικότητα και στην ανδρεία αλλά στην πνευματική ρώμη, όχι στη νίκη στο πεδίο των μαχών αλλά στην οικονομική επικράτηση που θα φέρει ανάλογα οφέλη με τις άλλες ηρωικές επικρατήσεις

Όλα αυτά τα έργα –και άλλα παρόμοια– χρωστάνε πολλά στον Δημήτριο Βικέλα και στον Λουκή Λάρα, καθώς εκεί, σε αντίθεση με τα ηρωικά πρότυπα των ρομαντικών ιστορικών μυθιστορημάτων του 19ου αιώνα, αναδεικνύεται η αξία του φιλήσυχου πολίτη, ο οποίος προσπαθεί με τη δύναμη του μυαλού να ανορθωθεί οικονομικά και έτσι να βοηθήσει και τον ελληνικό λαό. Το βάρος πλέον πέφτει όχι στη μαχητικότητα και στην ανδρεία αλλά στην πνευματική ρώμη· όχι στη νίκη στο πεδίο των μαχών αλλά στην οικονομική επικράτηση που θα φέρει ανάλογα οφέλη με τις άλλες ηρωικές επικρατήσεις· όχι στην κόψη του σπαθιού αλλά στην "κόψη" του φωτεινού πνεύματος.

Ισίδωρος Ζουργός

Ο ήρωας του Νίκου Θέμελη Λάζαρος Χατζημιχαήλ πέφτει θύμα της διχόνοιας των Ελλήνων μέσα στους χρόνους της Επανάστασης του ’21. Ο πλούσιος αυτός γαιοκτήμονας, που διαπνέεται από ευρωπαϊκές ουμανιστικές ιδέες, περισυλλέγει ορφανά του πολέμου, για να τα φροντίσει και τους δώσει παιδεία. Αυτό, σε συνδυασμό με τις προοδευτικές του αντιλήψεις, τον κάνουν στόχο συντηρητικών κύκλων και στο τέλος πέφτει θύμα σκοτεινών μηχανορραφιών. Ο Δημήτρης Φύσσας από την άλλη, πάλι μέσα σε πόλεμο, την Κατοχή αυτή τη φορά, στήνει μπροστά μας δυο επιστήμονες, τον μετεωρολόγο Χωματά, ο οποίος μελετά το κλίμα των Αθηνών, και τον γεωπόνο Αστεριάδη, ο οποίος διερευνά πώς οι λαχανόκηποι μπορούν να γίνουν πηγή σίτισης για τους υποσιτισμένους Αθηναίους. Τέλος, ο Ισίδωρος Ζουργός αφηγείται τη ζωή του γιατρού Ματίας Αλμοσίνο, ο οποίος ανδρώνεται στην Ευρώπη του 17ου αιώνα και προσπαθεί με την επιστήμη του να αντιμετωπίσει ασθένειες και παρωχημένες αντιλήψεις. Αυτό δεν τον εμποδίζει στο τέλος να γίνει μοναχός στο Άγιο Όρος, αν και ξεκίνησε ως Εβραίος από τη Βασιλεία και στραμμένος σε πιο λογοκρατικές αντιλήψεις.

Παρά τις διαφορές τους, τα βιβλία που κυκλοφόρησαν το πρώτο τρίμηνο του 2014 αντιτάσσουν στο ηρωικό ιδεώδες του μαχητή τη δύναμη του νου, την αισιοδοξία πως υπάρχουν άνθρωποι και ιδέες που μπορούν να νικήσουν το πολιτισμικό σκοτάδι

Όλοι αυτοί οι αφανείς ήρωες, επιστήμονες και φωτισμένοι άνθρωποι των καιρών τους, από τη μία γίνονται δεκτοί με θαυμασμό, αλλά και με επιφύλαξη από την άλλη, αφού φέρουν γνωρίσματα μιας προοδευτικής θεώρησης της ζωής, μακριά από την προγονοπληξία και τον συντηρητισμό. Απέναντί τους έχουν συχνά την επίσημη θρησκεία, τις αφελείς ιδέες των πολλών, την καχυποψία μπροστά στο νέο, αλλά και την παγιωμένη αντίληψη πως, σε καιρό πολέμου, το πνεύμα είναι ακατάλληλο για δράση, όταν μάλιστα μιλούν τα όπλα και ο δυναμισμός τού πολεμιστή. Παρά τις διαφορές τους, τα βιβλία που κυκλοφόρησαν το πρώτο τρίμηνο του 2014 αντιτάσσουν στο ηρωικό ιδεώδες του μαχητή τη δύναμη του νου, την αισιοδοξία πως υπάρχουν άνθρωποι και ιδέες που μπορούν να νικήσουν το πολιτισμικό σκοτάδι, την πεποίθηση ότι η επιστήμη, τα γράμματα, ο πνευματικός κόσμος, παράλληλα με άλλες πιο δυναμικές μορφές δράσης, είναι σε θέση να δώσουν ώθηση στην ανθρωπότητα.

Η κατεύθυνση αυτών των κειμένων, πέρα από τις όποιες ενστάσεις κανείς μπορεί να έχει για την ικανότητά τους να εντυπώσουν τον ιδεόκοσμό τους στον αναγνώστη, είναι σαφής: πίσω από τους υπερήρωες των κινηματογραφικών ταινιών και πέρα από τους γενναίους υπερασπιστές της πατρίδας, το όραμα κάθε σοβαρού έθνους, ακόμα και μέσα στον πόλεμο, (πρέπει να) είναι ο πνευματικός άνθρωπος που θα οδηγήσει στην επιστημονική πρόοδο και την κοινωνική ανάπτυξη.

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

Η αναχώρηση
Νίκος Θέμελης
Μεταιχμιο 2014
Σελ. 168, τιμή € 11,00