«Όχτος» του Δημήτρη Στατήρη (νουβέλα) – Ήρωες παγιδευμένοι στον μικρόκοσμο της επαρχίας

Μπορεί ένας τόπος να κατευθύνει τις αποφάσεις των ηρώων του; Μπορεί οι άνθρωποι που ζουν μέσα του να γίνονται ο ίδιος ο τόπος; Διαβάζοντας τη νουβέλα του Δημήτρη Στατήρη Όχτος, που κυκλοφόρησε το φθινόπωρο του 2026 από τις καινούριες, καλαίσθητες εκδόσεις Βαγονέτο, τέτοια ερωτήματα προκύπτουν αυθόρμητα.

Η ιστορία διαδραματίζεται σε κάποιο χωριό της θεσσαλικής ενδοχώρας, το οποίο δεν κατονομάζεται, αλλά βρίσκεται κοντά στον Όχτο. Βρισκόμαστε στη δεκαετία του ογδόντα. Ένα τραγικό ατύχημα και η εγκατάλειψη ενός νέου ανθρώπου στον δρόμο γίνονται η αφορμή για να στήσει ο συγγραφέας την ιστορία του. Από κει και πέρα ξετυλίγει το δραματικό κουβάρι των γεγονότων με πυκνότητα, ρυθμό και ένταση, προσανατολίζοντας τη γραφή προς την υπαρξιακή ενδοσκόπηση και την απεικόνιση του ανθρώπινου ψυχισμού στα όριά του.

Ο όχτος λειτουργεί ως διπλό σύμβολο: από τη μία είναι η άκρη του ποταμιού και από την άλλη το όριο ανάμεσα στη λογική και στη συντριβή. Μέσα σ' αυτόν τον ιδιότυπο επαρχιακό χωρόχρονο, τα τρία βασικά πρόσωπα του βιβλίου αποκαλύπτουν τους μικρόκοσμούς τους. Η ίδια η θεσσαλική ύπαιθρος θυμίζει πρόσωπο, τραγικό και παρακμιακό. Έτσι ο τόπος γίνεται δομικό στοιχείο της αφήγησης, ένας σιωπηλός μάρτυρας των γεγονότων.

Η κινηματογραφική ατμόσφαιρα του βιβλίου εντείνει τη συναισθηματική φόρτιση και προβάλλει παράλληλα την ηθική κατάπτωση των ανθρώπων. Ο καταιγισμός των εικόνων, η κοφτή και νευρώδης γραφή του συγγραφέα, η εναλλαγή των προσώπων, η ωμότητα κάποιων σκηνών, όπως για παράδειγμα η σκηνή της κτηνοβασίας, κορυφώνουν τη δραματική ένταση. Το τέλμα της καθημερινότητας στην ύπαιθρο σκιαγραφείται ανάγλυφα.

Ο συγγραφέας εστιάζει στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων οι οποίοι έχουν ζυμωθεί με τη γη, τα ζώα, τα μυστικά, τις σιωπές, τις αντιλήψεις της κλειστής κοινωνίας.

Το κείμενο ενέχει στοιχεία αρχαίας τραγωδίας, καθώς τα λίγα δευτερεύοντα πρόσωπα του βιβλίου θυμίζουν τον «Χορό», καθώς φωτίζουν, με τον τρόπο τους, άγνωστες πτυχές της ζωής των πρωταγωνιστών. Τα κύρια πρόσωπα του βιβλίου, ο Στρατής, η Ρένα, ο Πέτρος, αλλά και τα δευτερεύοντα, δύναται να ιδωθούν ως αναπόσπαστες προεκτάσεις του τόπου, αφού είναι εξίσου παγιδευμένα, συντετριμμένα και καθηλωμένα με το σκηνικό γύρω τους. Ο όχτος, παραμένει εκεί, ένα σταθερό σημείο αναφοράς, ακόμη και όταν οι ήρωες εγκλωβίζονται, φεύγουν, καταρρέουν ή πεθαίνουν.

Οι άνθρωποι και ο τόπος τους

Ο συγγραφέας εστιάζει στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων οι οποίοι έχουν ζυμωθεί με τη γη, τα ζώα, τα μυστικά, τις σιωπές, τις αντιλήψεις της κλειστής κοινωνίας. Φωτίζει τα ελλείματα, τις ενοχές, τα λάθη, τις ματαιώσεις τους. Η χρήση της ντοπιολαλιάς σε κάποιες αφηγήσεις αξιοποιείται ως γλωσσικό εργαλείο της ταυτότητάς τους. Με αυτό τον τρόπο, ο Στατήρης συνδέει τον λόγο της υπαίθρου με τον εσωτερικό τους κόσμο, τονίζοντας βασικά στοιχεία της ιδιοσυγκρασίας τους.

Η κοινωνική καταπίεση, ο ψυχικός εγκλωβισμός, η συναισθηματική ασφυξία, υποφώσκουν μέσα στο κείμενο, ρέουν σαν μια μόνιμη διάβρωση ανάμεσα στις αποφάσεις των ηρώων, επιβεβαιώνοντας την ιδέα ότι η γεωγραφία αλλά και το κοινωνικό περιβάλλον, επηρεάζουν αναμφισβήτητα την ανθρώπινη μοίρα. Επαληθεύεται έτσι η θεωρητική θέση του Μπαχτίν ότι «το τοπίο στη λογοτεχνία δεν αποτελεί ποτέ ένα απλό, στατικό σκηνικό αλλά συνιστά τον ίδιο τον χρόνο, που γίνεται ορατός στον χώρο, καθορίζοντας αναπόδραστα τα βήματα των χαρακτήρων».

«Τα πάντα καταρρέουν· το κέντρο δεν μπορεί να κρατηθεί» έγραψε κάποτε, ο Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς. Ο Στατήρης στον Όχτο αναδεικνύει ένα τέτοιο κατακερματισμένο περιβάλλον, έναν τόπο ηθικής φθοράς και εσωτερικής αποξένωσης.

Οι ήρωες του Όχτου, επιστρέφουν πάντα εκεί, στο σημείο όπου η παρακμή δεν αποτελεί απλώς μια κοινωνική συνθήκη, αλλά μετατρέπεται σε βαθύ υπαρξιακό τέλμα και κάθε διαφυγή μοιάζει αδύνατη. Μέχρι την τελευταίο σελίδα, ο Στατήρης κρατά τον αναγνώστη σε εγρήγορση. Η τραχιά επικοινωνία των ανθρώπων, οι καθημερινές συνήθειές τους, οι άγραφοι νόμοι των κλειστών κοινωνιών κυριαρχούν, όπως και οι παγιωμένες εκείνες αντιλήψεις που διαμορφώνουν και επηρεάζουν τις ανθρώπινες ζωές, ακυρώνοντας τις πραγματικές ανάγκες και τα συναισθήματά τους.

Τελικά, ο όχτος λειτουργεί ως μεταίχμιο, ως ένα μετέωρο σημείο στο οποίο επιτείνεται η απώλεια προσανατολισμού. Είναι το όριο της φθοράς και της διάλυσης. «Τα πάντα καταρρέουν· το κέντρο δεν μπορεί να κρατηθεί» έγραψε κάποτε, ο Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς. Ο Στατήρης στον Όχτο αναδεικνύει ένα τέτοιο κατακερματισμένο περιβάλλον, έναν τόπο ηθικής φθοράς και εσωτερικής αποξένωσης. Μια μεθόριο όπου ο φαύλος κύκλος του τραύματος δεν σπάει εύκολα, αλλά τείνει να επαναλαμβάνεται, μεταβιβάζοντας το βάρος του στην επόμενη γενιά.

*Η ΛΙΝΑ ΦΥΤΙΛΗ είναι εκπαιδευτικός, ποιήτρια και συγγραφέας. 

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Μυρίζει νοτισμένο χώμα ανακατεμένο με το αίμα της κατσίκας. Μπαίνει στο αγροτικό. Φτάνει στον όχτο με μια γκαζιά και κατηφορίζει προς τον κάμπο. Περνάει το ποτάμι. Περιπλανιέται στους χωματόδρομους. Έχει πανσέληνο και όπως τα χωράφια φωτίζονται απ' το χλωμό φως μοιάζουν από άλλον πλανήτη.» (σελ. 40)

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Δημήτρης Στατήρης γεννήθηκε στη Λάρισα το 1985. Κείμενά του έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά και εφημερίδες και έχουν μεταφραστεί στα ιταλικά.

Το 2023 τιμήθηκε με τον Έπαινο του Συνδέσμου Γραμμάτων και Τεχνών Θεσσαλίας για την προσφορά και αφοσίωσή του στη λογοτεχνία.