«Μύθοι για το τέλος του κόσμου» της Ευτυχίας Παναγιώτου (κριτική) – O μύθος της ανθρώπινης συνθήκης

Οι Μύθοι για το τέλος του κόσμου (εκδ. Κέδρος), το τελευταίο ποιητικό βιβλίο της Ευτυχίας Παναγιώτου, φέρνει στην επιφάνεια το ζήτημα της αρχέγονης σχέσης ανάμεσα στην ποίηση και τη μυθολογία, σε δύο περιοχές δηλαδή της ανθρώπινης «πράξης» μέσα στις οποίες επιχειρείται η απόκρυψη και, ταυτόχρονα, η αποκάλυψη των δυνάμεων και των δυναμικών που σφραγίζουν την πορεία του κόσμου.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα προσέγγιση που θέτει στο κέντρο της την ανάγκη του ανθρώπου να προσεγγίσει τον φλεγόμενο πυρήνα της ύπαρξής του, την περιοχή εκείνη στην οποία συντελείται η θαυμαστή πραγματικά διεργασία που οδηγεί την άμορφη ψυχοπνευματική ύλη σε ένα σχήμα που αποτυπώνει αυτό που θα όριζε κανείς ως ατομικότητα.

Η Παναγιώτου, με τις συνθέσεις της αυτές που, όπως η ίδια δηλώνει προέκυψαν από συγκεκριμένα «σημεία», ανθρώπινα δηλαδή σημάδια και ίχνη αφημένα σε διάφορες γωνιές του περιβάλλοντος χωροχρόνου, αποπειράται να αναπαραστήσει, ουσιαστικά, την αέναη και ανακυκλούμενη διαδρομή γέννησης του ανθρώπου μέσα από το νέφος του παρελθόντος...

Στο σημείο αυτό αξίζει να διερευνηθεί βαθύτερα το θέμα. Η Παναγιώτου, με τις συνθέσεις της αυτές που, όπως η ίδια δηλώνει προέκυψαν από συγκεκριμένα «σημεία», ανθρώπινα δηλαδή σημάδια και ίχνη αφημένα σε διάφορες γωνιές του περιβάλλοντος χωροχρόνου, αποπειράται να αναπαραστήσει, ουσιαστικά, την αέναη και ανακυκλούμενη διαδρομή γέννησης του ανθρώπου μέσα από το νέφος του παρελθόντος, νοούμενου ως κίνηση της ανθρωπότητας προς ένα τέλος που θα είναι πάντα μια νέα αρχή.

Αυτή ακριβώς η διαδρομή, που θα μπορούσε να οριστεί ως αναζήτηση, διερεύνηση ή διερώτηση και που θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί υπό το πρίσμα μιας αμφίδρομης πορείας, προς τα εμπρός και προς τα πίσω, ταυτίζεται κατά τρόπο απόλυτο και σχεδόν συγκλονιστικό με τη διαδρομή από το άλογο ή άλεκτο προς το έλλογο κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η Ευτυχία Παναγιώτου γεννήθηκε στη Λευκωσία το 1980. Σπούδασε Φιλοσοφία και Νεοελληνική Φιλολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο King’s College London. Από το 2007 ζει μόνιμα στην Αθήνα και εργάζεται ως επιμελήτρια εκδόσεων. Έχει μεταφράσει Anne Carson, Eileen Myles, Anne Sexton, Lord Byron, William Blake και Percy Bysshe Shelley. Η διδακτορική διατριβή της φέρει τον τίτλο: «Ιστορικό βίωμα και ποιητικές ταυτότητες στη νεοελληνική ποίηση (1970-1990): Τζένη Μαστοράκη και Κατερίνα Γώγου» (2017). Έχει γράψει τα βιβλία ποίησης μέγας κηπουρός (Κοινωνία των (δε)κάτων, 2007), Μαύρη Μωραλίνα (Κέδρος, 2010), Χορευτές (Κέδρος, 2014) και Μύθοι για το τέλος του κόσμου (Κέδρος, 2023).

Λόγος και άνθρωπος 

Ο λόγος εδώ δεν αναδεικνύεται μόνο σε μέσο και εργαλείο για τη διάνοιξη του δρόμου προς την ανακάλυψη της ανθρώπινης ουσίας, αναδεικνύεται στην ίδια την ανθρώπινη ουσία, ταυτίζεται δηλαδή με τον άνθρωπο για να συγκροτήσει την υπόστασή του. Η δημιουργία του ανθρώπου είναι η δημιουργία του λόγου και, από αυτήν την άποψη, το πιο σημαντικό στοιχείο ίσως του βιβλίου αυτού, είναι ότι συνιστά, κατά βάση, μια εξεικόνιση του τρόπου με τον οποίο το λεκτικό υλικό γίνεται ποίηση.

H Παναγιώτου δεν συνθέτει τα ποιήματά της έχοντας ως θέμα την ίδια την ποίηση, όπως παραδοσιακά συμβαίνει, αλλά αφήνει να διαφανεί ο τρόπος και η μεθόδευση της συγγραφής.

Θα μπορούσε να κάνει κανείς λόγο για ποίηση ποιητικής, μόνο που η Παναγιώτου δεν συνθέτει τα ποιήματά της έχοντας ως θέμα την ίδια την ποίηση, όπως παραδοσιακά συμβαίνει, αλλά αφήνει να διαφανεί ο τρόπος και η μεθόδευση της συγγραφής, η γέννηση του ποιήματος ή, καλύτερα, η εξαγωγή του μέσα από μια λεκτική ύλη που προσφέρεται για το φιλτράρισμα και την κρυστάλλωσή της. Αφήνει, επίσης, να φανεί ο σκελετός του ποιήματος που δεν είναι άλλος από τον «μύθο», όχι όπως παραδοσιακά νοείται η αρχετυπική αφήγηση, αλλά ως σώμα που κλείνει μέσα του τις βασικές αλήθειες της ζωής οι οποίες, για να λάμψουν, πρέπει να βρουν το καλούπι τους. Πρέπει να βρουν το ποίημα τους: 

Σε αυτή την ελλιπή και πάντα αινιγματική πορεία/ κάποιοι κατορθώνουν να τεντώσουν τον χρόνο,
παραδίδοντας στον βραχύβιο κόσμο μια λάμψη.

Θα την ονομάσουν χρυσό ή αθανασία
-ως τώρα στα φαινόμενα χαρίζαμε ένα όνομα ή φτερά-
καθώς το ποίημα είναι η σπίθα που διεκδίκησε τη δόξα
της φλόγας, όταν αναδύθηκε από το θεωρούμενο τίποτα. («Ρεπορτάζ»)

Λογο-γέννηση

Πρόκειται, στην κυριολεξία, για μια λογο-γέννηση, πάνω στο πρότυπο της κοσμογέννησης, για μια καταβύθιση στο πέλαγος του λόγου προκειμένου να ανασυρθούν από το βυθό σπαράγματα σκέψεων που ακτινοβολούν και καταυγάζουν την αντοχή τους μέσα στον χρόνο, κυρίως όμως μέσα στον άνθρωπο, μέσα στο εσωτερικό του σύμπαν. Αυτό εξηγεί, σε μεγάλο βαθμό, και την συχνά «σπαραγματική» μορφή που προσλαμβάνουν οι συνθέσεις της Παναγιώτου και που ευθύνεται για αυτό το ιδιαίτερο κλίμα και την ατμόσφαιρα της ποίησής της.

Οι μύθοι της Παναγιώτου είναι τα ίδια τα ποιήματά της στο μέτρο και στον βαθμό που απεκδύονται το συγκεκριμένο, το αναγνωρίσιμο, το εστιασμένο.

Παρατηρείται μάλιστα το εξής παράδοξο: αυτή η αποσπασματικότητα δεν μένει να λιμνάζει και να σφραγίζει κατά τρόπο ανεξίτηλο το ποίημα. Αντίθετα, τίθεται κάτω από τη σκέπη της απαίτησης για μια συμπαγή και πυρηνική μορφή που εναγκαλίζεται τις αποσπασματικές λέξεις, φράσεις, σκέψεις για να τις εντάξει σε ένα δίκτυο σημασιών και σημάνσεων που δίνουν ζωή στο ποίημα ως σώμα που έρχεται για να κερδίσει τη δική του ύπαρξη, τη δική του πνοή, τη δική του εκφραστική δυναμική:

όπως αρμόζει στην εφηβεία
να είναι ανθισμένη

δίχως άμυνες θεαματική.

Οι μύθοι, λοιπόν, της Παναγιώτου είναι τα ίδια τα ποιήματά της στο μέτρο και στον βαθμό που απεκδύονται το συγκεκριμένο, το αναγνωρίσιμο, το εστιασμένο για να αναχθούν σε ένα επίπεδο που περιλαμβάνει όλες τις επιμέρους περιπτώσεις, τις συγχωνεύει και τις κλείνει μέσα σε αρχετυπικά σχήματα και σχηματισμούς. Όπως ακριβώς κάνουν και ανέκαθεν έκαναν οι μύθοι.

Το νόημα και της ουσία της ιστορίας

Έτσι, η δημιουργός κατορθώνει να μιλήσει για το νόημα και την ουσία της ιστορίας χωρίς να «ιστορικολογεί», για την ανθρώπινη συνθήκη χωρίς να «ανθρωπολογεί», για τις διαχρονικές αλήθειες χωρίς να «θεωρητικολογεί», για τα αρχέτυπα χωρίς να «μυθολογεί».

Αντίθετα, περιηγείται μέσα σε τόπους και τοπία κληροδοτημένα από ανθρώπους για να επιδοθεί στο έργο της ανάπλασης, της αναπαλαίωσης, της επαναφοράς τους στο παρόν και τη συγχρονία ως πυρήνων του νέου κόσμου, ως της μήτρας εκείνης που θα κυοφορήσει τη νέα εποχή. Οι μύθοι για το τέλος του κόσμου δεν είναι άλλο από τις υποσχέσεις που δόθηκαν κάποτε, από τον λόγο του ανθρώπου να αποτελεί πάντα μια νέα δημιουργική αρχή.

* Η ΕΥΣΤΑΘΙΑ ΔΗΜΟΥ είναι ποιήτρια και φιλόλογος.