Για το μυθιστόρημα της Ελισάβετ Χρονοπούλου «Επί σκοπώ πλουτισμού» (εκδ. Πόλις).
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Το μυθιστόρημα της Ελισάβετ Χρονοπούλου ρίχνει εξαρχής το τυράκι του και περιμένει τον καλοπροαίρετο και φιλοπερίεργο αναγνώστη να τσιμπήσει. Ο αφηγητής Γιώργος Ασλανίδης δέχεται μια ουρανοκατέβατη κληρονομιά από έναν τελείως άγνωστό του, τον γηραιό ετοιμοθάνατο Δημοσθένη Σαρίκα. Από πού κι ως πού; αναρωτιέται, και μαζί ο αναγνώστης ιντριγκάρεται. Το δεύτερο τυράκι είναι τα γραπτά απομεινάρια του τεθνεώτα πλέον, επιστολές και σημειώσεις, έγγραφα και λοιπά, που έμειναν στην κατοχή του αφηγητή. Έχουμε, λοιπόν, το γνωστό τέχνασμα του αρχείου που αποκαλύπτει τα μυστικά του και συν τω χρόνω το παρελθόν. Τρίτο τυράκι η ομολογία σε ένα γράμμα του μακαρίτη προς τον Γιώργο ότι σκότωσε το 1951 τον παππού του, Γεώργιο Ασλανίδη· κι εδώ το μουχλιασμένο ροκφόρ μυρίζει Εμφύλιο. Το μυθιστόρημα ξεκινά όπως πρέπει.
Στην ουσία, η προσπάθεια του Γεωργίου Ασλανίδη του νεότερου να ανακαλύψει γιατί πέθανε ο συνονόματος παππούς του, ή καλύτερα γιατί σκοτώθηκε από το χέρι του Σαρίκα, συναρθρώνει όλο το μυθιστόρημα της Ελισάβετ Χρονοπούλου. Το ημερολόγιο του κληροδότη του, μερικές επιστολές της γιαγιάς του Ευαγγελίας (ή Λιλής, όπως αποκαλούνταν τότε) προς την αδελφή του Σαρίκα, ονόματι Αμαλία, η μαρτυρία μίας συγκρατούμενης της τελευταίας, αλλά και τα πρακτικά της δίκης του Σαρίκα αποκαλύπτουν τη φρίκη του Εμφυλίου. Αυτή η φρίκη δεν συνίσταται απλώς στα βασανιστήρια στο «Κρύσταλ» από τις δυνάμεις της Ειδικής Ασφάλειας, ορισμένης να διώκει τους Κομμουνιστές. Δεν συνίσταται απλώς στη δράση των δωσίλογων οι οποίοι θεωρούσαν μεγαλύτερο εχθρό τους τους Αριστερούς από τους κατακτητές Ναζί και γι’ αυτό συμμάχησαν με τους δεύτερους εναντίον των πρώτων. Συνίσταται ακόμα περισσότερο σ’ αυτό που ο τίτλος του έργου υποδεικνύει: η δράση του Ασλανίδη –όπως και πολλών ομοειδών υποκειμένων–, με άλλα λόγια οι συλλήψεις, που έκανε, και οι εκβιασμοί, στους οποίους προέβαινε, δεν οφείλονταν σε ιδεολογικούς λόγους ή σε εθνικιστικές αντιλήψεις, αλλά συνέβαιναν καθαρά «επί σκοπώ πλουτισμού»!
Αν γενικεύσουμε τη σκέψη μας, έχουμε δύο συμπεράσματα με επαγωγική συλλογιστική: είτε ότι πολλοί Δεξιοί της Κατοχής δεν είχαν ιδεολογία και κυνηγούσαν χαφιεδικά τους Αριστερούς με σκοπό το κέρδος ή ότι οι άνθρωποι μέσα στον Εμφύλιο, όπως αυτός ξεκίνησε πριν από το 1946, επιζητούσαν πιο πολύ το προσωπικό όφελος (οικονομικό ή άλλο) και πολύ λιγότερο το συμφέρον της πατρίδας ή της παράταξης στην οποία ανήκαν. Κοντολογίς, η συγγραφέας ανάγει τις ιδεολογικές διαφορές σε κίνητρα ωφελιμισμού, που οδήγησαν τους δωσίλογους, ή έστω ένα μέρος τους, στο να προδώσουν, να εκβιάσουν, να βυσσοδομήσουν, να οργανώσουν σχέδια πλουτισμού εις βάρος κομμουνιστών και μη, όχι για «πατριωτικούς» λόγους, όπως θα ήθελαν να φαίνεται, αλλά για καθαρά συμφεροντολογικούς.
Η Ελισάβετ Χρονοπούλου καταφέρνει να αναδείξει τη βαναυσότητα των βασανιστών, τον κυνισμό των διωκτών αλλά και τα συναισθήματα των θυμάτων. Ακόμα και ο αφηγητής, σε ένα είδος μεταμνήμης και δη μετασυναισθηματικής ετεροντροπής, φορτίζεται όχι τόσο για τον παππού του όσο για τη γιαγιά που ενδέχεται να γνώριζε ή να συμμετείχε ακούσια στην προδοσία της φίλης της. Αυτά όλα αναδεικνύονται κι έτσι το κλίμα ανασυντίθεται δυναμικά.
Η Ελισάβετ Χρονοπούλου καταφέρνει να αναδείξει τη βαναυσότητα των βασανιστών, τον κυνισμό των διωκτών αλλά και τα συναισθήματα των θυμάτων.
Η πολυγλωσσία του έργου, με τα διάσπαρτα ντοκουμέντα, ίσως πάσχει στη φυσικότητα των λόγων (π.χ. η αγράμματη Λιλή χρησιμοποιεί λόγιες εκφράσεις), αλλά αυτό δεν μειώνει την αληθοφάνεια του υλικού που συνδέει το παρόν με το παρελθόν και κατορθώνει να μεταδώσει την ντροπή του τότε στο σήμερα. Τόσο ο αφηγητής όσο και ο αναγνώστης έχουν απορίες, αναζητούν να διασταυρώσουν όσα μαθαίνουν, αισθάνονται ετεροντροπή για τους πλουτίσαντες καιροσκόπους του 1944 και φουσκώνουν από αγανάκτηση και προσωπικές τύψεις για τη σήψη των «παππούδων» τους.
Μπορεί η λογοτεχνία να αναδεικνύει την ιστορική αλήθεια και τα πάθη των ανθρώπων μέσα σ’ αυτήν; Φυσικά. Αρκεί να οικοδομεί τη δική της αφήγηση και να δημιουργεί το δικό της σύμπαν, αφηγηματικό και υφολογικό, που να πείθει μέσα στη δική του ρεαλιστική και συναισθηματική βάση.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).
Απόσπασμα από το βιβλίο
Ο κύριος Σαρίκας είχε σκοτώσει, είχε σφάξει για την ακρίβεια, έναν άνθρωπο (εντάξει, έναν πολύ κακό άνθρωπο, υπάρχουν και κακοί στον κόσμο), κι εγώ ξαφνικά δεν άντεχα να το ξέρω. Και πιο πολύ δεν άντεχα που, ενώ δεν το άντεχα, αυτό δεν ήταν αρκετό για να αλλάξει ό,τι ένιωθα για αυτόν. Δεν άντεχα που ο τρόμος στα μάτια του Ασλανίδη, που ξεπήδησε μέσα από τη σελίδα και με στοίχειωσε, που φοβάμαι πως θα με στοιχειώνει για πάντα, δεν ήταν ικανός να λιγοστέψει, να αγγίξει καν, την αγάπη μου για τον κύριο Σαρίκα. Και μου φάνηκε φριχτό. Ήταν φριχτό. Και τυραννικό, επειδή είναι τυραννικό να νιώθεις λάθος και να το ξέρεις. Να θέλεις να νιώσεις το σωστό και να μην τα καταφέρνεις. Προσπάθησα. Απέτυχα.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Ελισάβετ Χρονοπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1961. Σπούδασε κινηματογράφο στη Σχολή Λ. Σταυράκου και στο LDM (Lorenzo de’ Medici Institute) στη Φλωρεντία. Από το 1985 εργάζεται ως σκηνοθέτις, σεναριογράφος και μοντέζ στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Έχει σκηνοθετήσει τηλεταινίες και τηλεοπτικές σειρές, καθώς επίσης και τις κινηματογραφικές ταινίες Μικρή Άρκτος (2015), Ο Αννίβας προ των πυλών (2011), Ένα τραγούδι δεν φτάνει (2003), Χτες το απόγευμα (1998), Να που γίνεται (1995).
To 2013 εκδόθηκε από τις Εκδόσεις Πόλις η συλλογή διηγημάτων της Φοράει κοστούμι και το 2017 η συλλογή διηγημάτων της Ο έτερος εχθρός, η οποία τιμήθηκε με το Βραβείο Διηγήματος από την Ακαδημία Αθηνών και με το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Διηγήματος-Νουβέλας. Το 2022 η συλλογή κυκλοφόρησε στα γαλλικά από τις εκδόσεις Le miel des anges, σε μετάφραση των Hélène Zervas και Michel Volkovitch, με τίτλο L’autre ennemi. Το 2024 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη το βιβλίο της Γιώργος Αρβανίτης – Μια ζωή στο φως, μια βιογραφία του διεθνώς διακεκριμένου διευθυντή φωτογραφίας.
