«Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα» της Ρένας Λούνα – Σάτιρα, διεκδίκηση και μαχητική γραφή

Η Ρένα Λούνα συστήθηκε στο αναγνωστικό κοινό με το δυναμικό ντεμπούτο της, Οι αλεπούδες του Περ-Λασαίζ (εκδ. Μωβ Σκίουρος), που έκανε ιδιαίτερη αίσθηση. Το δεύτερο μυθιστόρημά της, Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα, αποπνέει ωριμότητα και σιγουριά. Πρόκειται για ένα καλοδουλεμένο επιστολικό μυθιστόρημα με εντυπωσιακή γλώσσα και γερές λογοτεχνικές ρίζες. Η Λούνα επενδύει στην εσωτερικότητα του ψυχογραφήματος αλλά ταυτόχρονα επιδίδεται σε ένα λογοτεχνικό παιχνίδι που εμπλέκει την αφηγήτρια, τους χαρακτήρες αλλά και τους αναγνώστες. Το αποτέλεσμα είναι ένα ερωτικό «γράμμα» προς τη Λογοτεχνία, η οποία μπορεί καταπώς φαίνεται να γίνει είτε φυλακή είτε τόπος απόλυτης ελευθερίας.

Όταν το παρελθόν επανέρχεται...

Μια νεαρή γυναίκα απαντά με επιστολή στον καλύτερό της φίλο και καλλιτέχνη, Τόνι, ο οποίος ετοιμάζει μια έκθεση με θέμα «Σύγχρονες καλλιτέχνιδες που τρελάθηκαν» και της ζητά να συμμετάσχει. Στην αρχή δεν θέλει να σκαλίσει αυτό το παρελθόν. Έχει αφήσει πίσω της τη συγγραφή με την οποία κάποτε ξεχώρισε και κυρίως τον τόπο που έγινε μάρτυρας της ντροπής που βίωσε, το Παρίσι. Πλέον ζει σε ένα προστατευμένο περιβάλλον, στη Μάλτα, στην απομόνωση της γενέτειράς της. Περνάει την ώρα της στο οικογενειακό εστιατόριο, στον κήπο της και στην αγκαλιά του συντρόφου της. Κάτι όμως την μεταπείθει την τελευταία στιγμή και αποφασίζει να συμμετάσχει στην έκθεση. Τι ήταν αυτό που την είχε οδηγήσει στην τρέλα και τι κρύβεται σε αυτό το παρελθόν που επανέρχεται απειλητικά; Η απάντηση βρίσκεται σε μια σειρά γραμμάτων που ξεσκονίζει η ανώνυμη αποστολέας, όλα με την ίδια απεύθυνση: «Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα».

Τα νεανικά γράμματα της ηρωίδας απευθύνονται στον καθηγητή της στο μεταπτυχιακό δημιουργικής γραφής, με τον οποίο συνδέθηκε ερωτικά, ακόμα κι αν το ειδύλλιο έμεινε σε πλατωνικό επίπεδο. Τον ανακηρύσσει εξομολογητή της και αρχίζει να του γράφει για τη ζωή της, σε ύφος ημερολογίου. Γράφει για τον πρώτο σύντομο γάμο της, την αποτυχημένη προσπάθεια να σπουδάσει μαγειρική, τις συγκατοίκους στην εστία της Σορβόννης, τη σχέση της με τους άλλους καθηγητές, τη ζωή στο Παρίσι. Μέσα από τα γράμματα εν είδει εξομολόγησης μαθαίνουμε και για τη δική τους γνωριμία, αλλά και για τη σχέση της με τον σύντροφό της, Νοά. Σε αυτά τα γράμματα ξεδιπλώνεται ένας διαφορετικός άνθρωπος, μια «ξένη» σε σχέση με την πρώτη επιστολή. Μια περιπετειώδης, σπιρτόζα φωνή που επιδιώκει να επεκταθεί, να κατακτήσει το Παρίσι. Αυτή η αφηγήτρια που θέλει «να ανοίξει τον κόσμο σαν ένα στρείδι» απέχει χιλιόμετρα από την εσωστρεφή αποστολέα της εισαγωγής. Τι μπορεί να μεσολάβησε;

Η μαρμάρινη πλάκα και το κλισέ που αποφεύγεται

Η μαρμάρινη πλάκα, ο αποδέκτης των επιστολών, είναι ο σιωπηλός πλην καταλυτικός χαρακτήρας. Ένας άνθρωπος-φάντασμα που συντίθεται κομμάτι κομμάτι μέσα από την αφήγηση. Ακόμα και το όνομά του έρχεται σταδιακά στην επιφάνεια. Στην αρχή είναι ο Κύριος Σ., μετά Σ. Ζιράντ και τέλος Σιμόν Ζιράντ. Μέσα από τα γράμματα ξεδιπλώνεται και η δική του ζωή. Η ανέλιξη στα Γράμματα, ο μποέμ γάμος, η ελιτίστικη στάση του απέναντι στη λογοτεχνία, το χειρόγραφο που θεωρεί το έργο της ζωής του. Η μαρμάρινη πλάκα επιτελεί πολλαπλό ρόλο. Είναι ένας χαρακτήρας και ταυτόχρονα ένα πρότυπο στη δημιουργία χαρακτήρων, ένα αντικείμενο προβολής, μια φαντασίωση αλλά και αρχετυπικό σύμβολο της ανδρικής κυριαρχίας στη διανόηση. Με τους όρους της Κρις Κράους και του επιδραστικού για τη συγγραφέα I love Dick, ο καθηγητής εδώ είναι ο Σιλβέρ Λοτρινζέ και ο Dick μαζί. Από την άλλη, υπάρχει ο Νοά, ο ανασφαλής, επικριτικός και χειριστικός άνδρας που μπαίνει στη ζωή της «επιθετικά», σαρώνοντας πολλά στο διάβα του. Ο Νοά μοιάζει μονοδιάστατος, αλλά εξυπηρετεί σταδιακά ολοένα και περισσότερες λειτουργίες, μια εύθραυστη αρρενωπότητα που φτάνει την ηρωίδα στα όριά της.

Το οικοδόμημα του μυθιστορήματος εκ πρώτης όψεως βασίζεται σε ένα μεγάλο κλισέ. Η πληγωμένη πλην σκληραγωγημένη φοιτήτρια, μόνη στον κόσμο, φλερτάρει με τον παντρεμένο αλλά ανοιχτών ηθών Παριζιάνο καθηγητή της. Μια σχέση βασισμένη αρχικά στην κολακεία, ανάμεσα σε μια ανερχόμενη συγγραφέα που παγιδεύεται στο δίκτυο των κομπλιμέντων και έναν μεσήλικα που απολαμβάνει την προσοχή μιας πολύ μικρότερής του γυναίκας. Πόσο «μπανάλ», όπως γράφει και η ίδια. Δύο φουσκωμένα Εγώ που έλκονται από τη ματαιοδοξία είναι μια ιστορία συνηθισμένη τόσο για τη ζωή όσο και για τη λογοτεχνία. Το ίδιο ισχύει και για το ερωτικό τρίγωνο που σχηματίζεται και αλλάζει μορφές περικλείοντας άλλοτε την παγιδευμένη ηρωίδα και τους δύο άνδρες και άλλοτε αυτήν, τον καθηγητή και τη σύζυγο του, Καμίγ. Η Λούνα πάντως δεν μένει σε αυτό το επίπεδο, αλλά επιχειρεί πολλά περισσότερα από το να ακολουθήσει το κλισέ.

Η διακειμενικότητα

Αρχικά, η συγγραφέας αξιοποιεί στο έπακρο τις δυνατότητες που της δίνει ένας χαρακτήρας που σπουδάζει δημιουργική γραφή και θέλει να κάνει «φιγούρα», χτίζοντας μια ερωτεύσιμη εικόνα για τον καθηγητή της. Μια επιστολή της είναι ωδή στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ και τον μπορχικό σουρεαλισμό, σε μία άλλη δοκιμάζει μια ουλιπιανή απεύθυνση στον αναγνώστη, ενώ σε κάποιες ενδίδει σε μια ροή συνείδησης δημιουργική και απρόβλεπτη, που μπορεί να συνδέσει μια κάλτσα με έναν πασίγνωστο ιμπρεσιονιστικό πίνακα. Σε αυτό το πλαίσιο δικαιολογούνται και οι δεκάδες αναφορές σε ρήσεις γνωστών συγγραφέων, σε συγγραφικές συμβουλές, λεπτομερείς βιογραφικές γνώσεις ή ανεκδοτολογικές ιστορίες διάσημων συγγραφέων.

Η διακειμενικότητα, όμως, εξυπηρετεί κυρίως το χτίσιμο του χαρακτήρα μιας ηρωίδας που ζει για τα βιβλία και μέσα σε αυτά, μιας ηρωίδας που αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα μέσα από τη λογοτεχνία.

Οι διακειμενικές αναφορές του κειμένου, με τις αμέτρητες παραπομπές σε έργα Τέχνης και Λόγου αποτελεί ένα λογοτεχνικό παιχνίδι. Κάποιες αναφορές κλείνουν το μάτι στον αποδέκτη των επιστολών, όπως η φετιχιστική ματιά σε διάσημες «παράνομες» λογοτεχνικές σχέσεις και ερωτικά τρίγωνα, άλλες κλείνουν το μάτι στους αναγνώστες, προοικονομώντας τη κατάληξη του μονόπλευρου ειδυλλίου. Η διακειμενικότητα, όμως, εξυπηρετεί κυρίως το χτίσιμο του χαρακτήρα μιας ηρωίδας που ζει για τα βιβλία και μέσα σε αυτά, μιας ηρωίδας που αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα μέσα από τη λογοτεχνία. Αυτή η ηρωίδα δεν θα αργήσει να παλέψει με την κατασκευή της δικής της ιστορίας, μετατρέποντας την προσωπική της ιστορία σε αφήγηση.

Βιβλίο μέσα στο βιβλίο

Το πιο ενδιαφέρον εύρημα του βιβλίου είναι αυτός ο εγκιβωτισμός, το «βιβλίο μέσα στο βιβλίο». Η νεαρή φοιτήτρια αρχίζει να γράφει το δεύτερο βιβλίο της, στο οποίο προσπαθεί να χωρέσει όσα έζησε στο Παρίσι. Στην αυτοβιογραφική «Διπλή όψη», η ίδια γίνεται Έσθερ, ο Νοά γίνεται Νόρμαν και ο καθηγητής Σεμπάστιαν. Το παιχνίδι της μεταμυθοπλασίας, βέβαια, απαιτεί μεγάλο έλεγχο. Θα μπορούσε να απλωθεί και να ξεφύγει, όμως η Λούνα κρατά καλά τα ηνία του δημιουργήματός της, σφίγγει γερά τα λουριά. Αντίθετα, η ηρωίδα της, όσο τα όρια ανάμεσα στη λογοτεχνία και την πραγματικότητα αρχίζουν να ξεθωριάζουν, καταβυθίζεται ολοένα και πιο έντονα στο σκοτάδι. Η σύγχυση αφήγησης και πραγματικότητας θα παραμείνει και για εμάς ένα αίνιγμα μέχρι την τελευταία σελίδα.

Στην Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα, η πόλη του φωτός αναδύεται στην επιφάνεια σαν να τη ζει μια ντόπια, ζωντανεύει σαν σκηνικό αλλά και σιωπηλός χαρακτήρας.

Το μυθιστόρημα της Λούνα χάνει σταδιακά τις ποικίλες επιστρώσεις του για να αποκαλύψει στον απεκδυμένο πυρήνα του το τραύμα της ηρωίδας. Ενώ, όμως, η Λούνα καταγράφει τη σταδιακή κατάρρευση του νου της ηρωίδας της, δεν το πράττει με όρους που παθολογικοποιούν την κατάστασή της, αλλά με τη γλώσσα που οι άλλοι της επιβάλλουν. Η διατάραξη του ψυχισμού της ηρωίδας δεν είναι αποτέλεσμα του πένθους, της δικής της εμμονής, ή της «ευθραυστότητάς» της, αλλά ενός πανταχόθεν τορπιλισμού. Με άλλα λόγια, δεν «τρελάθηκε», αλλά «την τρέλαναν». Τα φαντάσματα της Πλαθ και της Γουλφ που περιπλανιούνται στις σελίδες του μυθιστορήματος υπενθυμίζουν μια πιο πικρή αλήθεια πίσω από την καταβύθιση στην τρέλα, δηλαδή τον αγώνα επιβίωσης σε έναν πατριαρχικό κόσμο που αντιμετωπίζει τη γυναικεία ευφυία σαν σφάλμα.

Εμμονή στη λεπτομέρεια και ακριβολογία

Ένα χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει στη γραφή της Λούνα είναι η εμμονή στη λεπτομέρεια σε ό,τι αφορά την αναπαράσταση των τόπων και των χώρων. Στην Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα, η πόλη του φωτός αναδίνεται σαν ζωντανή, σαν σκηνικό αλλά και σαν χαρακτήρας. Δεν γίνεται λόγος για ένα εστιατόριο χωρίς αναφορές στη διακόσμηση, τα πιάτα, την οσμή του. Κάθε κτήριο στο οποίο εισέρχεται η ηρωίδα θα αποτυπωθεί μέχρι και την τελευταία πτύχωση. Αυτή η εξονυχιστική μελέτη διαπνέει κάθε αναφορά στο βιβλίο, ημερομηνίες, διευθύνσεις, τοπωνύμια, έργα τέχνης. Πώς είναι δυνατόν, λοιπόν, σε ένα σημαντικό κεφάλαιο να γλιστρά ένας μικρός αναχρονισμός; Η ηρωίδα να αγαπά την Τζ. Κ. Ρόουλινγκ το 1994 όπου ακόμα δεν είχε καν γραφτεί το πρώτο Χάρι Πότερ; «Αναγνώστη, η ανειλικρίνεια που γλιστράει ανάμεσα στις προθέσεις σε ερεθίζει, σ' ενοχλεί» μοιάζει να μας απαντά σε κάποιο σημείο η συγγραφέας.

Παράλληλα με την σκωπτική διάθεση απέναντι στον χώρο, η Λούνα καταθέτει και το angst καθαυτής της συγγραφής, της μοναχικής και αποξενωτικής διαδικασίας, που προϋποθέτει προδοσίες, τραυματισμό, απώλεια και εν τέλει μια πολυδιάσπαση του εαυτού.

Σε αυτό και σε λίγα ακόμα σημεία είναι που «σπάει» ο τέταρτος τοίχος και η συγγραφέας επιτρέπει μια κλεφτή ματιά πίσω από το προσωπείο. Αφήνοντας μια δική της προεφηβική εμμονή να γλιστρήσει στο κείμενο, δίνει κάτι από τον τόσο καλά κρυμμένο εαυτό της. Δεν πρέπει να ξεχνάμε τα αποφθέγματα που χωρίζουν τα «κεφάλαια» του βιβλίου, φράσεις δανεισμένες από την Κράους, την Πλαθ, την Κασκ, συγγραφείς που ανακατασκεύασαν αφηγηματικά τη ζωή τους. «Ο Καραβάτζο αντάλλαξε το κεφάλι της Μέδουσάς του με το δικό του» γράφει η ηρωίδα σε κάποια επιστολή και δεν μπορούμε παρά να μπούμε στον πειρασμό να «γνωρίσουμε» λίγο παραπάνω τη Λούνα μέσα από αυτήν.

Mise en abyme

Αν όμως αναλωθούμε σε αυτή τη σκέψη και στην πιθανότητα μιας αυτομυθοπλασίας, θα χάσουμε την πραγματική ουσία. Αυτό το αφηγηματικό mise en abyme («τοποθέτηση στην άβυσσο») μας παρασέρνει σε μια επανεξέταση του λογοτεχνικού χώρου. Προχωρώντας πέρα από το roman-à-clef, πέρα από τη συγκεκαλυμμένη εξιστόρηση προσωπικών ιστοριών, πέρα από την αυτοαναφορικότητα, η Λούνα δημιουργεί ένα καθρέπτισμα συνολικά για το λογοτεχνικό συνάφι. Μιλά για λογοτεχνικούς «πατέρες» πανέτοιμους για χειραγώγηση των νεαρών θυμάτων τους, για άγνωστες συγγραφείς που παλεύουν να εισέλθουν στον χώρο, για εφήμερες γνωριμίες και λυκοφιλίες, λογοτεχνικούς κύκλους που στην αρχή εμπνέουν αλλά σύντομα κουράζουν, για εμπαθείς και σεξιστές κριτικούς λογοτεχνίας. Σε αντίθεση με την Κράους, όμως, η Λούνα δεν ενδιαφέρεται να εκθέσει πρόσωπα και καταστάσεις, αλλά όλο το οικοσύστημα της διανόησης.

Ταυτόχρονα, το μυθιστόρημα διαβάζεται σαν μια ωδή στην αφήγηση, στην μετάπλαση του πραγματικού υλικού σε αφηγηματικό και τις συνεπαγόμενες θυσίες. Παράλληλα με την σκωπτική διάθεση απέναντι στον χώρο του βιβλίου, η Λούνα καταθέτει και το angst καθαυτής της συγγραφής, της μοναχικής και αποξενωτικής διαδικασίας, που προϋποθέτει προδοσίες, τραυματισμό, απώλεια και εν τέλει μια πολυδιάσπαση του εαυτού. Ένα κείμενο για το συγκεκριμένο βιβλίο δεν θα μπορούσε να κλείσει παρά με μια διακειμενική αναφορά. Στην τελευταία ταινία του Αλέξανδρου Βούλγαρη (The boy), «Βγαίνουν από τη Μάργκο», η Μάργκο είναι μια μουσικός που «γεννά» ανθρώπους με τη φαντασία της. Το ιδιαίτερο φιλμ, που αποτελεί ένα σχόλιο για την καλλιτεχνική δημιουργία, μας έκανε να σκεφτούμε τον Νοά και τον Σιμόν να «βγαίνουν» μέσα από την αφηγήτρια της Λούνα, δημιουργήματα της φαντασίας της, πλην όμως απολύτως σάρκινα. 

Αν και μόλις το δεύτερο βιβλίο της μετά το Οι αλεπούδες του Περ-Λασαίζ (εκδ. Μωβ Σκίουρος), η Αγαπητή μαρμάρινη πλάκα αποπνέει ωριμότητα και σιγουριά. Πρόκειται για ένα καλοδουλεμένο μυθιστόρημα με πολλαπλές αναφορές και γερές λογοτεχνικές ρίζες.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Ρένα Λούνα γεννήθηκε στην Αθήνα, το 1992. Αρθρογραφεί για θέματα φύλου στη Womanlandia και διατηρεί το λογοτεχνικό blog This book killed me.

Το 2023 κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα, Οι αλεπούδες του Περ-Λασαίζ, από τις εκδόσεις Ο Μωβ Σκίουρος.