«Καρδιά, Γ.» του Ευθύμη Φιλίππου (κριτική) – Όταν το παράλογο εισβάλλει επιθετικά και επιβάλλεται

Καρδιά, Γ., μια νουβέλα σε τρεις πράξεις, από τον σημαντικό μας σεναριογράφο Ευθύμη Φιλίππου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δώμα. Ο Γιώργος, ο κεντρικός ήρωας, γεννιέται στην πρώτη κιόλας παράγραφο, και διαβάζοντας την αρχική σελίδα, ο αναγνώστης αποκτά την αίσθηση πως κρατά στα χέρια του ένα κείμενο ρεαλισμού με ηθογραφικές πινελιές.

«Ο πατέρας του, μόλις έμαθε πως όλα είχαν πάει καλά στη γέννα, χαρούμενος και περήφανος, ήπιε μια μπίρα κι ύστερα, με το κλαδευτήρια που κλάδευε τις φράουλες, έκοψε μια τούφα απ’ τα μαλλιά της γυναίκας του και την έβαλε κάτω από το μαξιλάρι του, όπως επέτασσε το έθιμο» γράφει ο Ευθύμης Φιλίππου. Αυτή η αίσθηση του πραγματικού διαταράσσεται σχεδόν αμέσως. Το παράλογο εισβάλλει επιθετικά στην ιστορία και της επιβάλλεται.

Η πλοκή

Όλα ξεκινούν όταν η μητέρα εγκαταλείπει την οικογένεια, οδηγώντας τον πατέρα να αρχίσει να ντύνεται με γυναικεία ρούχα, για να καλύψει τον μητρικό ρόλο. Εφόσον όμως δεν πείθει το παιδί του, μιας και εξακολουθεί να συνευρίσκεται με γυναίκες, σύντομα, σε ένα κλίμα διάχυτης σεξουαλικότητας, αρχίζει (;) να αποκτά εμπειρίες και με άντρες, και πιο συγκεκριμένα, ιδίως με τον Σφατρία, έναν παλιό του φίλο, ο οποίος όμως καταλήγει να τον δολοφονεί.

Κάπου εκεί ολοκληρώνεται το πρώτο μέρος, που οδηγεί στο δεύτερο, όπου ο Γιώργος, ενήλικας πλέον, περνά εφτά ολόκληρα χρόνια σε μια παραλία στην Ανάφη, παρέα με μια ομάδα αθλητών του σερφ και του γουίντσερφ. Ο φυσικός παράδεισός τους παύει να υφίσταται όταν ξεσπά νηνεμία και πλέον κανένας δεν μπορεί να δαμάσει τα κύματα, οπότε, αφού πρώτα όλοι μαζί δοκιμάσουν να προσευχηθούν, στη συνέχεια επιχειρούν μια ανθρωποθυσία, προσφέροντας στους χριστιανικούς αγίους το κοριτσάκι του αρχηγού της ομάδας.

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος, ο Γιώργος, ώριμος και επιτυχημένος συμβολαιογράφος πλέον, σε μια ιατρική εξέταση μαθαίνει πως πρόκειται να μαχαιρωθεί μέχρι θανάτου -όπως ο πατέρας του- από ένα κοριτσάκι από την Ανάφη, και προσπαθεί να ανατρέψει το μοιραίο μελλούμενο.

Το παράλογο και η τυχαιότητα

Το πεζογράφημα του Ευθύμη Φιλίππου είναι μια ιστορία την οποία δεν πρέπει να εξετάσουμε με γνώμονα τον ρεαλισμό. Αποκτάμε συχνά την εντύπωση πως τα πράγματα δεν συνέβησαν έτσι όπως μας περιγράφονται, πως όλα είναι ανεστραμμένα και παραμορφωμένα, πως η πραγματική ιστορία υπάρχει κάτω από την ιστορία που διαβάζουμε. Τα κίνητρα των ηρώων, για παράδειγμα, και οι συνέπειες των πράξεών τους φαίνεται να μην σχετίζονται ιδιαίτερα με τη λογική. Ο ίδιος ο συγγραφέας υποσκάπτει συχνά τις αποφάσεις των χαρακτήρων του, με την πετυχημένη ειρωνεία που συναντάμε και σε σενάριά του: «Του είπε πως ήταν η μητέρα του, όχι ο πατέρας του, και πως τον αγαπούσε πάρα πολύ, και πως ο μπαμπάς του τούς είχε παρατήσει για μια πολύ νεότερη γυναίκα. (…) Όλο αυτό του Γιώργου δεν του δημιούργησε κανένα ψυχολογικό πρόβλημα, γιατί ήξερε πολύ καλά να το διαχειριστεί».

Είναι η ζωή παντελώς παράλογη; Αυτό φαίνεται να προτείνει τούτη η σύντομη νουβέλα, υπογραμμίζοντας όμως πως υπάρχει και μία συνέπεια μέσα σε όλον αυτό τον παραλογισμό.

Μπορούμε σχεδόν να ακούσουμε τους ήρωες να εκφωνούν τους μονολόγους τους και τα διαλογικά μέρη με τον αποστασιοποιημένο, σχεδόν ρομποτικό τρόπο που μιλούν οι ηθοποιοί σ' εκείνες τις ταινίες του Γιώργου Λάνθιμου που τα σενάρια υπογράφει ο Ευθύμης Φιλίππου. Και πράγματι, διάφορα στοιχεία του βιβλίου παραπέμπουν σε μια δομή σεναριακή, από την επιλογή των τριών μερών έως τη λιτότητα της έκφρασης. Σε κάποια μέρη, η γραφή γίνεται έντονα ξερή, παραθέτοντας χωρίς σχολιασμό τα αλλόκοτα γεγονότα που προκύπτουν, κάτι που δημιουργεί ένα ισχυρό αίσθημα ανοικείωσης στον αναγνώστη. Πιστεύουμε, βέβαια, πως λείπει κάτι, πως η σύνδεση με το «πραγματικό» θα έπρεπε να είναι πιο έντονη – όπως, ας πούμε, συμβαίνει στον «Κυνόδοντα», στον οποίο έχουμε και πάλι μια ιστορία έξω από τον ρεαλισμό, που όμως κάνει διακριτά σχόλια πάνω στη δομή της οικογένειας, τον ρόλο του πολιτισμού κλπ. Η Καρδιά, Γ. είναι ένα σκοτεινό κείμενο, με την τυχαιότητα να αποτελεί μία από τις θεματικές του:

«Σύμφωνα με το εκπαιδευτικό σύστημα του Στράους, εξηγούσε ο Δημήτρης στον Γιώργο, η κατεύθυνση του κάθε μαθητή οριζόταν μέσω κλήρωσης στην ηλικία των τεσσάρων ετών. Τότε κληρωνόταν ο κλάδος που θα ακολουθούσε το κάθε παιδί ή αλλιώς η τάξη στην οποία θα φοιτούσε».

Συνέπεια μέσα στον παραλογισμό

Είναι η ζωή παντελώς παράλογη; Αυτό φαίνεται να προτείνει τούτη η σύντομη νουβέλα, υπογραμμίζοντας όμως πως υπάρχει και μια συνέπεια μέσα σε όλον αυτό τον παραλογισμό. Τα σημεία συνδέονται μεταξύ τους και μια ευθεία χαράσσεται: η δολοφονία του Γιώργου στο τέλος «προοικονομείται» τόσο από το οικογενειακό του ιστορικό όσο και από την ύβρη που διαπράττει στο νησί.

Στην Καρδιά, Γ. συναντάμε πολλά από τα γνωρίσματα της κινηματογραφικής γραφής του Ευθύμη Φιλίππου: ο πολύμορφος ερωτισμός, οι μηχανικές κινήσεις των προσώπων, η ανατροπή του καθημερινού, το φανταστικό στοιχείο. Είναι ένα βιβλίο απλά γραμμένο, που όμως ενδείκνυται για πολλαπλές αναγνώσεις, προκειμένου να φωτιστούν πληρέστερα κάποιες θεματικές του.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ευθύμης Φιλίππου (Αθήνα, 1977) εργάζεται ως σεναριογράφος και θεατρικός συγγραφέας. Έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία Δημήτρη (2012), Σκηνές (2011), Όταν όταν (2017), στις εκδόσεις MNP.

Ως σεναριογράφος έχει διακριθεί στα κινηματογραφικά φεστιβάλ της Βενετίας και των Καννών. Έργα του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, στα ισπανικά και στα γαλλικά.