Για το βιβλίο μυθοπλασίας είκοσι τεσσάρων πεζών ποιημάτων της Ρέας Γαλανάκη «Το κέικ» (εκδ. Καστανιώτη) που επανεκδίδεται 46 χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία του.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Το οικείο τραύμα, ως άλυτο αίνιγμα και γεγονός μη διαχειρίσιμο, μέσω της ποίησης δεν επουλώνεται (πώς θα μπορούσε άλλωστε;), αλλά γίνεται πιο αποδεκτό. Εκτίθεται στο φως και κάπως ο πόνος γίνεται μέρος της υπαρξιακής συνθήκης.
Η Ρέα Γαλανάκη στις αρχές της μακράς λογοτεχνικής της πορείας στάθηκε εντός του ποιητικού λόγου, πολύ πριν καταφύγει στη μυθιστορηματική συνθήκη. Κάπως έτσι, το Κέικ εκδόθηκε πρώτη φορά το 1980, σε μια εποχή που η συγγραφέας είχε να αντιμετωπίσει προσωπικά της θέματα και συνάμα ως δημιουργός αισθάνθηκε την ανάγκη να ξεπεράσει τα πεπερασμένα όρια των λογοτεχνικών ειδών και να αναζητήσει την οδό της ένωσης του ποιητικού λόγου με τον πεζογραφικό.
Αναθεώρηση
Κοιτώντας εκείνη την εποχή μακροσκοπικά, με τη δυνατότητα που μας δίνει η χρονική απόσταση, το Κέικ συνιστά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα πρώιμου μεταμοντερνισμού στη νεοελληνική γραφή, όχι τόσο λόγω θεματικής πρωτοτυπίας όσο εξαιτίας της ριζικής αναθεώρησης των αφηγηματικών του όρων.
Το έργο αρνείται τη μυθιστορηματική οικονομία (δηλαδή τη διαδοχή αιτίου και αποτελέσματος) και αντ’ αυτού συγκροτεί ένα κειμενικό πεδίο όπου η σημασία παράγεται μέσα από επανάληψη, μετατόπιση, ρήξη και ποιητική ματιά. Η Γαλανάκη αποσύρει την αφηγηματική προοδευτικότητα για να αναδείξει μια εμπειρία χρόνου που δεν εξελίσσεται αλλά επιμένει και επαναλαμβάνεται. Ο χρόνος στο Κέικ δεν είναι γραμμικός· είναι σωρευτικός και ταυτόχρονα στάσιμος. Η επανάληψη λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός νοηματοδότησης: κάθε επιστροφή σε μια εικόνα δεν την επιβεβαιώνει, αλλά τη φθείρει, την καθιστά ξένη, σχεδόν απειλητική. Έτσι, το κείμενο εγκαθιστά μια ποιητική της φθοράς, όπου το οικείο απογυμνώνεται από την αυτονόητη σημασία του.
Η αιτία
Πέραν, όμως, της μορφής, υπάρχει και το αίτιο που προκάλεσε τη δημιουργία αυτού του βιβλίου. Στο προλογικό σημείωμά αυτής της νέας έκδοσης του βιβλίου, η Ρέα Γαλανάκη παραδέχεται πως μια απρογραμμάτιστη εγκυμοσύνη, ένας δυναστευτικός γάμος και ο πρόωρος θάνατος του νεογνού που έφερε στην κοιλιά της, έγιναν τα σκοτεινά σύννεφα πάνω από το κεφάλι της, τα οποία την οδήγησαν ακόμη και στο σημείο να σκεφτεί την αυτοκτονία.
Ωστόσο, ως δημιουργός υψηλής στάθμης, κατάφερε να μετασχηματίσει το προσωπικό-τραυματικό βίωμα σε τέχνη και αυθεντική ποίηση που περιέχει τη δική της ιστορία, αλλά κι από φεμινιστική σκοπιά, κάθε γυναίκας που έχει βρεθεί σε ανάλογη θέση.
Το κέικ
Στον πυρήνα αυτής της διαδικασίας βρίσκεται το ίδιο το «κέικ». Ως σημαίνον, το κέικ φέρει μια έντονη πολιτισμική φόρτιση: συνδέεται με τη φροντίδα, την οικιακή εργασία, τη γυναικεία επιτελεστικότητα. Ωστόσο, η επαναληπτική του παρουσία το αποσπά από τη λειτουργική του διάσταση και το μετατρέπει σε σχεδόν αυτόνομο αντικείμενο-σύμβολο. Το κέικ παύει να είναι κάτι που «φτιάχνεται» και γίνεται κάτι που επιβάλλεται ως μορφή. Κάπως έτσι, θα λέγαμε ότι το σημαίνον αποσυνδέεται από το σημαινόμενο και αρχίζει να κυκλοφορεί μέσα στο κείμενο ως καθαρή μορφή, ως ίχνος μιας πράξης που δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η σχέση ανάμεσα στο σώμα και τον λόγο. Το σώμα στο Κέικ δεν εμφανίζεται ως πλήρως ορατό. Αντίθετα, παραμένει σε μεγάλο βαθμό υπαινικτικό, παρόν μέσα από απουσίες και αποσιωπήσεις.
Το γυναικείο υποκείμενο στο έργο δεν παρουσιάζεται ως συνεκτική ταυτότητα, αλλά ως αποτέλεσμα επιτελέσεων που επαναλαμβάνονται χωρίς να εσωτερικεύονται πλήρως. Η πράξη της οικιακής φροντίδας -και ειδικά η κατασκευή του κέικ- λειτουργεί ως τελετουργία μέσα από την οποία το υποκείμενο καλείται να επιβεβαιώσει τον ρόλο του. Εντέλει, το υποκείμενο δεν «είναι»· αναγκάζεται να «παίζει» έναν ρόλο που δεν σταθεροποιείται ποτέ.
Σώμα και λόγος
Η γλώσσα του κειμένου αντανακλά αυτή την αστάθεια. Η σύνταξη είναι αποσπασματική, συχνά ασυνεχής, και αποφεύγει την ολοκλήρωση. Οι φράσεις μοιάζουν να διακόπτονται πριν αποκτήσουν πλήρες νόημα, δημιουργώντας ένα καθεστώς διαρκούς αναβολής. Η αναβολή αυτή δεν είναι απλώς αισθητική επιλογή, αλλά τρόπος αναπαράστασης ενός βιώματος που αντιστέκεται στη διατύπωση. Με άλλα λόγια, το κείμενο δεν περιγράφει μια κρίση της ταυτότητας· την ενσαρκώνει στο επίπεδο της γλώσσας.
Ο χώρος του σπιτιού, αντί να λειτουργεί ως ασφαλές καταφύγιο, παρουσιάζεται ως χώρος επανάληψης και περιορισμού. Τα αντικείμενα δεν είναι ουδέτερα· φέρουν πάνω τους το βάρος των προσδοκιών που επιβάλλονται στο υποκείμενο.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η σχέση ανάμεσα στο σώμα και τον λόγο. Το σώμα στο Κέικ δεν εμφανίζεται ως πλήρως ορατό. Αντίθετα, παραμένει σε μεγάλο βαθμό υπαινικτικό, παρόν μέσα από απουσίες και αποσιωπήσεις. Αυτή η μερική απουσία του σώματος συνδέεται με τη δυσκολία του υποκειμένου να αρθρώσει την επιθυμία του. Η επιθυμία δεν εκφράζεται άμεσα· διαχέεται σε εικόνες, μεταφορές και επαναλήψεις, χωρίς ποτέ να αποκτά σταθερή μορφή. Το αποτέλεσμα είναι μια ένταση που δεν εκτονώνεται, αλλά παραμένει εγκλωβισμένη στο κείμενο. Δεν είναι τυχαία η συχνή εικόνα του αίματος, της ενδόρηξης, του τραύματος, αλλά και της σχέσης θύματος και κυνηγού.
Σε αυτό το σημείο, η συμβολή του έργου μπορεί να ιδωθεί και υπό το πρίσμα φεμινιστικών θεωριών της γλώσσας. Η αποδόμηση της γραμμικής αφήγησης και η έμφαση στην αποσπασματικότητα μπορούν να ερμηνευτούν ως απόπειρα απομάκρυνσης από μια «κυρίαρχη» μορφή λόγου που προϋποθέτει συνοχή, έλεγχο και διαφάνεια. Αντί για αυτό, η Γαλανάκη προτείνει μια γραφή που επιτρέπει τη ρωγμή, την ασυνέχεια, την αμφισημία. Η γραφή αυτή δεν «εκπροσωπεί» απλώς μια γυναικεία εμπειρία· την παράγει μέσα από τη μορφή της.
Το ασφαλές καταφύγιο
Ο χώρος του σπιτιού, αντί να λειτουργεί ως ασφαλές καταφύγιο, παρουσιάζεται ως χώρος επανάληψης και περιορισμού. Τα αντικείμενα δεν είναι ουδέτερα· φέρουν πάνω τους το βάρος των προσδοκιών που επιβάλλονται στο υποκείμενο. Το κέικ, ως κατεξοχήν οικιακό αντικείμενο, συγκεντρώνει αυτές τις προσδοκίες και τις μετατρέπει σε φορτίο. Η καθημερινότητα δεν είναι απλώς βαρετή· είναι δομικά καταπιεστική, ακριβώς επειδή παρουσιάζεται ως φυσική και αναπόφευκτη.
Θα μπορούσε να διαβαστεί και ως η Οδύσσεια μιας γυναίκας που περνάει μέσα από τις συμπληγάδες της πατριαρχικής κανονικότητας, του ρόλου που η κοινωνία έχει ορίσει γι’ αυτήν, του σώματος που φέρει μια νέα ζωή, πονάει και σπαράσσεται, αλλά και της εξόδου προς κάτι που δεν έχει γεννηθεί ακόμη, αλλά επίκειται.
Ωστόσο, το Κέικ δεν περιορίζεται σε μια απλή καταγγελία. Η ίδια η μορφή του κειμένου λειτουργεί ως πράξη αντίστασης. Η άρνηση της αφηγηματικής κανονικότητας, η διάσπαση της γλώσσας και η αποσταθεροποίηση των σημασιών συνιστούν μια προσπάθεια να ανοιχτεί χώρος για κάτι διαφορετικό. Το κείμενο δεν προσφέρει μια εναλλακτική ταυτότητα, αλλά δημιουργεί τις συνθήκες για να τεθεί το ερώτημα της ταυτότητας εκ νέου.
Αποξένωση
Εδώ εντοπίζεται και μια από τις βασικές εντάσεις του έργου: ανάμεσα στην επανάληψη και τη ρήξη. Από τη μία πλευρά, η επανάληψη εγκλωβίζει το υποκείμενο σε έναν κύκλο χωρίς έξοδο. Από την άλλη, η ίδια αυτή επανάληψη, όταν φτάνει στα όριά της, παράγει μια μορφή αποξένωσης που καθιστά δυνατή τη ρήξη. Η φθορά του νοήματος δεν οδηγεί μόνο σε ακινησία· μπορεί να λειτουργήσει και ως προϋπόθεση για μετασχηματισμό.
Το βιβλίο χωρίζεται σε 24 πεζά που φέρουν έντονη ποιητική «ύφανση» και έξι ενότητες. Θα μπορούσε να διαβαστεί και ως η Οδύσσεια μιας γυναίκας που περνάει μέσα από τις συμπληγάδες της πατριαρχικής κανονικότητας, του ρόλου που η κοινωνία έχει ορίσει γι’ αυτήν, του σώματος που φέρει μια νέα ζωή, πονάει και σπαράσσεται, αλλά και της εξόδου προς κάτι που δεν έχει γεννηθεί ακόμη, αλλά επίκειται.
Διερεύνηση
Άλλωστε, στον πυρήνα του το Κέικ επιδιώκει τη διερεύνηση. Η αξία του έγκειται ακριβώς στο ότι τολμά να κινηθεί στα όρια της γλώσσας και της αφήγησης, θέτοντας ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά. Αποτελεί μια ριζοσπαστική απόπειρα αναδιατύπωσης της σχέσης ανάμεσα στη μορφή και την εμπειρία, αλλά και ανάμεσα στα δύο φύλα. Ζήτημα που στις μέρες μας αποτελεί σημαντικό μέρος της κοινωνικής προβληματικής.
Μέσα από την αποδόμηση της αφήγησης και τη χρήση ενός φορτισμένου συμβόλου, κατορθώνει να αποδώσει μια κατάσταση υπαρξιακής και κοινωνικής έντασης χωρίς να καταφύγει σε ρεαλιστικές αναπαραστάσεις. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο απαιτητικό, ενίοτε εσωστρεφές, αλλά βαθιά συνεπές ως προς το αισθητικό του πρόταγμα.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Ρέα Γαλανάκη γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στην Αθήνα. Έχει εκδώσει μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα και δοκίμια. Ανήκει στα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας Συγγραφέων. Για το σύνολο του έργου της έλαβε το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων (2023). Για την προσφορά της στα γράμματα και στις τέχνες τιμήθηκε από την Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου με το παράσημο του Χρυσού Σταυρού του Τάγματος της Ευποιίας (2022).
Το μυθιστόρημά της Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ πασά είναι το πρώτο ελληνικό μυθιστόρημα που εντάχθηκε μεταπολεμικά από την Ουνέσκο στην «UNESCO Collection of Representative Works» (1994). Έχει τιμηθεί δύο φορές με το Κρατικό Βραβείο (Μυθιστορήματος, 1999 και Διηγήματος, 2005). Επίσης έχει τιμηθεί με το Βραβείο Πεζογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 2003), με το Βραβείο «Νίκος Καζαντζάκης» του Δήμου Hρακλείου Kρήτης (1987), με το Βραβείο Αναγνωστών του Eθνικού Kέντρου Bιβλίου (2006), με το Βραβείο του Δήμου Χανίων (2024) και με το Βραβείο «Επίλογος 2025» από τον Πολιτιστικό και Καλλιτεχνικό Οργανισμό «Επίλογος».
To μυθιστόρημα Η Άκρα Ταπείνωση απέσπασε το βραβείο Balkanika Literary Award, τη διεθνή διάκριση των Βαλκανικών χωρών (2019), ενώ στη γαλλική του έκδοση ήταν υποψήφιο για το Prix Méditerranée Étranger (2017). Το μυθιστόρημα Ελένη ή ο Κανένας διεκδίκησε το Ευρωπαϊκό Βραβείο «Αριστείον» μπαίνοντας στην τελική τριάδα των υποψήφιων έργων (1999).
Η μετάφραση του Δυο γυναίκες, δυο θεές στα γαλλικά από τον René Bouchet μπήκε στη Βραχεία Λίστα του Κρατικού Βραβείου Μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα (2025).
Έργα της έχουν μεταφραστεί σε δεκαεννιά γλώσσες: αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ισπανικά, ιταλικά, ολλανδικά, τσεχικά, βουλγαρικά, σουηδικά, λιθουανικά, τουρκικά, αραβικά, κινεζικά, εβραϊκά, αλβανικά, καταλανικά, ουκρανικά, σερβικά και φινλανδικά.
