«Ανθολογία νεοελληνικού διηγήματος» (κριτική)  – Κλασικά έργα μικρής φόρμας και ευχάριστες εκπλήξεις

Ξεφυλλίζοντας μια ανθολογία, δεν διαβάζεις μόνο τα κείμενα αλλά και τις επιλογές πίσω από αυτά. Κι όταν η ανθολογία είναι εκτενής, αφήνει χώρο για περισσότερες φωνές, για μικρές αποκλίσεις αλλά και κάποιες εκπλήξεις. Η Ανθολογία νεοελληνικού διηγήματος (σελ. 606, εκδ. Μαλλιάρης Παιδεία) που κυκλοφόρησε πρόσφατα και που είναι βασισμένη στο προηγούμενο τρίτομο έργο του Γιώργου Ζωγραφάκη (εκδ. Μαλλιάρης, 1975), μου έδωσε την αίσθηση ενός ανοιχτού πεδίου επιλογών και όχι ενός κλειστού κανόνα. Ο διάλογος με άλλες προηγούμενες ανθολογίες (βλέπε βιβλιογραφία) του είδους είναι εμφανής και αυτόν τον διάλογο επιχειρώ να παρουσιάσω στις γραμμές που ακολουθούν.

Ο τόμος εστιάζει, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, στο ελληνικό διήγημα της εκατονταετίας 1880–1975, προσφέροντας επιπλέον συνοπτικά βιογραφικά σημειώματα, καθώς και πληροφορίες για τις πηγές και τις συλλογές από τις οποίες αντλούνται τα κείμενα. Ας δούμε ενδεικτικά μερικά από αυτά κατά αλφαβητική σειρά.

Έλλη Αλεξίου, Βασιλικός, Βενέζης 

Η Έλλη Αλεξίου εκπροσωπείται με τα «Ιερά κειμήλια» (από τη συλλογή Και υπέρ των ζώντων, 1972) και «Τα τρία αδέρφια» (από τη συλλογή Σκληροί αγώνες για μικρή ζωή, 1931). Από την ίδια πρώτη συλλογή ο Θ. Νιάρχος επιλέγει το «Ο Φραντζέσκος», ενώ το «Η βρύση του Μπραήμ-Μπαμπά» περιλαμβάνεται στις αντίστοιχες των Αποστολίδηδων και του Γ. Βαλέτα (από τη συλλογή Άνθρωποι, 1940). Τέλος στη Μεσοπολεμική πεζογραφία μας, ανθολογείται, πέρα από τον «Φραντζέσκο», και τα «Δακτυλικά αποτυπώματα».

Στον Βασίλη Βασιλικό γίνεται μια εναλλακτική επιλογή: επιλέγεται απόσπασμα από το Ζ (1966), αντί αυτοτελούς διηγήματος. Σε αυτή των Αποστολίδηδων αλλά και στου Θ. Νιάρχου συναντούμε «Το πηγάδι» (πρώτη δημοσίευση περ. Νέα Εστία, τχ. 670, 1955), ενώ ο Βαλέτας περιλαμβάνει το «Πρώτο ξύπνημα στην Ιθάκη» (χωρίς ένδειξη πρώτης δημοσίευσης). Οι Αποστολίδηδες επιλέγουν και ένα δεύτερο, «Το φύλλο», ενώ στη Μεταπολεμική πεζογραφία μας ανθολογούνται επιπλέον τα «Η τελευταία μέρα της Κατοχής», «Γράμμα στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη», «Ο ελληνιστής» και «Η πρασινοκέφαλη».

Ο Ηλίας Βενέζης συμμετέχει με τη «Βαλανιδιά» (Ώρα πολέμου, 1946) και τους «Γλάρους» (Αιγαίο, 1941), διήγημα που ανθολογείται και από τους Αποστολίδηδες. Ο Θ. Νιάρχος προκρίνει τον «Ναυαγό» (Οι νικημένοι, 1954), ενώ ο Βαλέτας «Τα νερά» και «Ακήφ». Στη Μεσοπολεμική πεζογραφία μας περιλαμβάνεται, εκτός από τους «Γλάρους», το «Νύχτα του Ασκληπιείου».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επιλογές του Γιώργου Ζωγραφάκη από το έργο του Γεώργιου Βιζυηνού («Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα», «Μεταξύ Πειραιώς και Νεαπόλεως»), που αποκλίνουν συνειδητά από τον συνήθη «κανόνα» των ανθολογιών, όπου κυριαρχούν «Το μόνο της ζωής του ταξείδιον», «Το αμάρτημα της μητρός μου», «Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου» και «Ο Μοσκώβ-Σελήμ». Ενδεχομένως ο ανθολόγος ήθελε να προσέξουμε λίγο περισσότερο τα δύο αυτά κείμενα, πέρα από τα τέσσερα «καθιερωμένα».

Η παρουσία του Ιωάννη Κονδυλάκη ακολουθεί την πεπατημένη καθώς ανθολογείται, όπως στις περισσότερες περιπτώσεις, με τον «Επικήδειο». Αντίθετα, ενδιαφέρον παρουσιάζει η συμμετοχή του Φώτη Κόντογλου με το «Στο νησί μου, ανάμεσα στα πλάσματα του Θεού».

Ο Δημήτριος Βικέλας εκπροσωπείται, όπως αναμενόταν, με τον «Παπα-Νάρκισσο», αλλά και με το «Διατί έμεινα δικηγόρος», μια λιγότερο συνηθισμένη επιλογή. Και Κ. Καρζής διαφοροποιείται επιλέγοντας τον «Λυσσασμένο».

Ο Δημοσθένης Βουτυράς εμφανίζεται με το πομπώδες και εξπρεσιονιστικό «Το γκρέμισμα των Θεών». Οι Καρζής και Γκόρπας επιλέγουν «Το παραρλάμα» (ο δεύτερος και το σατιρικό «Ο Μπαλάφας στον Παράδεισο»), ο Σκόκος το «Η μάνα του Γρίζα», ενώ ο Νιάρχος «Το ερημόσπιτο» – διήγημα με άμεσες αναφορές σε διηγήματα του Πόε. Στις επιλογές του Βαλέτα συγκαταλέγονται τρία: «Ο τσιγκούνης είχε πάρει δούλο», «Ο τυχερός» και το εμβληματικό «Ο θρήνος των βοδιών». Απουσιάζει όμως από τις επιλογές των Αποστολίδηδων. Παρόλα αυτά, η ποικιλία των επιλογών αντανακλά την πολυσημία του έργου του.

Ο Στρατής Δούκας συμμετέχει με την «Ιστορία ενός αιχμαλώτου», ενώ ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης με το «Πίστομα!», διηγήματα που είθισται να περιλαμβάνονται σε ανθολογίες του είδους.

Γαλάτεια Καζαντζάκη, Καρκαβίτσας, Φώτης Κόντογλου

Αξίζει να σταθούμε στην περίπτωση της Γαλάτειας Καζαντζάκη, μιας συγγραφέα που δεν έχει λάβει την προσοχή που της αναλογεί, και για την οποία μιλά με θερμά λόγια ο Θ. Γκόρπας – στη δική του ανθολογία συμμετέχει με το «Η κυρά Μαριγώ». Στον παρόντα τόμο εμφανίζεται με το «Ξόδι στο χωριό», σε αυτή των Αποστολίδηδων με τον «Φυγόδικο» (και τα τρία από τη συλλογή 11π.μ. – 1.μ.μ., 1930), ενώ ο Θ. Νιάρχος επιλέγει το «Πίσω από την βιτρίνα» από τη συλλογή Κρίσιμες στιγμές (1952). Έτσι η παρουσία της εδώ συμβάλλει στην επανεκτίμηση κειμένων που για χρόνια παρέμειναν στο περιθώριο.

Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας συμμετέχει με την «Γοργόνα». Στην ανθολογία του Γ. Κασδόνη με την «Πατρίδα», στις αντίστοιχες των Καρζή, Βαλέτα, και Αποστολίδηδων με «Το γιούσουρι», του Σκόκου, Βαλέτα και Αποστολίδηδων με το «Η θάλασσα», του Νιάρχου με το «Ο εκδικητής». Στου Βαλέτα συμπεριλαμβάνονται και «Τα ναυάγια». Αξίζει να σημειωθεί ότι η πρόσφατη επανέκδοση έργων του Καρκαβίτσα από τον Σύλλογο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων (φιλολογική εποπτεία: Γιάννης Παπακώστας / επιμέλεια: Αλέξης Ζήρας) αποτελεί μια καλή ευκαιρία επαναπροσέγγισης του έργου του.

Η παρουσία του Ιωάννη Κονδυλάκη ακολουθεί την πεπατημένη καθώς ανθολογείται, όπως στις περισσότερες περιπτώσεις, με τον «Επικήδειο». Αντίθετα, ενδιαφέρον παρουσιάζει η συμμετοχή του Φώτη Κόντογλου με το «Στο νησί μου, ανάμεσα στα πλάσματα του Θεού». Ο Θωμάς Γκόρπας τον θεωρεί ανώτερο από τους Ηλία Βενέζη και Στρατή Μυριβήλη, τους οποίους δεν ανθολογεί, εξηγώντας τη στάση του στον πρόλογο. Οι Αποστολίδηδες και ο Γκόρπας επιλέγουν το «Pedro Cazas», ενώ ο Βαλέτας τα «Λουίζος Μαρόττος» και «Ένα διπλό ναυάγιο». Εντύπωση προκαλεί η απουσία του από την ανθολογία του Θ. Νιάρχου.

Η Κωστούλα Μητροπούλου συμμετέχει με την «Ιστορία για τρεις» (από τη συλλογή Πρόσωπα και φιγούρες, 1962), ενώ στην ανθολογία του Βαλέτα εμφανίζεται με το «Ένας άνθρωπος» και σε εκείνη του Νιάρχου με το «Επαρχία» (από το Πολιτεία χωρίς ήρωες, 1964). Απουσιάζει από την ανθολογία των Αποστολίδηδων.

Μητσάκης, Μυριβήλης, Παπαδιαμάντης

Ο Μιχαήλ Μητσάκης κοσμεί την ανθολογία με το «Άνθρωποι και κτήνη». Στον τόμο του Κασδόνη εμφανίζεται με τρία σύντομα κείμενα: «Θλίψις του μάρμαρου», «Το φίλημα» και «Η Παναγία η Μεγαλομμάτα», στου Καρζή με τα δύο τελευταία και στου Σκόκου με «Το φίλημα» και «Η πίστις». Στην ανθολογία του Νιάρχου περιλαμβάνεται με το «Εις τρελλός». Απουσιάζει από τις ανθολογίες των Αποστολίδηδων και του Βαλέτα, ωστόσο επανήλθε στο προσκήνιο χάρη στη σειρά «Ασυνήθιστες ιστορίες» (εκδ. Στιγμή, 1987), που επιμελήθηκε ο Επαμεινώνδας Χ. Γονατάς, με το διήγημα «Αυτόχειρ». Χαρακτηριστικό της επαναξιολόγησης των πεζογραφικών κειμένων του Μητσάκη είναι η συμπερίληψη έξι διηγημάτων («Υπό την συκήν», «Θεάματα του Ψυρρή», «Αρκούδα», «Αυτόχειρ», «Παναγία η Μεγαλομάτα» και «Παρά το κύμα») στον τόμο Ζ της Παλαιότερης πεζογραφία μας, εκδ. Σοκόλη.

Συγγραφείς όπως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Γεώργιος Βιζυηνός ή ο Δημήτριος Βικέλας συνοδεύονται σχεδόν πάντοτε από ένα σώμα «αναμενόμενων» κειμένων· ωστόσο, η συγκεκριμένη ανθολογία επιχειρεί μικρές μετατοπίσεις, επιλέγοντας λιγότερο προβεβλημένα διηγήματα.

Ο Στρατής Μυριβήλης συμμετέχει με τα «Οι γοργόνες» και «Πώς ο Παγκράτης δεν έγινε ήρωας» από το Πράσινο βιβλίο (1935) και Κόκκινο βιβλίο (1952) αντίστοιχα. Ο Βαλέτας αναδημοσιεύει τα «Νίλουφερ» και «Στον ανεμόμυλο της Περιβόλας», ενώ οι Αποστολίδηδες επιλέγουν τον «Καπιτάνιο» (Γαλάζιο βιβλίο, 1939) και τη νουβέλα Ο Βασίλης ο Αρβανίτης (1944).

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης εμφανίζεται με ένα μόνο διήγημα, το «Φτωχός Άγιος» – διήγημα που ανθολογείται και στην Παλαιότερη πεζογραφία μας. Στον τόμο αυτό, εκτός από ένα απόσπασμα από τη νουβέλα «Η Φόνισσα», ανθολογούνται και τα «Ο έρωτας στα χιόνια» (επιλογή και των Νιάρχου και Βαλέτα), «Όνειρο στο κύμα» (επιλογή και των Καρζή, Βαλέτα και Αποστολίδηδων), «Η φαρμακολύτρια», «Το μυρολόγι της φώκιας» (επιλογή και Βαλέτα). Οι Αποστολίδηδες αναδημοσιεύουν επίσης τα «Υπό την βασιλικήν δρυν», «Η νοσταλγός» και «Γυνή πλέουσα» και ολόκληρη την «Φόνισσα», ενώ ο Βαλέτας συμπεριλαμβάνει και την «Σταχομαζώχτρα». Ο Σκόκος επιλέγει το «Πατέρα στο σπίτι» με το οποίο εκκινεί τη δίτομη ανθολογία του, ενώ ο Κασδόνης το «Ολόγυρα στη λίμνη». Τέλος ο Θ. Γκόρπας παραθέτει απόσπασμα από τη «Φόνισσα» και το διήγημα «Ο γείτονας με το λαγούτο». Η πληθώρα επιλογών επιβεβαιώνει τη δεσπόζουσα θέση του στο ελληνικό διήγημα.

Ο Αντώνης Σαμαράκης εκπροσωπείται με την «Ζούγκλα» (από τη συλλογή Αρνούμαι, 1961), ενώ ο Βαλέτας επιλέγει τα «Η σαρξ» και «Ζητείται ελπίς» και ο Νιάρχος τον «Ξανθό ιππότη». Δεν ανθολογείται από τους Αποστολίδηδες ούτε τον Γκόρπα.

Ο Στρατής Τσίρκας ανθολογείται με το «Ένα φεγγάρι πορτοκαλί» (από το Νουρεντίν Μπόμπα, 1957). Ο Βαλέτας επιλέγει το «Κατερίνα», ο Νιάρχος το «Γαλήνη», ενώ στη Μεταπολεμική πεζογραφία μας, εκτός από αποσπάσματα από τις Ακυβέρνητες πολιτείες, περιλαμβάνεται και η «Φούγκα». Δεν ανθολογείται από τους Αποστολίδηδες.

Τέλος, ο Δημήτρης Χατζής ανθολογείται με τον «Ντέτεκτιβ» (Το τέλος της μικρής μας πόλης, 1963). Οι Νιάρχος και Βαλέτας επιλέγουν «Το βάφτισμα» (Ανυπεράσπιστοι, 1966), ενώ οι Αποστολίδηδες το «Ώρα της φυρονεριάς» και «Σαμπεθάι Καμπιλής». Εντύπωση προκαλεί η απουσία του από την ανθολογία του Γκόρπα.

Συμπεράσματα

Από την παραπάνω αντιπαραβολή των επιλογών προκύπτουν ορισμένα ενδιαφέροντα συμπεράσματα, που αφορούν τόσο τα ίδια τα κείμενα όσο και τη φυσιογνωμία του ανθολόγου, Γιώργου Ζωγραφάκη. Καταρχάς, ως προς τα κείμενα, διαπιστώνεται ότι ο λεγόμενος «κανόνας» του νεοελληνικού διηγήματος παραμένει ισχυρός αλλά όχι αδιαπέραστος. Συγγραφείς όπως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Γεώργιος Βιζυηνός ή ο Δημήτριος Βικέλας συνοδεύονται σχεδόν πάντοτε από ένα σώμα «αναμενόμενων» κειμένων· ωστόσο, η συγκεκριμένη ανθολογία επιχειρεί μικρές μετατοπίσεις, επιλέγοντας λιγότερο προβεβλημένα διηγήματα. Οι αποκλίσεις αυτές δεν ανατρέπουν τον κανόνα, αλλά τον φωτίζουν από διαφορετική οπτική.

Σχετικά με τους συγγραφείς, κάποιοι (όπως ο Ηλίας Βενέζης ή ο Στρατής Μυριβήλης) εκπροσωπούνται με κείμενα που κινούνται εντός της καθιερωμένης εικόνας τους, ενώ άλλοι (Γαλάτεια Καζαντζάκη, Μιχαήλ Μητσάκης) εμφανίζονται με μια αναθεωρητική στάση και επανεξέταση του έργου τους.

Εν κατακλείδι, ο τόμος αυτός φαίνεται να κινείται με ένα διπλό κριτήριο: αφενός τη διατήρηση ενός ήδη καθιερωμένου κορμού, και αφετέρου την εισαγωγή κάποιων διαφοροποιήσεων που αναδεικνύουν το προσωπικό γούστο του ανθολόγου.

*Ο Π. ΕΝΙΓΟΥΕΪ είναι παιζωγράφος. Τελευταίο μυθοπλαστικό του έργο η νουβέλα Η ζωή δεν είναι μόνο σεξ, μωρό μου, εκδ. ΑΩ, 2025. Έχει επιμεληθεί τις ανθολογίες: Χιούμορ-ειρωνεία-σάτιρα στο ελληνικό σύντομο διήγημα και μικροδιήγημα (1974-2021), εκδ. 24 γράμματα, 2022, και Ελληνικό μικροδιήγημα 1974-2024, μια ανθολογία, εκδ. Άνω τελεία, 2025.

Βιβλιογραφία
Ανθολογία ελληνικού διηγήματος του 20ου αιώνα, επιμ. Θανάσης Θ. Νιάρχος, εκδ. Καστανιώτη, 2009.
55 ελληνικά διηγήματα, επιμ. Κώστα Ι. Καρζή, εκδ. Ζηκάκη, 1920.
Το ελληνικόν διήγημα, ήτοι Απάνθισμα Εκλεκτών Διηγημάτων της Νεο-Ελληνικής Λογοτεχνίας [Μετά γραμματολογικού σημειώματος και των εικόνων των συγγραφέων], δύο τόμοι, επιμ. Κωνσταντίνου Φ. Σκόκου, εκδ. Ι. Δ. Κολλάρος, 1920. Ελεύθερη πρόσβαση εδώ. Τώρα από Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη 2014, σε φιλολογική επιμέλεια Κατερίνας Κωστίου και Νίκου Φαλαγκά.
Ελληνικά διηγήματα, μετά των εικόνων των συγγραφέων, εκδότης/επιμέλεια Γεώργιος Κασδόνης, Εστία, 1896. Ελεύθερη πρόσβαση εδώ.
Ανθολογία νεοελληνικού διηγήματος, επιλογή Γεώργιος Κ. Ζωγραφάκης, εκδ. Μαλλιάρης παιδεία, 2026.
Περιπετειώδες, κοινωνικό και μαύρο νεοελληνικό αφήγημα, 1850-1950, δύο τόμοι, επιμ. Θωμάς Γκόρπας, εκδ. Σίσυφος, 1981.
Νέα ανθολογία του ελληνικού διηγήματος, επιμ. Γ. Βαλέτας. εκδ. Μπουρμπούλης, 1969.
Ανθολογία της νεοελληνικής γραμματείας, το διήγημα από τις αρχές του στον 19ο αιώνα ως τις μέρες μας, επιμ. Ρένου, Ήρκου & Στάντη Αποστολίδη, εκδ. Τα νέα ελληνικά. 4, τόμοι.
Η παλαιότερη πεζογραφία μας, 1880-1900, από τις αρχές της ως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, τομ. Ζ, εκδ. Σοκόλη, 2004.
Η μεσοπολεμική πεζογραφία μας, από τον πρώτο ως τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1914-1939), τομ. Β, εκδ. Σοκόλη, 1996.
Η μεταπολεμική πεζογραφία μας, από τον πόλεμο του ’40 ως τη Δικτατορία, τομ. Β, εκδ. Σοκόλη, 1992.
Μάρη Θεοδοσοπούλου, «Περί ανθολογιών», στο ιστολόγιο Exlibris, 12/9/2014.