Για τη συλλογή διηγημάτων της Νατάσας Σίδερη «Το μόνο ζώο» (εκδ. Γεννήτρια). Εικόνα: Πίνακας του Ουίλιαμ Χόλμπρουκ Μπιρντ.
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Είναι μια τάση της ελληνικής πεζογραφίας των τελευταίων ετών η συνάντηση ζωικών και ανθρώπινων χαρακτηριστικών, ο ζωομορφισμός των ανθρώπων ή ο ανθρωπομορφισμός των ζώων, ο υβριδισμός, η μετάβαση ανάμεσα στους μεν και τα δε κ.λπ. Έτσι, κυρίως σε συλλογές διηγημάτων, η πανίδα αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο και επωμίζεται ρόλους και χαρακτηριστικά της κοινωνίας, ώστε αλληγορικά να φανούν οι πολλές όψεις και παθογένειές της.
Η Νατάσα Σίδερη (αφήνω κατά μέρος τη συμμετοχή της σε έναν συλλογικό τόμο) ξεκινά την εκδοτική της πορεία με ένα θεατρικό έργο, τις Τιτανομαχίες (2017), κατεβαίνει έπειτα στην πεζογραφία με τη συλλογή διηγημάτων Κυρίαρχοι πονηροί λογισμοί (2018), που βραβεύεται από το περιοδικό «Αναγνώστης», και το 2025 επανέρχεται, πιστή πάλι στη μικρή φόρμα, με Το μόνο ζώο.
Σε αυτό το βιβλίο ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο, που… Προτού, όμως, εξηγήσω τι είναι ο άνθρωπος, ποια είναι η χρήση του ζώου και πώς αυτό συνάπτεται με την ανθρώπινη συνθήκη, ας μείνω στην πολύπλοκη, πολυπρισματική, γραφή της συγγραφέως, που κυρίως στα πρώτα της διηγήματα φέρνει σε επαφή, αντικριστά και διασταυρωτά, δύο ή τρία επίπεδα και κόσμους. Π.χ. στο πρώτο διήγημα, την «Ξοδεμένη», οι αγελάδες, οι εργαζόμενοι και εργαζόμενες στον στάβλο και οι επισκέπτες εκ Σκανδιναβίας συνυφαίνονται σε έναν αφηγηματικό βόστρυχο, ο οποίος ελίσσεται και αναδεικνύει κάθε νήμα διά του άλλου. Η συμπλοκή γεννά αναγνωστικές δυσκολίες, αλλά ταυτόχρονα οδηγεί σε μια πολυεπίπεδη κατανόηση της μητρότητας.
Σε τι συνίσταται αυτή; Σε πολλά κείμενα της συλλογής, οι γυναίκες είναι σαν αγελάδες, οι έγκυες σαν τσιμπούρια ή πάπιες, οι άντρες σαν λύκοι κ.λπ. Φυσικά, όλα αυτά δεν έχουν υποτιμητικό χρώμα, αλλά μάλλον δείχνουν την προσπάθεια της συγγραφέως να δοκιμάσει καταρχάς παραλληλισμούς και έτσι να αντιπαραβάλει τις γυναικείες ιδιότητες με τις αντίστοιχες των θηλυκών ζώων, όπως π.χ. την άνεση της πάπιας με τον ρόλο της γυναίκας να φαίνεται ότι ξέρει τι κάνει, ακόμα κι αν δεν μπορεί εύκολα να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες. Την ίδια ανισότητα εκφράζει και το τελευταίο διήγημα (το οποίο, κατά τη γνώμη μου, δεν ταιριάζει με τα υπόλοιπα) μέσω μιας θεολογικής εξήγησης, όπου οι ρόλοι κατανεμήθηκαν άνωθεν, στους μεν άντρες των εποπτών, στις δε γυναίκες των εργατριών.
Η ματιά της Ν. Σίδερη ξεκινά από τη βιολογική σφαίρα. Π.χ. η γυναίκα, που είναι δότρια ωαρίων με πληρωμή, στέκεται δίπλα αλλά και ενάντια στα ωοφόρα χαρακτηριστικά της, γιατί τη δεσμεύουν αλλά συνάμα της δίνουν δυνατότητες κέρδους. Ή αλλού, με όρους, όπως homo sapiens, natrix natrix ή γονιμοποιητής για τον άντρα, η διηγηματογράφος υποδεικνύει ότι η φύση διαμορφώνει έμφυλες ανισότητες, οι οποίες όμως μεγεθύνονται, όταν η κοινωνία δεν λειαίνει τις γωνίες ή δεν ξεπερνά τις μητρικές δυσχέρειες με ανθρώπινες υπερβάσεις. Ο άντρας-λύκος λ.χ. δεν είναι μια φυσική ιδιότητα, αλλά ένας υιοθετημένος ρόλος, ο οποίος τον ταυτίζει με τον κυνηγό, επιτιθέμενο και απειλητικό. Επομένως, για τη συγγραφέα, η βιολογία είναι «αναπόφευκτος» εχθρός, αφού επιρρίπτει στους ώμους της γυναίκας ένα βάρος που δεν ξέρει ούτε η ίδια πώς καταφέρνει να το σηκώσει.
Βάλλουν κατά του άνδρα και του Homo Sapiens, οι οποίοι θεωρούν την ανωτερότητά τους φυσική και επιχειρούν μια διάφορους τρόπους τη μείωση της γυναίκας, της φύσης, των ζώων.
Την ίδια σχέση εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου, ή θηρευτή και θηράματος, αναδεικνύει στο διήγημα «Το τέρας», όπου ο άνθρωπος, για λόγους ανταγωνισμού και όχι επιβίωσης ή ανεύρεσης τροφής, κυνηγά και εξοντώνει ένα χταπόδι, που θεωρητικά είναι «τέρας», αλλά στην ουσία είναι θύμα.
Τα διηγήματα της Ν. Σίδερη δεν είναι αφηγήσεις με δέση και λύση, αλλά αλληγορίες που εκφράζουν παράλληλα έμφυλες και αντισπισικές ιδέες. Βάλλουν κατά του άνδρα και του Homo Sapiens, οι οποίοι θεωρούν την ανωτερότητά τους φυσική και επιχειρούν μια διάφορους τρόπους τη μείωση της γυναίκας, της φύσης, των ζώων.
Κλείνω με τον τίτλο, συλλέγοντας τις σκέψεις της ίδιας της συγγραφέως, όπως αυτές εκφράζονται στα μότο κάθε διηγήματος. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που καταναλώνει χωρίς να παράγει, που είναι λύκος ο ένας για τον άλλο, που γελάει και κλαίει, που μπορεί να βαρεθεί, που έχει «λόγον» και που είναι το μόνο θρησκευόμενο ζώο. Καθένα από αυτά τα χαρακτηριστικά του τον καθιστά -υποτίθεται- ανώτερο από τα άλλα ζώα, αλλά συνάμα τον κάνει πιο απάνθρωπο και κτήνος, όταν αυτός λειτουργεί ρατσιστικά και σεξιστικά.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο πρώτος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Από το τοπικό στο παγκόσμιο» (εκδ. Διόπτρα).
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Στριμωγμένες όρθιες η μία δίπλα στην άλλη […] μοιάζουν σαν κάτι να περιμένουν, αν και τι ακριβώς δεν είναι ούτε σαφές ούτε το ίδιο για όλες.
Όσες έγιναν μητέρες πρόσφατα, με τους μαστούς γεμάτους και πρησμένους, πιστεύουν ή ελπίζουν πως έχει έρθει η ώρα να ανακουφιστούν, κι ας έχει ήδη αντικατασταθεί το αγαπημένο στόμα του νεογνού από το ψυχρό μέταλλο των μηχανικών θηλάστρων.
Όσες έγιναν μητέρες λιγότερο πρόσφατα, νιώθοντας το γνώριμο κενό στο στομάχι τους, στιγμιαία πείθονται πως οι φύλακες μπορεί και να επέστρεψαν για να τις ξαναταΐσουν.»
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Νατάσα Σίδερη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1981. Σπούδασε Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Συγκριτική Πολιτική στο University of York της Αγγλίας και Σύγχρονη Γαλλική Φιλοσοφία στο King’s College του Λονδίνου. Είναι θεατρική συγγραφέας, διηγηματογράφος και μεταφράστρια. Tα πρώτα της θεατρικά έργα γράφτηκαν και παρουσιάστηκαν στα αγγλικά.
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 2015, παρακολούθησε το Στούντιο Συγγραφής του Εθνικού Θεάτρου. Το 2016 η Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών της απένειμε έπαινο για τη νουβέλα Τρεις στις πέντε. Το 2017 το έργο της Τιτανομαχίες (Σοκόλη, 2017) παρουσιάστηκε στο Εθνικό θέατρο σε σκηνοθεσία Υρώς Μανέ, ως μέρος της δράσης «Ο Συγγραφέας του Μήνα». Το 2018 κυκλοφόρησε η πρώτη συλλογή διηγημάτων της με τίτλο Κυρίαρχοι πονηροί λογισμοί από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος, με την οποία απέσπασε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου πεζογράφου του περιοδικού «Ο Αναγνώστης». Άλλα διηγήματά της έχουν εμφανιστεί σε ελληνικά και ξένα έντυπα.
