«Χάλκινα κατώφλια» του Ισίδωρου Ζουργού (κριτική) – Εξουσία και υποταγή στα χρόνια του Ομήρου

Στο δωδέκατο μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού μεταφερόμαστε στη γη της Παιονίας, σε τόπους της αρχαίας Μακεδονίας το 950 π.Χ., λίγα χρόνια πριν από την εμφάνιση των αοιδών και την προφορική εξύμνηση των ηρωικών πράξεων. Ο τίτλος του βιβλίου Χάλκινα κατώφλια δεν παραπέμπει μόνο στην Εποχή του Χαλκού, αλλά και στην έλξη που δημιουργεί η εξουσία, αφού το επίθετο «χάλκινα» λειτουργεί ως συνώνυμο της θεϊκής αρχής και των ανακτόρων.

Ο -αρχικά ανώνυμος- πρωταγωνιστής του βιβλίου μεγαλώνει με τη μητέρα του σε έναν καταυλισμό Παιόνων στις όχθες του Αξιού· στην κοινότητά του είναι ευρύτερα γνωστός ως «το αγόρι που ακούει Φωνές». Ύστερα από την επέλαση ενός καταστροφικού σεισμού, η μάνα του τον φυγαδεύει στον ναό της Λευκής Θεάς με τον φόβο πως ο γιος της, ήδη χαρακτηρισμένος από την κοινότητα ως καταραμένος, θα θυσιαστεί στους θεούς για εξιλέωση. Από τον ναό θα τον αρπάξουν οι Παίονες ως σύμμαχοι των Τρώων, και θα βρεθεί στο Ίλιον, στη μυθική Τροία, για να υπερασπιστεί το πολιορκούμενο βασίλειο του Πρίαμου. Από εκεί κι έπειτα θα ενωθούν οι δύο κόσμοι των εμπόλεμων πλευρών, αυτός της Τροίας κι εκείνος των Αχαιών. Ο ανώνυμος πρωταγωνιστής θα «βαπτιστεί» Λύκαστος και η μοίρα του θα ενωθεί με αυτή των ευκλεών ηρώων του Ομήρου (κυρίως του Οδυσσέα, ως πιστός δούλος και σύμβουλος). Αργότερα, σε μια παρεκτροπή της οδυσσεϊκής επιστροφής, θα συναντήσει τους πανίσχυρους βασιλιάδες της Ανατολής.

Στα Χάλκινα κατώφλια, ο πρωταγωνιστής δεν αποτελεί πρότυπο ήρωα -το ακριβώς αντίθετο-, αφού οι πράξεις του ουδεμία σχέση έχουν με το πολεμικό κλέος. Ο Λύκαστος είναι λιγνός, ευκίνητος κι επιδέξιος με τα άλογα αλλά όχι με το σπαθί. Αυτό που τον ξεχωρίζει είναι μια επίμονη ανθεκτικότητα και η δυνατότητά του να ακούει τη «Φωνή», μία εσωτερική προσήμανση που για τον αναγνώστη λειτουργεί ως προοικονομία. Στο μυθιστόρημα, παιδιά απάγονται, δούλες βιάζονται, έρωτες ματαιώνονται, νεκροί στοιβάζονται – οι πάντες και τα πάντα αλέθονται στην ανελέητη μυλόπετρα του πολέμου· σε πλήρη αντίθεση με τα προαναφερθέντα, στο πρόσωπο του Λύκαστου ενσαρκώνεται η αντιπολεμική χροιά του βιβλίου.

Παράλληλα, το μυθιστόρημα διαλέγεται με έργα τόσο από την αρχαία γραμματεία όσο και από τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία: την «Εκάβη» και τον «Ρήσο» του Ευριπίδη, την Κίχλη του Σεφέρη και την Οδύσεια του Καζαντζάκη.

Το βιβλίο είναι διάσπαρτο με κάθε είδους αντιθέσεις: Δύση-Ανατολή, Δίας-Γιαχβέ, Δωδεκάθεο-Μελκάρτ, αφέντες-δούλοι, πόλεμος-έρωτας. Στην πραγματικότητα τα Χάλκινα κατώφλια είναι ένα μυθιστόρημα «εναλλακτικής μυθολογίας», ένα εξακολουθητικό κι επίμονο «τι θα γινόταν εάν…;», που πλανάται πάνω από τον ιστορικό χρόνο. Παράλληλα, το μυθιστόρημα διαλέγεται με έργα τόσο από την αρχαία γραμματεία όσο και από τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία: την «Εκάβη» και τον «Ρήσο» του Ευριπίδη, την Κίχλη του Σεφέρη και την Οδύσεια του Καζαντζάκη.

Το δίπολο εξουσίας-υποταγής

Βασική θεματική του μυθιστορήματος είναι η αποδόμηση της διαπολιτισμικής σχέσης αφέντη-δούλου (βλέπε: Οδυσσέα-Λύκαστου). Το δίπολο εξουσίας-υποταγής ανατρέπεται όταν ο Λύκαστος συνειδητοποιήσει ότι «αφέντης» και «δούλος» είναι δύο έννοιες συσχετικές, μιας και δεν μπορεί να υπάρξει η μία δίχως την άλλη. Έτσι, από τη χεγκελιανή συνειδητοποίηση του δίπολου, ο Λύκαστος περνά στη νιτσεϊκή αυτοβουλία όπου η ηθική του αφέντη καταργείται, μιας κι αδυνατεί πλέον να εμπνεύσει τον φόβο. Κι ακριβώς εδώ εμφανίζεται η ανανεωτική δύναμη της μικροϊστορίας: η εναλλαγή των ρόλων οδηγεί στη μεταστροφή όχι μόνο της ιστορίας αλλά και του μυθολογικού κόσμου όπως τον γνωρίζουμε.

Φυσικά, η θεματογραφία του μυθιστορήματος δεν εξαντλείται στο προηγούμενο ζεύγμα: στο μυθιστόρημα γίνεται λόγος για την ορφάνια και την αβάσταχτη θέληση για ζωή, για την καχυποψία απέναντι στα ιερατεία και τη θρησκευτική εξουσία εν γένει, για την άνθηση των πολιτισμών και τη βία που ριζώνει σε χάλκινες καρδιές, για τη γυναικεία δυναμική ως αντίβαρο στις αιματηρές επιδιώξεις των πολεμάρχων.

Τέλος, παρότι τα Χάλκινα κατώφλια είναι ένα μυθιστόρημα ιστορικού περιβάλλοντος, ο αναγνώστης θα καταλάβει πως υποδερμικά πρόκειται για ένα βιβλίο που συνδιαλέγεται και με τα τωρινά: τον πόλεμο, την πείνα, τον αποκλεισμό, τον θάνατο και την απώλεια. Κι αν σήμερα δεν υπάρχουν άλκιμα δόρατα και οξύτομα σπαθιά, ο πόλεμος βρίσκεται ακόμη τριγύρω μας – κι εντός μας.

＊O ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι καθηγητής και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Από πού έρχεται η νύχτα» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Οι Αχαιοί! Τους θυμάμαι, πώς αλλιώς; Δεν ήταν καμιά θαυμαστή φυλή, όμως το αίμα τους είχε κάτι, που θύμιζε κρασί από βασιλικούς ασκούς, η γλώσσα τους γεννούσε πόθο σχεδόν σωματικό, που αν δεν είχες τον νου σου, σε αιχμαλώτιζε. Έτσι νομίζω την πάτησαν μαζί τους και οι θεοί, παγιδεύτηκαν από τη γοητεία τους και ασχολήθηκαν μαζί τους με το παραπάνω. Γι’ αυτό και οι Αχαιοί φορούσαν τη μάσκα της αυταρέσκειας και καμάρωναν το είδωλό τους στον γυαλισμένο χαλκό.

Προφανώς και με περιφρονούσαν, στον κόσμο τους ένας υπηρέτης δεν μπορούσε να έχει μερίδιο στη δόξα των πριγκήπων και των αθανάτων. Η περιφρόνηση που έδειχναν στους ταπεινούς ήταν άλλης υφής από αυτήν των Τρώων. Οι γιοι του Πριάμου δεν φαντάζονταν πόσο εύθραυστα μπορούν να γίνουν όλα τα ανθρώπινα και στα δύσκολα λύγιζαν. Οι Αχαιοί όμως είχαν υιοθετήσει το σφρίγος και την ομορφιά ενός λευκού ταύρου, που με σταθερό βήμα ανεβαίνει τα σκαλοπάτια του βωμού».

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ισίδωρος Ζουργός γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1964. Έχει γράψει τα µυθιστορήµατα Φράουστ (1995, αναθεωρηµένη έκδοση 2010), Αποσπάσµατα από το βιβλίο του ωκεανού (2000), Η ψίχα εκείνου του καλοκαιριού (2002), η ισπανική μετάφραση του οποίου κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Sloper το 2022, Στη σκιά της πεταλούδας (2005), Η αηδονόπιτα (2008), Ανεµώλια (2011, Βραβείο Αναγνωστών του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου), Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλµοσίνο (2014, Βραβείο Public 2015), Λίγες και μία νύχτες (2017, Βραβείο περιοδικού Κλεψύδρα), η ρουμανική μετάφραση του οποίου κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Curtea Veche το 2025, Οι ρετσίνες του βασιλιά (2019), Περί της εαυτού ψυχής (2021, Βραβείο Public 2022), Παλιές και νέες χώρες (2023, Βραβείο Αναγνωστών Athens Voice 2023), Χάλκινα κατώφλια (2025).

Επίσης συνέγραψε µε τον σκηνοθέτη Πάνο Καρκανεβάτο το σενάριο της ταινίας «Όχθες» (2015). Έχει τιμηθεί με το βραβείο ιστορικού μυθιστορήματος του Ιδρύματος «Κώστας και Άρτεμις Κυριαζή» (2023). Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης.

Δείτε στο παρακάτω βίντεο συνέντευξή του Ισίδωρου Ζουργού στον Κώστα Κατσουλάρη, στη σειρά «Βίος και Πολιτεία» του Βιβλιοπωλείου Πολιτεία: